Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hạ Long giữ vai trò đầu tàu kinh tế của tỉnh Quảng Ninh, đóng góp khoảng 41% quy mô tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) và tạo ra 69,3% tổng thu ngân sách toàn tỉnh trong năm 2016 với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 12%/năm. Trong bối cảnh thành phố chuyển dịch mạnh mẽ mô hình phát triển từ "nâu" sang "xanh", áp lực mở rộng hạ tầng đô thị du lịch và đảm bảo an sinh xã hội đòi hỏi nguồn lực tài chính công ngày càng lớn. Tổng chi ngân sách nhà nước của địa phương đã tăng từ 1.038,25 tỷ đồng năm 2015 lên mức 1.155,97 tỷ đồng vào năm 2017, đòi hỏi bộ máy quản lý phải vận hành đồng bộ, minh bạch và chặt chẽ.

Tuy nhiên, công tác quản lý chi tiêu công tại địa phương vẫn bộc lộ những điểm nghẽn nhất định. Các đơn vị thụ hưởng ngân sách còn phụ thuộc nhiều vào định mức hành chính, thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm gắn liền với kết quả đầu ra, đồng thời tiến độ giải ngân vốn đầu tư xây dựng cơ bản còn phát sinh độ trễ.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý tài chính công cấp huyện/thành phố, phân tích thực trạng các khâu lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán và kiểm soát chi trong giai đoạn 2015-2017. Trên cơ sở nhận diện các nhân tố chi phối, nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm tối ưu hóa hơn 800 tỷ đồng vốn đầu tư phát triển và trên 330 tỷ đồng chi thường xuyên hàng năm, nâng cao hiệu quả phân bổ ngân quỹ, góp phần thực hiện thắng lợi Chỉ thị số 14/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường kỷ luật tài chính - ngân sách.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết tài chính công hiện đại và trường phái quản trị công mới (New Public Management). Quản lý chi ngân sách nhà nước được tiếp cận dưới góc độ chu trình khép kín, bao gồm ba giai đoạn kế tiếp nhau: lập, phê duyệt dự toán; tổ chức chấp hành dự toán; và hạch toán kế toán, kiểm soát, quyết toán ngân sách.

Hệ thống khái niệm nền tảng được định hình theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, phân định rõ hai nhóm chi cơ bản:

  • Chi đầu tư phát triển: Nguồn vốn nhà nước bố trí cho các công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, xây dựng cơ bản và hỗ trợ vốn điều lệ doanh nghiệp nhà nước nhằm gia tăng tài sản cố định quốc gia.
  • Chi thường xuyên: Các khoản chi mang tính chất định kỳ nhằm duy trì sự vận hành của bộ máy quản lý nhà nước, quốc phòng, an ninh và phát triển sự nghiệp kinh tế, giáo dục, y tế, văn hóa.

Bên cạnh đó, lý thuyết phân cấp quản lý tài khóa địa phương xác lập nguyên tắc tự chủ tài chính trong chu kỳ ổn định ngân sách từ 3 đến 5 năm, bảo đảm gắn liền quyền hạn phân bổ ngân quỹ với trách nhiệm giải trình của chính quyền cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ hệ thống báo cáo quyết toán tài chính, niên giám thống kê của Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Hạ Long, Kho bạc Nhà nước, Cục Thuế và Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn 2014-2017.

Quy mô dữ liệu bao quát 100% các đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn, gồm 20 phường/xã trực thuộc và hơn 50 đơn vị dự toán khối hành chính sự nghiệp thành phố. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm loại bỏ sai số chọn mẫu, phản ánh đầy đủ dòng luân chuyển của hơn 1.000 tỷ đồng chi tiêu công mỗi năm.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả kết hợp phân tổ thống kê và phân tích dãy số thời gian trên phần mềm bảng tính Excel. Việc lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu lượng hóa tốc độ phát triển liên hoàn, tốc độ phát triển định gốc và tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm đạt 5,53% của tổng chi ngân sách, giúp làm rõ sự biến động cơ cấu chi qua từng niên độ tài chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu tài chính giai đoạn 2015-2017 tại thành phố Hạ Long mang lại những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô chi đầu tư phát triển duy trì xu hướng tăng liên tục, từ 741,43 tỷ đồng năm 2015 lên 796,58 tỷ đồng năm 2016 và chạm mốc 824,87 tỷ đồng năm 2017. Trong cơ cấu chi đầu tư phát triển, chi xây dựng cơ bản chiếm tỷ trọng áp đảo tuyệt đối, dao động từ 97,56% đến 98,21% qua các năm, phản ánh nhu cầu hiện đại hóa hạ tầng giao thông và chỉnh trang đô thị du lịch ven biển.

