Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về tre trúc và Trúc sào Tre trúc với khoảng 1250 loài của 75 chi có đại diện ở mọi châu lục trừ châu Âu. Châu á đặc biệt giàu về số lượng và chủng loại Tre trúc, với khoảng 65 chi và 900 loài (Rao and Rao, 1995), trong đó theo Biswas (1995) thì Việt Nam có tới 92 loài và 16 chi (Bảng 1. Vũ Văn Dũng (1978) đã đưa ra danh sách của 45 loài Tre trúc, còn Nguyễn Tử Ưởng và Nguyễn Đình Hưng (1995) thì thông báo rằng có khoảng 150 loài Tre trúc thuộc 20 chi ở Việt Nam.1: Phân bố các loài và chi Tre trúc trên thế giới Nước Số chi Số loài Nước Số chi Số loài Băng-la-đét 8 20 Philippin 8 54 Trung quốc 26 300 Singapore 6 23 Ấn độ 23 125 Sri Lanka 7 14 Inđônêxia 10 65 Thái Lan 12 41 Nhật bản 13 237 Việt Nam 16 92 Lào 8 Nam Triều tiên 10 13 Malayxia 7 44 Myanma 20 90 (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, 5/2008) Nguyễn Tích và Trần Hợp (1971) và nhiều người khác xếp các loài Tre trúc vào họ Tre (Bambusaceae), song gần đây nhiều nhà khoa học (Trần Đình Lý,1993; Sách đỏ Việt Nam, phần Thực vật, 1996) đã tập hợp các loài Tre trúc vào các chi khác nhau của họ Lúa hoặc họ Hoà thảo (Poaceae).
Điều tra khảo sát và định danh đang còn là vấn đề cần sớm giải quyết, bởi vì cho tới nay chưa biết cụ thể có bao nhiêu loài, bao nhiêu chi cũng như tên khoa học chính xác của một số loài đã được thu thập. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 * Trúc sào: Trong kế hoạch trồng cây đặc sản của Cao Bằng, Trúc sào chiếm một vị trí chủ đạo tại các huyện Nguyên Bình, Bảo Lạc, Hòa An và Thông Nông. Do hạn chế về diện tích và sản lượng mà hai nhà máy liên doanh với Đài Loan sản xuất mành từ Trúc sào đều không có đủ nguyên liệu. Trúc sào có ba dạng là Trúc mèo (trúc mốc), Trúc vàng và Trúc xanh.
Theo kinh nghiệm thực tiễn trong sản xuất mành, Trúc xanh là được ưa chuộng hơn cả vì sau khi sấy, mành trúc bóng hơn. Khu vực bản Ngà xã Huy Giáp có Trúc xanh là chủ yếu. Cây trúc có đường kính từ 2,5 cm tới 7 cm; được trồng ven suối, chân núi, nơi có độ ẩm cao và đất còn tốt. * Lồ ô: Có phân bố rộng khắp vùng Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ.
Song do khai thác lạm dụng làm nguyên liệu, do đốt nương làm rẫy mà hiện nay diện tích rừng Lồ ô chỉ còn lại chủ yếu ở Lâm Đồng. Các tỉnh khác như Bình Dương, Bình Phước, Đồng Nai đã từng có nhiều Lồ ô, mà bây giờ khó tìm được một diện tích lớn. Đây là loài cây hoang dại mọc tự nhiên, chưa được gây trồng, chưa có các nghiên cứu về tạo giống và trồng rừng nên chúng đang đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt. Tình hình nghiên cứu về sâu hại tre trúc trên thế giới Theo nghiên cứu của Bhasin (1988) và Singh (1988), Thakur (1988) cho rằng có khoảng 200 loài sâu hại gián tiếp hoặc trực tiếp phá hại các loài cây thuộc họ phụ tre ở Ấn Độ, bao gồm 5 bộ côn trùng chủ yếu là Bộ cánh cứng (Coleoptera), bộ Cánh đều (Homoptera), bộ Cánh bằng (Isoptera), bộ Cánh vảy (Lepidoptera) và bộ Cánh tơ (Thysanoptera).
