Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÌM HIỂU HÌNH TƯỢNG MA NỮ TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC 1. Truyền kỳ và các đặc trưng thể loại Truyền kỳ vốn là một loại hình tự sự có nguồn gốc từ Trung Quốc, được phát triển từ các truyện chí quái và truyện kỳ ảo thời cổ đại, được hoàn thiện, phát triển thịnh hành dưới thời nhà Đường. Truyện sử dụng các yếu tố kỳ ảo làm chất liệu để xây dựng nên các tình tiết và để phản ánh hiện thực xã hội, đời sống con người. Theo từ điển Tiếng Việt bộ mới, truyền kỳ có nghĩa là: “Một hình thức văn xuôi tự sự cổ điển Trung Quốc, vốn bắt nguồn từ truyện kể dân gian, sau được các nhà văn nâng lên thành văn chương bác học, sử dụng những môtíp kỳ quái, hoang đường, lồng trong một cốt truyện có ý nghĩa trần thế, phần lớn là truyện tình, để gợi hứng thú cho người đọc.
Phần lớn các truyện truyền kỳ đều là truyện ngắn, có khi là từng truyện riêng rẽ, có khi tập hợp nhiều truyện thành một tập, và chủ đề cũng không nhất thiết gắn bó chặt chẽ với nhau. Sự tham gia của các yếu tố thần kỳ vào câu chuyện không phải là do những nhân vật có phép lạ như kiểu trời, bụt, thần tiên,. trong truyện cổ tích thần kỳ, mà phần lớn ở ngay hình thức “phi nhân tính” của nhân vật (ma quỷ, hồ ly, vật hóa người,. Tuy nhiên trong truyện bao giờ cũng có nhân vật là người thật và chính những nhân vật mang hình thức “phi nhân” thì cũng chỉ là sự cách điệu phóng đại của tâm lý, tính cách của một loại người nào đấy, và vì thế truyện truyền kỳ vẫn mang đậm yếu tố nhân bản, có giá trị nhân bản sâu sắc” [17, tr.
Trong quá trình hình thành và phát triển của mình, truyền kỳ có ảnh hưởng và tiếp thụ một số thành tố dân gian từ các mô thức, mô típ và kế thừa các đề tài, cốt truyện để rồi phát triển thành các tác phẩm văn học viết có tính nghệ thuật hoàn chỉnh, có kết cấu đầy đủ và lời bình của tác giả rõ rệt. Trong truyện truyền kỳ, hệ thống các nhân vật người thường được phát triển xây 9 dựng song song với các nhân vật kỳ ảo, có tính chất siêu nhiên, để từ đó nói lên các vấn đề thực tế của đời sống. Với các thành tựu rực rỡ của mình ở quê nhà như sự ra đời của các tác phẩm Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh, Tiễn Đăng tân thoại của Cù Hựu, truyền kỳ được du nhập vào các quốc gia đồng văn, đồng chủng khác ở Châu Á, trong đó có Việt Nam. Ở thời kỳ đầu, truyện kì vào Việt Nam chỉ mang các yếu tố kỳ lạ, chưa thoát khỏi các mô thức dân gian, chỉ đến sau này, với sự xuất hiện của Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ và Thánh Tông di thảo được tương truyền là của Lê Thánh Tông, truyền kỳ mới đạt tới đỉnh cao của nó cũng như tính hoàn thiện về nội dung cũng như nghệ thuật.
Tiếp bước các thành công đó, các tác phẩm khác ra đời tạo nên sự đa dạng cho bộ mặt văn học như Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm, Tân truyền kỳ lục của Phạm Qúy Thích. Mặc dù tiếp nhận và ảnh hưởng của thể loại văn học Trung Quốc, nhưng do dấu ấn văn hóa dân gian trong thể loại rất lớn, nên khi du nhập vào Việt Nam, truyền kì đã có những nét đặc sắc riêng biệt mà theo GS.Nguyễn Đăng Na: “Tuy là văn học viết, nhưng truyền kì dựa trên cơ sở truyền thống tự sự dân gian, khai thác các mô típ, nhân vật, cốt truyện, thậm chí cả lối kể dân gian. Cho nên, muốn tìm nét đặc trưng hoặc so sánh ảnh hưởng của truyền kì giữa các dân tộc trong khu vực đồng văn, một nguyên tắc bắt buộc là phải xuất phát từ kho tàng truyện dân gian của dân tộc đó. Truyền kì lấy yếu tố kì ảo làm phương thức thể hiện nội dung.
