Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đánh giá tính đa dạng sinh học rừng ngập mặn và đề xuất biện pháp bảo vệ tại huyện tiên yên tỉnh quảng ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học rừng ngập mặn tại huyện Tiên Yên, Quảng Ninh và đề xuất biện pháp bảo vệ hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Hải
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Viết Lƣơng
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học - Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Và Môi Trƣờng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đánh Giá Tính Đa Dạng Sinh Học Rừng Ngập Mặn Và Đề Xuất Biện Pháp Bảo Vệ Tại Huyện Tiên Yên, Tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Những nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tổng quan rừng ngập mặn Việt Nam
• 1.3. Khái lược công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học RNM Tiên Yên
• 1.3.1. Nghiên cứu về rừng ngập mặn
• 1.3.2. Nghiên cứu về đa dạng sinh học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp tiếp cận
• 2.4.1. Tiếp cận về phát triển bền vững
• 2.4.2. Tiếp cận hệ sinh thái
• 2.4.3. Tiếp cận quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 2.5.2. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa
• 2.5.3. Phương pháp phân tích, đánh giá, dự báo
• 2.5.4. Phương pháp tổng hợp, phân tích
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm các hệ sinh thái khu vực rừng ngập mặn Tiên Yên
• 3.1.1. Hệ sinh thái cửa sông Ba Chẽ - Tiên Yên
• 3.1.2. Hệ sinh thái bãi triều
• 3.1.3. Hệ sinh thái rừng ngập mặn
• 3.1.4. Hệ sinh thái đầm nuôi
• 3.1.5. Hệ sinh thái nông nghiệp
• 3.1.6. Hệ sinh thái quần cư
• 3.2. Đánh giá tính đa dạng sinh học rừng ngập mặn Tiên Yên
• 3.2.1. Thực vật nổi
• 3.2.2. Rong, cỏ biển
• 3.2.3. Thực vật có mạch
• 3.3. Tác động của biến đổi khí hậu tới đa dạng sinh học khu Tiên Yên, Quảng Ninh
• 3.3.1. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học hệ sinh thái cửa sông Ba Chẽ - Tiên Yên
• 3.3.2. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học hệ sinh thái bãi triều
• 3.3.3. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học hệ sinh thái Rừng ngập mặn
• 3.3.4. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học hệ sinh thái đầm nuôi
• 3.3.5. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học hệ sinh thái nông nghiệp và hệ sinh thái quần cư
• 3.4. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học thành phần loài khu vực RNM Tiên Yên
• 3.5. Tác động của hoạt động dân sinh tới đa dạng sinh học rừng ngập mặn Đồng Rui – Tiên Yên
• 3.6. Những tồn tại hạn chế trong công tác quản lý, bảo vệ môi trường
• 3.6.1. Hoạt động quản lý nhà nước
• 3.6.2. Công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức
• 3.6.3. Nguy cơ gây ô nhiễm và suy thoái môi trường
• 3.7. Đề xuất các biện pháp bảo vệ đa dạng sinh học hệ sinh thái RNM Tiên Yên
• 3.7.1. Các nhóm giải pháp thể chế, chính sách
• 3.7.2. Nhóm giải pháp về khoa học kỹ thuật
• 3.7.3. Các giải pháp nâng cao năng lực thích ứng và giảm nhẹ với biến đổi khí hậu
• KẾT LUẬN & KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Rừng Ngập Mặn Tại Tiên Yên

Rừng ngập mặn tại Tiên Yên, Quảng Ninh là một trong những hệ sinh thái quan trọng, đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Đánh giá tính đa dạng sinh học của khu vực này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các loài sinh vật mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc bảo vệ và phát triển bền vững. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào các đặc điểm sinh thái, sự phong phú của các loài thực vật và động vật, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học tại đây.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Rừng Ngập Mặn Tiên Yên

Rừng ngập mặn Tiên Yên có diện tích lớn, với nhiều loại thực vật và động vật phong phú. Hệ sinh thái này không chỉ cung cấp môi trường sống cho nhiều loài mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển và duy trì chất lượng nước.