Theo sự lựa chọn thức ăn của sâu hại có thể chia thành 6 nhóm chính như sau: Sâu hại hạt, Sâu hại vườn ươm, Sâu hại lá, Sâu hại thân cành, Sâu hại thân khô, Rệp sáp hút dịch cây. Zhou Fangchun (1999), trong tài liệu “Chăm sóc rừng tre trúc”, đã mô tả nhiều loài sâu hại và nhiều loài bệnh hại tre trúc, trong đó có nhiều loại sâu hại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 măng thuộc họ Vòi voi (Curculionidae), họ Ngài đêm (Notuidae) và sâu hại thuộc bộ Hai cánh (Diptera). Trong tài liệu “Sâu hại tre trúc ở Châu Á”, I. Varma, Xu Tiasen cho biết có hơn 800 loài côn trùng liên quan đến tre trúc, tác giả đã mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái học và các biện pháp phòng trừ 345 loài sâu hại.
Có tới 18 loài Vòi voi tấn công măng tre, sâu non và trưởng thành đều ăn măng. Măng còn rất non bị vòi voi hại chết hoặc làm biến dạng và làm mất ngọn, làm cho cây măng chậm phát triển, tại các vị trí bị đục các đốt tre thường ngắn lại. Bảy loài vòi voi hại măng tre chính được mô tả trong tài liệu này: - Ba loài thuộc Cyrtotrachelus là C. longimanus Fabricius và C.
dux Boheman: Chúng gây hại măng của các loài tre: Lingnania chungii, Bumbusa textilis, B. pervariabilis, Sinocalamus oldhami, Dendrocalamus strictus, D. hamiltonii, Melocanna baccifera và của một số loài tre khác. - Ba loài thuộc Otidognathus là O.
nigropictus Fab và O. Cây thức ăn của nhóm vòi voi này là trúc sào Phyllostachys spp. - Myocalandra exarata Boheman: Gây hại tre Bambusa polymorpha và Dendrocalamus strictus. Trong tài liệu China National Bamboo Research Center, (2000), Cultivation and Intergrated utilization on Bamboo (Introduction of Bamboos Pests) cho biết thường có 4 loài vòi voi tấn công măng tre Cyrtotrachelus buqueti Guer, C.
longimanus Fabricius, Otidognathus davidis Fairmaire, Otidognathus nigripictus Fairmaire. Theo nghiên cứu của Xu Tianshen (1984) có tới 380 loài sâu hại tre, trong đó 10% số loài có ý nghĩa kinh tế. Để phòng trừ sâu hại tre cần áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp, bao gồm các biện pháp kiểm dịch, các biện pháp kỹ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 thuật canh tác như sử dụng giống chống chịu sâu bệnh, xử lý đất, bón phân hợp lý, trồng cây mồi, thu hoạch hoặc tỉa thưa đúng mùa vụ. Ở Trung Quốc đã sử dụng các biện pháp tổng hợp phòng trừ sâu hại thuộc họ phụ Tre Trúc (Bambusoideae) như sau: Đối với sâu hại măng (Cyrtotrachelus spp., họ Vòi voi (Curculionidae): Kết hợp làm đất diệt nhộng và sâu trưởng thành.; Bắt sâu trưởng thành; Dùng dao miết chết trứng; Quét thuốc vào hốc có trứng; Dùng DDVP 80% hoặc Trichlorfon 50% pha loãng 3%; Phun các loại thuốc trên với nồng độ 1%; Để bảo vệ măng.
Tình hình nghiên cứu về sâu hại tre trúc ở Việt Nam Năm 1967 trong giáo trình “Côn trùng học lâm nghiệp” Phạm Ngọc Anh có đề cập đến các loài Châu chấu tre, Vòi voi hại măng tre, Bọ xít hại măng, mối hại tre trúc và đề xuất một số biện pháp phòng trừ. Qua tài liệu này có thể nhận biết một số loài quan trọng và hướng phòng trừ, tuy nhiên một số biện pháp phòng trừ chỉ thích hợp thời gian trước đây,ví dụ các biện pháp hóa học. Năm 2003 Nguyễn Thế Nhã xác định có 41 loài sâu hại tre thuộc 19 họ, 7 bộ côn trùng khác nhau, những loài nguy hiểm bao gồm châu chấu, sâu hại măng, sâu hút dịch. căn cứ vào đặc điểm sinh học của các loài chủ yếu, một số biện pháp phòng trừ theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp đã được đưa ra.
