CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái niệm “Thơ trào phúng” và “Thơ Đường luật trào phúng” 1. Khái niệm “Thơ trào phúng” Để hiểu khái niệm “Thơ trào phúng”, trước hết, chúng tôi xin cắt nghĩa hai khái niệm con: thơ và trào phúng. Trên thế giới, từ xưa đến nay, có nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về khái niệm thơ.
Percy Bysshe Shelley – nhà thơ, nhà triết học Anh, một trong những nhà thơ lớn nhất của thế kỷ XIX nhận định: “Thơ thực sự là một điều gì đó rất thiêng liêng. Nó vừa là trung tâm, đồng thời là chu vi của tri thức, là bao gồm các khoa học, nguồn gốc và thành quả của các hệ thống tư tưởng. Đó là sự hồi sinh của mùa xuân…” Theo Robert Frost, một nhà thơ Mỹ từng bốn lần đoạt giải Pulitzer: “Thơ ra đời khi cảm xúc đã tìm thấy suy nghĩ của mình và suy nghĩ thì đã tìm ra lời để diễn đạt chúng”; “Thơ ca là những gì đã thất lạc trong quá trình chuyển đổi”. Nhà thơ người Italia, Salvatore Quasimodo nổi tiếng nhờ những vần thơ trữ tình với ngôn ngữ tinh lọc và đẹp đẽ một cách chuẩn mực.
Ông nói: “Thơ là sự mặc khải rằng người làm thơ tin rằng cảm xúc của họ chính là tiếng lòng của độc giả”. Edgar Allan Poe được gọi là “nhà thơ điên” cũng là một cây bút kỳ tài trong thể loại văn chương trinh thám và hình sự. Ông là tác giả của những phát ngôn nổi tiếng như: “Nỗi buồn là giọng điệu phù hợp nhất của thơ ca”; “Tôi định nghĩa rất ngắn về thơ ca, ngôn ngữ thơ là nhịp điệu thẫm mỹ. Trọng tài duy nhất của chúng là khẩu vị.
Trí khôn và nhận thức chỉ khiến nó trở thành một tài sản. Trừ yếu tố tình cờ, thơ không quan tâm tới bất cứ điều gì, dù là nghĩa vụ hay chân lý”. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Eliot, chủ nhân giải Nobel 1948 cũng là nhà thơ vĩ đại của nước Anh thế kỷ XX.
Sinh thời, ông từng nói: “Thơ không phải là một vòng quay chậm rãi của cảm xúc mà là một lối thoát của cảm xúc, không phải là sự biểu hiện của tính cách, nhưng một lối thoát cho cá tính. Nhưng, tất nhiên là chỉ những người có cá tính và cảm xúc biết ý nghĩa của việc muốn thoát khỏi những điều này”. Ở Việt Nam, “thi ngôn chí” là quan niệm chính thống về thơ trong Nho giáo đã chi phối thơ suốt chiều dài nền Văn học trung đại. Cho đến những năm gần đây, khái niệm về thơ vẫn được nhiều nhà nghiên cứu định nghĩa như Hà Minh Đức, Phan Ngọc… Trong cuốn “Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại”, GS Hà Minh Đức đã khảo sát hàng trăm định nghĩa về thơ để xác định được quan niệm đúng đắn về thơ.
Với ông, thơ là sự kết tinh cái đẹp của tâm hồn và tạo vật, bài thơ hay là sự kết tinh của kết tinh. Vì thế, khi phê bình thơ, ông luôn tìm những điểm cốt lõi tạo nên phong cách riêng của nhà thơ đó. GS Hà Minh Đức coi trọng các tư liệu cuộc sống trong thơ và tìm ra mối liên hệ giữa nhà văn và cuộc sống, tác phẩm và cuộc sống: “Thiếu đi chất liệu thực tế phong phú thì cho dù một cách nhìn đúng vẫn chưa đủ tạo nên thơ hay”[6]. Còn theo Phan Ngọc, “Thơ là một cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và phải suy nghĩ do chính hình thức tổ chức ngôn ngữ này”.