1.2. Vai Trò Của Đa Dạng Sinh Học Trong Hệ Sinh Thái

Đa dạng sinh học trong rừng ngập mặn Tiên Yên giúp duy trì sự cân bằng sinh thái, cung cấp nguồn gen quý giá và hỗ trợ các hoạt động kinh tế địa phương. Việc bảo tồn đa dạng sinh học là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực.

II. Những Thách Thức Đối Với Đa Dạng Sinh Học Rừng Ngập Mặn

Mặc dù rừng ngập mặn Tiên Yên có nhiều giá trị, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác, xây dựng và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của hệ sinh thái này. Việc nhận diện và đánh giá các thách thức này là rất quan trọng để đưa ra các biện pháp bảo vệ hiệu quả.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi về nhiệt độ và mực nước biển, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài thực vật và động vật trong rừng ngập mặn. Điều này có thể dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và làm tăng nguy cơ xói mòn bờ biển.

2.2. Hoạt Động Khai Thác Tài Nguyên

Các hoạt động khai thác tài nguyên như nuôi trồng thủy sản và xây dựng cơ sở hạ tầng đã làm giảm diện tích rừng ngập mặn. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn làm suy giảm các chức năng sinh thái của rừng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Tại Tiên Yên

Để đánh giá đa dạng sinh học rừng ngập mặn tại Tiên Yên, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu và sử dụng công nghệ thông tin để thu thập và xử lý dữ liệu.

3.1. Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về các loài thực vật và động vật trong rừng ngập mặn. Việc này giúp xác định sự phong phú và phân bố của các loài trong khu vực.

3.2. Phân Tích Mẫu Và Dữ Liệu

Phân tích mẫu và dữ liệu thu thập được từ khảo sát thực địa sẽ giúp đánh giá chính xác tình trạng đa dạng sinh học. Sử dụng các phần mềm phân tích sinh học sẽ hỗ trợ trong việc đưa ra các kết luận khoa học.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Kết quả nghiên cứu cho thấy rừng ngập mặn Tiên Yên có sự đa dạng sinh học cao với nhiều loài thực vật và động vật quý hiếm. Các số liệu thu thập được sẽ cung cấp cơ sở cho việc xây dựng các chính sách bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái này.

4.1. Sự Phong Phú Của Các Loài Thực Vật

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài thực vật ngập mặn quý hiếm, trong đó có nhiều loài có giá trị kinh tế cao. Sự phong phú này không chỉ góp phần vào đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ các hoạt động kinh tế địa phương.

4.2. Đánh Giá Tình Trạng Động Vật

Khu vực rừng ngập mặn Tiên Yên cũng là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm. Việc đánh giá tình trạng của các loài này là cần thiết để có các biện pháp bảo vệ hiệu quả.

V. Đề Xuất Biện Pháp Bảo Vệ Đa Dạng Sinh Học

Để bảo vệ đa dạng sinh học rừng ngập mặn tại Tiên Yên, cần có các biện pháp bảo vệ hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm tăng cường quản lý, giáo dục cộng đồng và phát triển các chương trình bảo tồn.

5.1. Tăng Cường Quản Lý Tài Nguyên

Cần thiết lập các quy định và chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên chặt chẽ hơn để bảo vệ rừng ngập mặn. Việc này sẽ giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác.

5.2. Giáo Dục Và Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học và rừng ngập mặn là rất cần thiết. Các chương trình nâng cao nhận thức sẽ giúp cộng đồng tham gia tích cực vào công tác bảo vệ môi trường.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Đánh giá đa dạng sinh học rừng ngập mặn tại Tiên Yên là một nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái này. Tương lai của rừng ngập mặn phụ thuộc vào các biện pháp bảo vệ và quản lý hiệu quả.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Đánh giá đa dạng sinh học không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các loài mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc bảo tồn. Điều này sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