Trong giáo trình “Bảo vệ thực vật” (2004), Nguyễn Thế Nhã đã đề cập đến một số loài sâu hại cây thuộc phân họ tre như: Châu chấu tre lưng vàng, Châu chấu tre chân xanh, Vòi voi hại măng và Mọt tre. Vòi voi hại măng được mô tả trong giáo trình là loài Cyrtotrachelus longimanus Fabricius. Nguyễn Thế Nhã (2008) đã mô tả 7 nhóm sâu hại măng là: (1) Ba loài vòi voi; (2) Bốn loài họ Ngài đêm (Noctuidae) (3) Ba loài thuộc họ Ngài cuốn lá (Tortricidae), Ngài sáng (Pyralidae), Ngài đốt (Hepialidae); (4) Ba loài ruồi hại măng; (5) Tám loài cánh cứng hại măng và thân tre trúc; (6) Sáu loài bọ xít và (7) Mười loài rệp, ve. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Lê Bảo Thanh (2006), đã phát hiện được trong rừng tre trúc tại Mai Châu – Hoà Bình có 26 loài sâu hại thuộc 20 họ, 8 bộ và 11 loài thiên địch và một số động vật khác lấy côn trùng làm thức ăn.
Có 5 loài sâu hại chủ yếu ở các loài cây thuộc họ phụ tre trúc tại khu vực nghiên cứu: Chấu chấu lưng vàng (Ceracris kiangsu Tsai) Châu chấu lưng xanh (Ceracris nigricornis Walker) Vòi voi lớn chân dài (Cyrtotrachelus longimanus Fabricius) Voi voi lớn (Cyrtotrachelus buqueti Guer) Bọ xít tre (Notobitus meleagris Fabricius) Các biện pháp phòng trừ được tác giả đề xuất bao gồm: biện pháp vật lí cơ giới như thu bắt, bọc bảo vệ; các biện pháp canh tác như cuốc xới đất, tỉa thưa, biện pháp sinh học và biện pháp sử dụng thuốc trừ sâu thảo mộc. Cao Thị Huyền, (2007), đã có nghiên cứu về các loài voi voi hại măng Luồng, kết quả như sau: 1. Đã phát hiện trong rừng Luồng của khu vực nghiên cứu xuất hiện 3 loài Vòi voi hại măng: - Vòi voi lớn (Cyrtotrachelus buqueti Guer) - Vòi voi chân dài (Cyrtotrachelus longimanus Fabricius) - Voi voi sọc hay Vòi voi chấm ngang (Otidognathus davidi Fairmaire) Trong đó có 2 loài chính là Vòi voi lớn và Vòi voi chân dài. Mật độ của các loài Vòi voi chính các đợt điều tra là khác nhau, do ảnh hưởng của yếu tố khí hậu, đặc điểm sinh học của các loài Vòi voi.
Các biện pháp xới đất, vun gốc, phát dọn thực bì đã làm giảm tỷ lệ măng chết và măng bị Vòi voi hại. Khu vực nghiên cứu có nguồn thiên địch rất lớn, phong phú cần có những nghiên cứu để đưa ra biện pháp bảo vệ và làm tăng số lượng thiên địch. Biện pháp bọc bảo vệ măng bằng túi nilon có tác dụng rõ rệt làm giảm tỷ lệ cây măng bị sâu Vòi voi cắn. Việc áp dụng các biện pháp phòng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 trừ sâu hại không những không làm ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây Luồng mà còn mang lại hiệu quả kinh tế, đảm bảo không ô nhiễm môi trường cho người dân nơi đây.
Để có thể phòng trừ Vòi voi hại măng Luồng cần phải sử dụng nhiều biện pháp khác nhau, tác động từ nhiều phía mới đạt được hiệu quả cao. Tuỳ theo điều kiện khác nhau mà sử dụng các biện pháp hợp lý để phòng trừ sâu hại. Công tác chọn giống, kỹ thuật trồng, chăm sóc thường xuyên phải được quan tâm hàng đầu. Nếu xuất hiện sâu Vòi voi, phải tiến hành xác định loài chính và thiên địch của chúng; rồi sau đó nghiên cứu kỹ đặc điểm sinh học của các loài đó.
Khi số lượng loài sâu hại tăng lên cần áp dụng các biện pháp bọc bảo vệ, quét thuốc thảo mộc và chỉ sử dụng thuốc hóa học để phòng trừ khi số lượng Vòi voi hại măng tăng nhiều. Cần nghiên cứu làm tăng số lượng thiên địch tại khu rừng Luồng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.