Nhưng, mức độ của cái kì ảo phụ thuộc vào truyền thống thẩm mĩ dân tộc và nhu cầu lịch sử của dân tộc ấy. Như vậy, phải bám sát lịch sử và truyền thống thẩm mĩ dân tộc khi nghiên cứu truyền kì của họ” [34]. Về đặc trưng của thể loại, theo GS.Nguyễn Đăng Na: “Với đặc điểm dùng hình thức kỳ ảo làm phương thức chuyển tải nội dung, truyện truyền kỳ có sức hấp dẫn mãnh liệt mọi lứa tuổi, mọi thế hệ. Đó là thế giới vừa ảo vừa 10 thực, có cả cái thấp hèn và cái cao thượng, có cả ma và thánh, quỷ và tiên,.
đồng thời có cả những sinh hoạt thường ngày, ái ân, tình dục, ghen tuông, đố kỵ, lọc lừa,. Như vậy có thể thấy đặc trưng dễ nhận thấy nhất của thể loại truyền kỳ là sự kết hợp giữa yếu tố thực và yếu tố kì ảo. Đã phát triển vượt thoát ra khỏi những ghi chép hoặc truyền thuyết có tính đơn ngẫu, truyền kỳ không thể thiếu một trong hai yếu tố trên để tạo ra sự nhận biết cho nó với các thể loại tự sự khác như cổ tích, thần thoại hay chí quái. Việc phát triển các yếu tố kì chính là cách tác giả phản ánh hiện thực đời sống một cách kín đáo, tế nhị.
Nhất là khi áp lực của thanh giáo của thời trung đại quản lý và tiết chế hành vi tính dục của con người nên khó miêu tả trực diện, nhà văn trung đại có thể lợi dụng đặc trưng thể loại đó để gửi gắm ý đồ tư tưởng nghệ thuật, quan niệm con người tự nhiên như trường hợp Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Ngoài ra, các yếu tố thực không chỉ làm tăng tính chân thật cho câu chuyện mà còn làm ra tăng tính khách quan và là nền tảng, cơ sở cho sự phát triển của yếu tố kì. Truyền kỳ còn là một thể loại văn học dung hợp vào trong lòng nó các thể loại văn học khác nhau, kết hợp giữa các tiều loại tự sự và trữ tình như thơ, văn tế, văn vần…sự dung hợp đó giúp các tác giả dễ dàng hơn trong việc thể hiện những vấn đề tinh thần hoặc hành động của nhân vật như tâm trạng, các hoạt động tính dục một cách trau chuốt, nghệ thuật, tế nhị, kín đáo. Phát triển ở Việt Nam, truyện truyền kỳ đã ghi những dấu ấn đậm nét mà đỉnh cao là Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, thể loại và tác phẩm ấy trải qua thời gian vẫn còn giữ nguyên giá trị đến bây giờ.
Khái niệm ma nữ Trong Truyền kỳ mạn lục, các ma nữ xuất hiện với các dạng thức khác nhau như ma, hồn ma, linh hồn Nhị Khanh trong Chuyện cây gạo, Thị Nghi trong Chuyện yêu quái ở Xương Giang, Đào Hàn Than Chuyện nghiệp oan 11 của Đào Thị, hoặc tinh hoa, tinh mộc như Đào Nhu Nương và Liễu Nhu Nương trong Chuyện kỳ ngộ ở Trại Tây. Đó đều là loại hình nhân vật không thuộc về dương thế, lại thuộc thế giới siêu nhiên, vô hình, mặc dù các khái niệm này khá phổ biến trong tiềm thức dân gian nhưng đều là các nhân vật chưa được xác thực theo con mắt khoa học, do vậy với các nhà nghiên cứu sẽ có nhiều cách định nghĩa khác nhau. Trong Kinh Tứ Thập Nhị Chương do Thích Viên Giác dịch, định nghĩa về ma được hiểu như sau, ma: “Tiếng Phạn gọi là Mara, nghĩa là giết hại, làm não hại thân tâm, tổn hại công đức, phá hoại trí tuệ. Ma phiền não: Tham, Sân, Si.