6.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Rừng Ngập Mặn

Cần có các chiến lược dài hạn để bảo vệ và phát triển rừng ngập mặn. Việc này không chỉ đảm bảo sự tồn tại của đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng ngập mặn ven biển đóng vai trò là bể chứa carbon sinh học đặc biệt hiệu quả, với khả năng lưu giữ trung bình khoảng 1.023 tấn carbon trên mỗi hecta trong sinh khối thực vật và tầng trầm tích. Tuy chỉ chiếm khoảng 0,7% diện tích rừng nhiệt đới toàn cầu, nhưng việc suy giảm chỉ 1% diện tích thảm thực vật này có thể phát thải từ 0,02 đến 0,12 tỷ tấn carbon mỗi năm, tương đương gần 10% tổng lượng phát thải do mất rừng trên toàn thế giới. Tại khu vực duyên hải miền Bắc, huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh sở hữu hơn 10.000 ha đất ngập nước và rừng ngập mặn phân bố tại tọa độ từ 21°10ʼ34” đến 21°21ʼ34” vĩ độ Bắc. Nơi đây giữ vai trò lá chắn sinh thái phòng hộ đới bờ biển, bảo vệ nguồn nước và nuôi dưỡng nguồn lợi thủy sản phong phú.

Tuy nhiên, áp lực chuyển đổi đất sang nuôi tôm quảng canh tự phát, đô thị hóa và tác động của biến đổi khí hậu giai đoạn 2010 - 2019 đã tạo ra sức ép nghiêm trọng lên tính toàn vẹn của các sinh cảnh ngập mặn. Nghiên cứu của học viên Nguyễn Ngọc Hải (Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên) tập trung đánh giá chi tiết hiện trạng cấu trúc lâm phần, tính đa dạng sinh thái của khu hệ động thực vật tại xã Đồng Rui và các khu vực phụ cận. Nghiên cứu thiết lập cơ sở khoa học định lượng nhằm phục vụ công tác quy hoạch, quản lý và triển khai Đề án thành lập Khu dự trữ thiên nhiên đất ngập nước Đồng Rui - Tiên Yên với quy mô 21.000 ha theo Quyết định số 45/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp ba khung lý thuyết quản trị và sinh thái học hiện đại:

• Tiếp cận phát triển bền vững: Đảm bảo sự hài hòa giữa khai thác kinh tế vùng triều, ổn định an sinh xã hội cho cộng đồng ngư dân và bảo tồn nguyên vẹn chức năng điều tiết môi trường của thảm thực vật ngập mặn cho các thế hệ tương lai.
• Tiếp cận hệ sinh thái: Quản lý tổng hợp tài nguyên đất, nước và sinh vật theo ranh giới lưu vực tự nhiên; duy trì cấu trúc, các mối tương tác dinh dưỡng và xu hướng diễn thế tự nhiên của quần xã ven biển.
• Tiếp cận quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng: Đặt người dân bản địa - chủ thể trực tiếp hưởng lợi và chịu tác động - vào trung tâm của các quy chế bảo vệ, giám sát và phân chia lợi ích tài nguyên rừng.

Khung khái niệm trọng tâm bao gồm: Quần xã thực vật ngập mặn thích nghi biên độ triều; Đa dạng sinh học ba cấp độ (nguồn gen, thành phần loài và hệ sinh thái); Diễn thế sinh thái rừng ngập mặn; và Cân bằng kinh tế sinh thái vùng đới bờ. Cơ sở pháp lý vận dụng trực tiếp các quy định của Luật Đa dạng sinh học năm 2008, Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp giữa tài liệu thống kê thứ cấp giai đoạn 2010 - 2019 từ chính quyền địa phương huyện Tiên Yên và bộ dữ liệu sơ cấp thu thập qua các đợt khảo sát thực địa chuyên sâu từ năm 2018 đến năm 2020.

Về phương pháp chọn mẫu lâm học, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích dựa trên bản đồ hiện trạng phân bố thảm thực vật tỷ lệ 1/10.000 và độ cao địa hình ngập triều. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 10 ô tiêu chuẩn điển hình với diện tích 400 m2 mỗi ô (kích thước 20m x 20m) được thiết lập tại các trạng thái rừng ngập mặn tự nhiên đại diện ở xã Đồng Rui. Tại mỗi ô tiêu chuẩn, thiết lập thêm 5 ô dạng bản diện tích 4 m2 mỗi ô (tổng cộng 50 ô dạng bản) để điều tra lớp cây tái sinh tự nhiên.

Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác cấu trúc không gian, đo đạc trực tiếp các chỉ tiêu định lượng lâm học (mật độ cây N, đường kính D1.3, chiều cao vút ngọn Hvn, tiết diện ngang G và trữ lượng lâm phần M) trên các nền trầm tích khác nhau. Dữ liệu sinh học được phân loại theo danh lục Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục đỏ thế giới IUCN năm 2016. Phân tích không gian kết hợp giải đoán ảnh vệ tinh viễn thám GIS giúp dự báo biến động thảm thực vật dưới tác động của các kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên 10 ô tiêu chuẩn lâm phần rừng ngập mặn Đồng Rui - Tiên Yên ghi nhận mật độ bình quân đạt 1.800 cây/ha, đường kính thân trung bình 5,9 cm, chiều cao vút ngọn bình quân 3,4 m, tổng tiết diện ngang thân cây đạt 6,24 m2/ha và trữ lượng gỗ bình quân đạt 10,2 m3/ha. Tổ thành loài cây gỗ có sự chi phối vượt trội của loài Vẹt dù (Bruguiera gymnorrhiza) chiếm 47,21%, tiếp đến là loài Trang (Kandelia candel) chiếm 27,79%, Đâng (Rhizophora stylosa) chiếm 17,75%, Bần chua (Sonneratia caseolaris) chiếm 3,83%, Mắm biển (Avicennia marina) chiếm 3,33% và loài Sú (Aegiceras corniculatum) chiếm 0,09%.

Về khả năng tái sinh tự nhiên, thống kê tại 50 ô dạng bản ghi nhận mật độ cây con đạt 10.650 cây/ha, cao gấp 5,92 lần mật độ cây mẹ tầng trên. Cấu trúc tầng tái sinh tiếp tục phản ánh tổ thành cây mẹ với Vẹt dù chiếm 73,5%, Đâng chiếm 13,5%, Trang chiếm 8,5%, Mắm chiếm 3,7% và Bần chua chiếm 0,9%. Tuy nhiên, tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng sinh trưởng tốt (chiều cao vượt trên 1,5 m) chỉ chiếm khoảng 15%, cho thấy nguy cơ suy giảm khả năng tự phục hồi của lâm phần nếu bị tác động bất lợi.

Đánh giá đa dạng sinh học trên 4 hệ sinh thái đặc trưng ghi nhận:

• Hệ sinh thái rừng ngập mặn: Sở hữu 152 loài thực vật nổi, 50 loài động vật nổi, 67 loài động vật đáy (trong đó có 19 loài có giá trị thương phẩm cao như ngán, cua bùn, bông thùa), 60 loài côn trùng, 41 loài cá (đặc biệt có Cá bống bớp Bostrichthys sinensis thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp CR), 130 loài chim và 37 loài thú.
• Hệ sinh thái bãi triều: Ghi nhận 131 loài thực vật nổi, 21 loài rong biển, 124 loài động vật đáy (với 30 loài kinh tế như ngao, sò, vẹm, ngán), 115 loài cá và 99 loài chim.
• Hệ sinh thái cửa sông Ba Chẽ - Tiên Yên: Ghi nhận 81 loài cá, 140 loài chim và 29 loài thú, là nơi cư ngụ của các loài quý hiếm như Cò mỏ thìa (Platalea minor - cấp EN), Cá mòi cờ hoa (Clupanodon thrissa - cấp EN) và Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea - cấp VU).
• Hệ sinh thái đầm nuôi thủy sản: Xác định 159 loài chim, 35 loài cá và 48 loài bò sát - lưỡng cư (trong đó có Rắn hổ mang chúa Ophiophagus hannah - cấp CR).

Thảo luận kết quả

Cấu trúc quần xã thực vật ngập mặn Tiên Yên có sự phân hóa đai rõ rệt từ ngoài biển vào đất liền theo mức độ thích nghi với nền trầm tích và độ mặn. Tại mép bãi lầy ngập triều thường xuyên với thể nền bùn chưa ổn định, loài Sú và Mắm đóng vai trò tiên phong cố định bãi bồi với tỷ lệ chiếm ưu thế trên 85%. Tiến sâu vào vùng bãi cao trầm tích ổn định, các loài Trang, Đâng và Vẹt dù vươn lên chiếm lĩnh ưu hợp tầng tán liên tục với độ tàn che đạt 0,7.