Ông lý giải: “nói rằng hình thức tổ chức ngôn ngữ của thơ hết sức quái đản là nói rằng trong ngôn ngữ giao tiếp không ai tổ chức ngôn ngữ như thế. Trong ngôn ngữ hàng ngày, chẳng ai tổ chức ngôn ngữ theo âm tiết, vần, nhịp, khổ, số câu, niêm, luật. “Thơ là hình thức nghệ thuật dùng từ trong ngôn ngữ làm chất liệu, và sự chọn lọc từ cũng như tổ hợp của chúng được sắp xếp dưới hình thức lôgíc nhất định tạo nên hình ảnh hay gợi cảm âm thanh có tính thẩm mỹ cho người đọc, người nghe. Từ thơ thường được đi kèm với từ câu để chỉ một câu thơ, hay với từ bài để chỉ một bài thơ.
Một câu thơ là một hình thức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 câu cô đọng, truyền đạt một hoặc nhiều hình ảnh, có ý nghĩa cho người đọc, và hoàn chỉnh trong cấu trúc ngữ pháp. Một câu thơ có thể đứng nguyên một mình. Một bài thơ là tổ hợp của các câu thơ. Tính cô đọng trong số lượng từ, tính tượng hình và dư âm thanh nhạc trong thơ biến nó thành một hình thức nghệ thuật độc đáo, tách biệt hẳn khỏi các hình thức nghệ thuật khác” [57].
Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu”[10]. Định nghĩa này đã định danh một cách đầy đủ về thơ ở cả nội dung và hình thức nghệ thuật. Đặc biệt, đã khu biệt được đặc trưng cơ bản của ngôn ngữ thơ với ngôn ngữ trong những thể loại văn học khác. Như vậy, tuy có nhiều định nghĩa về thơ, song chữ thơ vẫn là một câu hỏi mở chưa có đáp án thống nhất.
Trào phúng là một từ gốc Hán gồm hai từ tố: trào - nghĩa là cười nhạo, giễu cợt và phúng - nghĩa là lời bóng gió bẩy để khen chê, khuyên răn hoặc dùng cái này để nói cái khác. Trong thói quen ngôn ngữ, trào phúng bao hàm cả hai yếu tố: tiếng cười và răn bảo, đấu tranh chống lại cái xấu. Theo “Từ điển tiếng Việt”, trào phúng “có tính chất gây cười để châm biếm, phê phán” [26]. Còn theo “Từ điển thuật ngữ Văn học”, “trào phúng là một dạng đặc biệt của sáng tác văn học và đồng thời cũng là một nguyên tắc nghệ thuật, trong đó các yếu tố của tiếng cười mỉa mai, châm biếm, phóng đại, khoa trương, hài hước… được sử dụng để chế nhạo, chỉ trích, tố cáo, phản kháng những cái tiêu cực, xấu xa, lỗi thời độc ác trong xã hội” [10, tr.
Nói cách khác, trào phúng là nghệ thuật gây ra tiếng cười nhằm châm biếm, phê phán xã hội. Để gây được tiếng cười trào phúng, điều quan trọng nhất là tạo được tình huống mâu thuẫn và tổ chức thơ làm nổi bật mâu thuẫn. Theo các nhà mĩ học, cái hài là một trong những phạm trù mĩ học, được bật ra Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 khi người ta phát hiện mâu thuẫn trái với lẽ tự nhiên. Mâu thuẫn đó có thể là những rung động cảm xúc, sáng tạo; sự phê phán, giáo huấn và tiếng cười.