Thứ hai, tổng chi thường xuyên tăng từ 296,82 tỷ đồng năm 2015 lên 331,10 tỷ đồng năm 2017. Trong đó, chi sự nghiệp kinh tế chiếm tỷ phần lớn nhất, đạt 192,92 tỷ đồng (chiếm 58,27% tổng chi thường xuyên năm 2017). Chi cho ngân sách phường/xã đứng thứ hai với 82,48 tỷ đồng (chiếm 24,91%), trong khi chi sự nghiệp đào tạo chiếm tỷ trọng khiêm tốn, chỉ đạt 2,59 tỷ đồng (tương đương 0,78%).

Thứ ba, cán cân ngân sách địa phương đạt mức thặng dư vượt bậc. Thu ngân sách nhà nước tăng trưởng mạnh mẽ từ 1.265,3 tỷ đồng năm 2015 lên 2.151,8 tỷ đồng năm 2017 (tăng trưởng bình quân 30,97%/năm). Mức tăng thu vượt trội so với mức tăng chi (bình quân 5,53%/năm) giúp thặng dư ngân sách tăng từ 227,05 tỷ đồng năm 2015 lên 995,83 tỷ đồng năm 2017, ghi nhận mức tăng trưởng cán cân thặng dư bình quân 125,13%.

Thảo luận kết quả

Diễn biến cơ cấu ngân sách phản ánh rõ nét chiến lược tái cơ cấu kinh tế của Hạ Long, khi tỷ trọng ngành dịch vụ - du lịch đạt 53% GRDP và đóng góp thuế sản phẩm chiếm 31,2%. Khi trình bày dữ liệu qua biểu đồ cột chồng về cơ cấu chi đầu tư kết hợp đồ thị đường thể hiện cán cân thu chi, tính ổn định và tiềm lực tài chính vượt trội của thành phố được minh chứng rõ nét. Nguồn thu dồi dào từ tiền sử dụng đất, thuê mặt nước và khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh tạo nền tảng vững chắc cho cân đối chi tiêu.

So sánh với bài học thực tiễn tại thị xã Phúc Yên (Vĩnh Phúc) - nơi thực hiện thành công đề án thống nhất đầu mối kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước, đạt tỷ lệ giải ngân chi thường xuyên 94% và chi xây dựng cơ bản trên 95% dự toán - Hạ Long cần đẩy mạnh hơn nữa cải cách thủ tục hành chính. Đồng thời, kinh nghiệm của Thành phố Hồ Chí Minh với chỉ tiêu dự toán thu 347.882 tỷ đồng năm 2017 cho thấy sự cần thiết của việc siết chặt kỷ cương chi tiêu công, kiên quyết cắt giảm tối đa các khoản chi khánh tiết, hội nghị và mua sắm tài sản công chưa cấp thiết.

Đề xuất và khuyến nghị

Hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý chi ngân sách nhà nước tại thành phố Hạ Long giai đoạn tới gồm 4 nhóm hành động cụ thể:

  • Đổi mới công tác lập và điều hành dự toán ngân sách: Ủy ban nhân dân thành phố chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp với các đơn vị dự toán lập kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn 3-5 năm gắn với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Mục tiêu phấn đấu giảm tỷ lệ sai lệch và điều chỉnh dự toán chi trong năm xuống dưới 5%, đảm bảo phân bổ vốn có trọng tâm, không dàn trải.
  • Hoàn thiện quy trình cấp phát và kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước: Kho bạc Nhà nước thành phố triển khai đồng bộ dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, ứng dụng công nghệ thông tin trong đối soát chứng từ thanh toán điện tử. Đơn vị cần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ thanh toán vốn xây dựng cơ bản xuống dưới 2 ngày làm việc, ngăn chặn tình trạng tồn đọng hồ sơ và giảm thiểu chi trả bằng tiền mặt.
  • Nâng cao hiệu lực quyết toán và xử lý nợ đọng tạm ứng: Phòng Tài chính - Kế hoạch siết chặt chế tài xử lý đối với các chủ đầu tư chậm nộp báo cáo quyết toán công trình hoàn thành, phấn đấu nâng tỷ lệ dự án hoàn thành quyết toán đúng hạn đạt trên 95% trước năm 2020. Đồng thời, thành phố cần thu hồi dứt điểm các khoản tạm ứng ngân quỹ kéo dài trên 12 tháng.
  • Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra tài chính nội bộ: Thanh tra thành phố phối hợp cùng các phòng ban chuyên môn thực hiện ít nhất 2 cuộc thanh tra toàn diện mỗi năm đối với công tác chấp hành ngân sách tại các phường, xã trọng điểm và các ban quản lý dự án có quy mô giải ngân trên 50 tỷ đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang tính ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

  • Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý tài chính: Đội ngũ công chức tại Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước và Ủy ban nhân dân các phường, xã trên địa bàn thành phố Hạ Long cũng như tỉnh Quảng Ninh có thể ứng dụng trực tiếp các quy trình lập dự toán, quy chuẩn kiểm soát chi và giải pháp cân đối ngân quỹ trên 1.100 tỷ đồng mỗi năm.
  • Giảng viên và học viên sau đại học: Các nhà nghiên cứu thuộc khối ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công và Quản lý hành chính công có thể khai thác tài liệu như một nguồn tham khảo chuẩn mực về phương pháp phân tích dãy số thời gian và cấu trúc chu trình ngân sách cấp huyện/thành phố.
  • Chủ đầu tư và kế toán trưởng đơn vị dự toán: Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng và kế toán các cơ quan hành chính sự nghiệp có thể vận dụng hướng dẫn lập hồ sơ thanh toán, quyết toán vốn xây dựng cơ bản hơn 800 tỷ đồng nhằm hạn chế rủi ro xuất toán và vi phạm thủ tục giải ngân.
  • Cơ quan thanh tra và kiểm toán nhà nước: Các kiểm toán viên và thanh tra viên tài chính có thể sử dụng hệ thống chỉ tiêu phân tích cán cân thu chi và cơ cấu chi thường xuyên làm cơ sở nhận diện rủi ro kiểm soát trong các kỳ thanh kiểm tra ngân sách địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Chi đầu tư xây dựng cơ bản chiếm bao nhiêu phần trăm trong tổng chi đầu tư phát triển tại thành phố Hạ Long? Trong giai đoạn 2015-2017, chi xây dựng cơ bản chiếm tỷ trọng áp đảo tuyệt đối, đạt 98,21% (728,13 tỷ đồng) vào năm 2015 và duy trì ở mức 98,16% (809,67 tỷ đồng) vào năm 2017. Điều này chứng minh nguồn lực ngân sách được ưu tiên cao độ cho kiến thiết hạ tầng đô thị.

Lĩnh vực nào chiếm tỷ trọng cao nhất trong cơ cấu chi thường xuyên của địa phương? Chi sự nghiệp kinh tế chiếm tỷ trọng lớn nhất trong nhóm chi thường xuyên, đạt 58,27% tổng chi (tương đương 192,92 tỷ đồng) vào năm 2017. Xếp thứ hai là chi cho hoạt động của bộ máy quản lý tại các phường, xã với 82,48 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng 24,91%.

Nguyên nhân nào giúp cán cân ngân sách thành phố Hạ Long đạt thặng dư kỷ lục gần 1.000 tỷ đồng năm 2017? Tốc độ tăng thu ngân sách bình quân đạt 30,97%/năm, tăng từ 1.265,3 tỷ đồng (2015) lên 2.151,8 tỷ đồng (2017) nhờ khai thác tốt nguồn thu tiền sử dụng đất và thuế ngoài quốc doanh. Tốc độ thu vượt trội so với mức tăng chi 5,53%/năm đã tạo ra khoản thặng dư 995,83 tỷ đồng.

Thành phố Hạ Long có thể rút ra bài học gì từ mô hình quản lý ngân sách của thị xã Phúc Yên và Thành phố Hồ Chí Minh? Hạ Long cần tiếp thu quy trình một đầu mối kiểm soát chi và giải ngân đạt 95% vốn xây dựng cơ bản của Phúc Yên. Đồng thời, địa phương cần áp dụng triệt để kỷ cương tài khóa của Thành phố Hồ Chí Minh trong việc cắt giảm chi khánh tiết, hội nghị để tập trung nguồn lực phát triển.

Đâu là giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng quyết toán vốn đầu tư công tại Hạ Long? Thành phố cần thực hiện nghiêm chế tài đình chỉ cấp vốn đối với chủ đầu tư chậm nộp hồ sơ quyết toán, đặt mục tiêu trên 95% dự án hoàn thành được thẩm tra đúng hạn, đồng thời đẩy mạnh thu hồi các khoản nợ tạm ứng ngân sách tồn đọng qua 3 năm tài khóa.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý chi ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 trên địa bàn đô thị loại I trung tâm du lịch.
  • Phân tích chi tiết thực trạng chi tiêu công giai đoạn 2015-2017 với quy mô chi đầu tư phát triển đạt 824,87 tỷ đồng và chi thường xuyên đạt 331,10 tỷ đồng vào năm 2017.
  • Đánh giá khách quan ưu điểm duy trì thặng dư tài chính đạt 995,83 tỷ đồng cùng những hạn chế trong lập dự toán và giải ngân vốn xây dựng cơ bản.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm về lập dự toán trung hạn, kiểm soát chi điện tử qua Kho bạc, siết chặt quyết toán và tăng cường thanh tra công vụ.
  • Thiết lập lộ trình hoàn thiện quản lý chi tiêu công hướng tới mục tiêu hiện đại hóa nền tài chính địa phương, duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế trên 12%/năm giai đoạn 2018-2020.