Dữ liệu lâm học định lượng giữa 10 ô tiêu chuẩn được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột kép kết hợp đường xu hướng tuyến tính, làm nổi bật biên độ biến thiên trữ lượng từ mức thấp 1,4 m3/ha ở ô tiêu chuẩn số 3 lên mức cao nhất 21,8 m3/ha ở ô tiêu chuẩn số 1. Đồng thời, ma trận cấu trúc loài phân bố qua 4 hệ sinh thái được tổng hợp thành bảng chỉ số đa dạng sinh học, phản ánh mối tương quan chặt chẽ giữa tính đa dạng thành phần loài với mức độ nguyên vẹn của thảm rừng tự nhiên.

So sánh với các công bố khoa học trước đây, kết quả nghiên cứu khẳng định rừng ngập mặn Tiên Yên chứa đựng 29 trên tổng số 30 loài thực vật ngập mặn của toàn tỉnh Quảng Ninh, chiếm tỷ lệ 96,67%. Tuy nhiên, nguồn lợi tự nhiên đang chịu sức ép lớn từ hơn 1.200 lao động khai thác thủy sản địa phương với khoảng 230 phương tiện thủ công, tình trạng quây đãng dài từ 500 đến 1.500 m ngăn dòng triều và hiện tượng kích điện ven sông đã làm sụt giảm nghiêm trọng nguồn giống hải sản non.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn tính đa dạng sinh học và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập và vận hành Khu bảo tồn đất ngập nước Đồng Rui - Tiên Yên: Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh và Sở Tài nguyên và Môi trường cần đẩy nhanh việc cắm mốc ranh giới khu bảo tồn diện tích 21.000 ha trước năm 2025. Phân định rõ phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tại vùng rừng tự nhiên Đồng Rui và phân khu phục hồi sinh thái, nhằm chấm dứt 100% các hoạt động chặt phá và lấn chiếm đất rừng trái phép.
2. Phục hồi sinh thái và nâng cao chất lượng rừng nghèo kiệt: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh phối hợp cùng Ủy ban nhân dân huyện Tiên Yên triển khai kế hoạch trồng bổ sung 500 ha rừng ngập mặn tại các bãi bồi ven sông Ba Chẽ và vùng đệm giai đoạn 2021 - 2025. Thực hiện các biện pháp tỉa thưa và chăm sóc cây con nhằm nâng tỷ lệ cây tái sinh triển vọng từ 15% hiện nay lên trên 35%.
3. Chuẩn hóa và nhân rộng mô hình kinh tế lâm - ngư kết hợp: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Tiên Yên hướng dẫn hơn 1.200 hộ dân chuyển đổi phương thức nuôi trồng sang mô hình sinh thái bền vững, duy trì tỷ lệ tối thiểu 70% đến 75% diện tích rừng ngập mặn kết hợp 25% đến 30% diện tích mặt nước đầm nuôi. Mục tiêu nâng giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích thêm 20% đến 25% vào năm 2026, đồng thời cấm tuyệt đối việc sử dụng xung điện và quây đãng mắt nhỏ trên bãi triều.
4. Xây dựng mạng lưới quan trắc môi trường và giám sát tài nguyên định kỳ: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ninh lắp đặt 5 trạm quan trắc tự động các thông số chất lượng nước biển (độ mặn, hàm lượng BOD5, COD, kim loại nặng) tại các cửa sông chính trong giai đoạn 2022 - 2030, kết hợp định kỳ kiểm kê đa dạng sinh học 2 năm một lần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và bộ dữ liệu khoa học của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và nông nghiệp: Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng về 10.000 ha thảm thực vật ngập mặn và hiện trạng 4 hệ sinh thái vùng triều, giúp Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh và huyện Tiên Yên hoàn thiện quy hoạch không gian biển và quy chế quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên 21.000 ha.
• Giảng viên, học viên cao học và các nhà nghiên cứu chuyên ngành: Cung cấp khung phương pháp luận tiếp cận đa hệ sinh thái, phương pháp bố trí 10 ô tiêu chuẩn lâm học và bộ danh lục 152 loài thực vật nổi cùng khu hệ động vật phong phú phục vụ giảng dạy, viết tài liệu tham khảo và phát triển các đề tài sinh thái học vùng cửa sông.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng bằng chứng khoa học về các loài nguy cấp (Cò mỏ thìa EN, Cá bống bớp CR, Rái cá vuốt bé VU) để thiết kế các dự án viện trợ phục hồi sinh thái, hỗ trợ sinh kế dựa vào cộng đồng và thúc đẩy chi trả dịch vụ môi trường rừng ngập mặn.
• Cộng đồng cư dân và doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản ven biển: Nắm bắt quy chuẩn kỹ thuật của mô hình lâm - ngư kết hợp với tỷ lệ 70% rừng và 30% đầm nuôi, giúp tối ưu hóa chuỗi giá trị nuôi thả đặc sản địa phương gắn liền với việc bảo vệ hệ thống lọc nước tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Rừng ngập mặn Tiên Yên có vai trò như thế nào đối với chu trình lưu giữ carbon và thích ứng biến đổi khí hậu? Với khả năng lưu giữ bình quân khoảng 1.023 tấn carbon trên mỗi hecta trong sinh khối và tầng trầm tích, hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên hoạt động như một bể chứa carbon tự nhiên quan trọng. Việc bảo vệ diện tích rừng này giúp ngăn ngừa phát thải khí nhà kính và tạo hành lang phòng hộ chống xói lở đới bờ hiệu quả.