Thơ trào phúng còn được gọi là thơ châm biếm (cũng có khi là thơ đả kích, thơ hài hước, thơ nhại, thơ vui…) mang những đặc điểm của thơ trữ tình như hình tượng cảm xúc, giọng điệu, vần, nhạc điệu… nhưng do mục đích phúng thích xã hội nên thơ trào phúng hướng tới việc tạo ra tiếng cười châm biếm, đả kích với đối tượng trào phúng (cái xấu, cái vô dụng không có giá trị của con người hay văn học). Vì thế, thơ trào phúng luôn là vũ khí sắc bén để đấu tranh với kẻ thù. Như vậy, thơ trào phúng là loại thơ dùng ngôn từ ví von, bóng gió để châm biếm, đả kích những mâu thuẫn, những thói hư, tật xấu trái với đạo đức, trái với lương tri, không chỉ lên án những bất công, xấu xa của xã hội mà các nhà thơ còn tự cười chính mình, tự chê trách chính bản thân mình. Trong đó, tiếng cười trào phúng mang nhiều sắc thái, nhiều cung bậc khác nhau như Hài hước, châm biếm, đả kích.
Hài hước là một dạng của cái hài, có mức độ phê phán nhẹ nhàng chủ yếu gây cười, mua vui trên cơ sở vạch ra sự mất hài hòa cân đối giữa nội dung và hình thức, bản chất và hiện tượng đặc biệt là lí tưởng và thực tế… Hài hước khác cái nghịch dị (một kiểu tổ chức hình tượng nghệ thuật dựa vào sự huyễn tưởng, tiếng cười, sự phóng đại [10; tr.203] ở tính chất kín đáo, thâm trầm không lộ liễu, khác cái châm biếm ở mức độ nhẹ nhàng, đùa vui, thiện ý. Hài hước bao hàm giọng điệu cười vui, vô tư, mang ý nghĩa giải trí, giải thoát con người khỏi sự trang nghiêm căng thẳng của đời thường, hoặc xuất hiện khi con người có ý muốn hoàn thiện mình hay hoàn thiện hơn một cái mới nào đó vừa ra đời còn chưa mang hình hài hoàn chỉnh. Châm biếm là “dùng lời lẽ sắc sảo, cay độc, thâm thúy để vạch trần thực chất xấu xa của những đối tượng và những hiện tượng này hay hiện tượng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 khác của xã hội” [10, tr. Châm biếm thường sử dụng biện pháp nghệ thuật: cường điệu, phóng đại, ngoa dụ, nghịch lý, giễu nhại… làm sống dậy những giá trị chân, thiện, mĩ.
Nếu hài hước chủ yếu khai thác mâu thuẫn trong quan hệ có tính chất riêng tư, cá nhân, thái độ chế giễu thường đi kèm với nỗi buồn, nước mắt thì châm biếm chủ yếu khai thác mâu thuẫn trong quan hệ công dân, xã hội, thái độ chế giễu luôn song hành cùng sự công phẫn, tố cáo. Không nên hiểu châm biếm là phê phán, tố cáo, trào phúng. Châm biếm là biểu hiện của phê phán nhưng nó là biểu hiện cực đoan của phê phán. Đả kích là chỉ trích, phản đối gay gắt hoặc dùng hành động chống lại làm cho bị tổn hại.
Nếu châm biếm là sự phủ định chưa hoàn toàn thì đả kích phủ định hoàn toàn, phủ nhận một cách triệt để, quyết liệt. Tiếng cười đả kích thường gắn với một lý tưởng xã hội tích cực, tiến bộ. Tóm lại, hài hước, châm biếm, đả kích là ba sắc điệu được sắp xếp theo cấp độ của tiếng cười trào phúng có ý nghĩa trong việc thể hiện thái độ của người viết với đối tượng mình hướng đến. Tuy nhiên, trong thực tế, sự biểu hiện của tiếng cười trong thơ trào phúng không phải lúc nào cũng phân định rạch ròi, mà có sự chuyển hóa linh hoạt từ sắc điệu này sang sắc điệu khác.
Do đó, việc phân chia các sắc điệu trong thơ trào phúng chỉ có giá trị tương đối.