não hại thân tâm. Ma năm ấm (ngũ ấm ma): chấp thủ sắc thân, cảm giác, tri giác, tâm hành và nhận thức là ngã, nên bị năm ấm trói buộc. Ma chết (tử ma): tử thần cắt đứt mạng sống con người làm gián đoạn sự tu tập. Ma trời (thiên ma): là tha hóa tự tại thiên, cõi trời thứ 6 của Dục giới, còn gọi là ma vương, ma ba tuần, chuyên làm trở ngại cho việc tu hành và làm việc thiện.” [13] Theo chúng tôi, các loại ma mà ta đang nhắc tới và cần tìm hiểu rõ ở đây thuộc loại thứ 3 và thứ 4.
Đó là trong con mắt của Nhà Phật, còn theo Từ điển Hán Việt từ nguyên, các trường nghĩa liên quan đến ma được giải thích như sau: Ma: “(thuộc bộ Quỷ, gồm 21 nét) là chữ gọi tắt Phạm ngữ Ma la, có nghĩa là ngăn hại, phá hoại, gọi chung những việc thành thói quen không trừ bỏ được” [25, tr. Yêu tinh: “những vật quái dị linh thiêng thường dọa nạt hoặc làm hại người” [25, tr.2408] 12 Tinh (bộ mễ, 14 nét): “thần linh, phần linh thiêng” [25, tr. Quái (bộ tâm, 8 nét): “lạ lùng, khác thường; Quái vật: đồ vật hay thú vật lạ lùng không mấy khi trông thấy” [25, tr. Hồn (bộ quỷ, 14 nét): “Phần hồn trong con người, tinh thần của con người có thể lìa khỏi thể xác mà vẫn tồn tại mãi mãi” [25, tr.
Theo Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê các trường nghĩa đó được hiểu là: Ma có hai nghĩa: “Người đã chết, đã thuộc về cõi âm” và “sự hiện hình của người chết, theo mê tín” .746] “Yêu quái: quái vật làm hại người” [43, tr. “Yêu tinh: vật tưởng tượng có hình thù quái dị, có nhiều phép thuật và độc ác” [43, tr. “Linh hồn: hồn người chết” [43,tr. Ngoài ra còn có rất nhiều cách định nghĩa về ma, quái, yêu quái.của các nhà nghiên cứu văn hóa, nghiên cứu ngôn ngữ khác nhau.
Tuy nhiên, xét trên phương diện khảo sát về loại hình nhân vật ma nữ trong giới hạn luận văn này, có thể hiểu chung rằng ma nữ là linh hồn của các phụ nữ đã chết, hoặc yêu khí của họ còn hiển hiện trên trần gian. Cũng có khi là tinh khí lâu năm của các chủng vật biến thành người phụ nữ, có khả năng biến hóa khôn lường, chứa đựng các yếu tố kì dị, có tính chất tự do, gây ra những tác động tiêu cực, gây tổn hại tới tinh thần hoặc thể chất của con người. Mặc dù xuất hiện trong Truyền kỳ mạn lục, nhưng linh hồn của một số phụ nữ đã chết như Lệ Nương trong Chuyện Lệ Nương, Vũ Thị Thiết trong Chuyện người con gái Nam Xương.lại có những yếu tố ngợi ca, là biểu tượng cho những người phụ nữ tiết liệt, có khí chất thần linh, được xã hội kính nể, thậm chí lập đền thờ. Do vậy sẽ không phải là đối tượng nằm trong phạm vi khảo sát.
Nhân vật ma nữ trong văn học 1.Trong văn học dân gian Việt Nam Văn học dân gian vốn có ảnh hưởng rất lớn tới thể loại truyền kỳ ngay từ buổi đầu hình thành.