Cấu trúc tầng tán và tổ thành thực vật ngập mặn tại xã Đồng Rui có đặc điểm lâm học gì nổi bật? Khảo sát 10 ô tiêu chuẩn cho thấy rừng có cấu trúc đơn tầng tán với chiều cao bình quân 3,4 m và độ tàn che 0,7. Vẹt dù chiếm ưu thế lớn nhất với 47,21% tổ thành loài, tiếp theo là Trang chiếm 27,79% và Đâng chiếm 17,75%, tạo thành dải rừng phòng hộ ven biển kiên cố.

Khả năng tái sinh tự nhiên của rừng ngập mặn Tiên Yên hiện nay có đáp ứng yêu cầu tự phục hồi không? Mặc dù mật độ tái sinh đạt mức rất cao là 10.650 cây/ha, gấp 5,92 lần tầng cây mẹ với ưu thế thuộc về Vẹt dù (73,5%), nhưng số lượng cây triển vọng có chiều cao trên 1,5 m chỉ đạt khoảng 15%. Thực trạng này đòi hỏi các giải pháp lâm sinh chủ động để hỗ trợ phục hồi thảm rừng.

Nghiên cứu đã ghi nhận những loài sinh vật quý hiếm nào có tên trong Sách đỏ tại vùng đất ngập nước Tiên Yên? Khu hệ sinh vật ghi nhận nhiều loài có giá trị bảo tồn cao thuộc Sách đỏ Việt Nam và Danh mục đỏ IUCN, tiêu biểu như Cò mỏ thìa (Platalea minor - cấp EN), Cá bống bớp (Bostrichthys sinensis - cấp CR), Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea - cấp VU) và Rắn hổ mang chúa (Ophiophagus hannah - cấp CR).

Mô hình kinh tế lâm - ngư kết hợp khuyến nghị áp dụng cơ cấu tỷ lệ diện tích như thế nào là tối ưu? Mô hình phát triển bền vững yêu cầu duy trì nghiêm ngặt tỷ lệ từ 70% đến 75% diện tích mặt bằng cho rừng ngập mặn tự nhiên và 25% đến 30% cho mặt nước nuôi trồng thủy sản quảng canh cải tiến. Tỷ lệ này bảo đảm sinh kế lâu dài cho hơn 1.200 lao động địa phương mà không gây suy thoái môi trường.

Kết luận

• Rừng ngập mặn Tiên Yên với quy mô trên 10.000 ha giữ vai trò xung yếu trong phòng hộ bờ biển, duy trì cân bằng sinh thái và lưu trữ nguồn carbon sinh học lớn đạt khoảng 1.023 tấn carbon/ha.
• Đa dạng sinh học phong phú trải rộng trên 4 hệ sinh thái (cửa sông, bãi triều, rừng ngập mặn, đầm nuôi) với hàng trăm loài thủy hải sản, côn trùng, chim di cư và nhiều loài nguy cấp cấp quốc gia, quốc tế như Cò mỏ thìa, Cá bống bớp và Rái cá vuốt bé.
• Trữ lượng lâm phần trung bình đạt 10,2 m3/ha cùng mật độ tái sinh tự nhiên 10.650 cây/ha, tuy nhiên tỷ lệ cây triển vọng chỉ đạt 15% đòi hỏi các biện pháp bảo vệ và xúc tiến tái sinh nghiêm ngặt.
• Sức ép khai thác của hơn 1.200 ngư dân cùng 230 tàu thuyền nhỏ và hiện tượng suy thoái chất lượng nước đặt ra yêu cầu cấp thiết phải kiểm soát chặt chẽ các nguồn xả thải ven bờ.
• Hệ giải pháp đồng bộ kết hợp thể chế khu bảo tồn 21.000 ha, ứng dụng mô hình lâm - ngư kết hợp tỷ lệ 70/30 và phục hồi 500 ha rừng nghèo là chìa khóa bảo đảm phát triển bền vững cho vùng duyên hải.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là hoàn thiện phương pháp luận đánh giá sinh thái và cung cấp bộ dữ liệu thực chứng tin cậy phục vụ quản lý môi trường đới bờ. Trong giai đoạn 2021 - 2025, chính quyền địa phương cần khẩn trương hoàn tất đề án thành lập Khu dự trữ thiên nhiên Đồng Rui - Tiên Yên. Các cấp quản lý, giới khoa học và cộng đồng hãy cùng chung tay hành động để gìn giữ lá phổi xanh ven biển, bảo tồn trọn vẹn di sản thiên nhiên quý giá cho các thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Rừng ngập mặn (RNM) là hệ sinh thái đặc trƣng của bờ biển nhiệt đới. N ằm trong mối tƣơng tác giữa đất liền và biển, RNM là một nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá đối với sự sống. RNM là một trong bể chứa cacbon giàu ở vùng nhiệt đới.

RNM lƣu trữ cacbon trong sinh khối của cây ngập mặn và trong trầm tích, bình quân 1.023 triệu tấn cacbon trên mỗi hecta, chiếm tỷ lệ phần trăm cao trong tổng số lƣợng cacbon lƣu giữ trong hệ sinh thái ven biển(RNM, cỏ biển, san hô, đầm lầy, than bùn…). Những nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc phá 1% RNM sẽ phát thải 0,02-0,12 tỷ tấn cacbon mỗi năm, chiếm khoảng 10% lƣợng phát thải do phá rừng toàn cầu dù diện tích RNM chỉ chiếm 0,7% tổng diện tích rừng nhiệt đới. RNM cùng với hệ sinh thái có biển và san hô tạo ra mối liên kết tam giác cho nhiều tiến trình sinh thái, sinh học, hóa học và lý học. Ở Việt Nam, theo kế hoạch hành động Bảo vệ và Phát triển rừng ngập mặn cho thấy các giá trị môi trƣờng của RNM nhƣ chắn sóng, chắn gió, bảo vệ đới bờ biển chống xói mòn, cải tạo đất, cải tạo chất lƣợng nƣớc, lƣu trữ các chất ô nhiễm không đổ ra biển, cung cấp chất dinh dƣỡng cho duy trì các hệ sinh thái động thực vật, v.v… Ngoài ra RNM còn có ý nghĩa sống còn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội vùng ven biể.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái RNM còn cung cấp các nguồn gen vô cùng quý giá nhằm duy trì tính đa dạng sinh học của hệ động thực vật. Huyện Tiên Yên có vị trí địa lý tự nhiên và kinh tế xã hội quan trọng trong tỉnh Quảng Ninh và khu vực Bắc Việt Nam. Tài nguyên thiên nhiên và kinh tế xã hội nơi đây chứa đựng tiềm năng to lớn thúc đẩy cán cân phát triển kinh tế không những cho tỉnh mà còn ảnh hƣởng đến phát triển kinh tế của cả khu vực. Đặc biệt hệ sinh thái RNM chiếm lĩnh toàn bộ đƣờng bờ và dải ngập nƣớc ven biển không chỉ quyết định tới môi trƣờng sống , chỉ thị các yếu tố đặc trƣng của hệ sinh thái, mà còn là nguồn tài nguyên kinh tế đa lợi nhuận.

Nguồn 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lợi này đã đƣuọc nhân dân vùng biển sử dụng rộng rãi, đa dạng với các trình độ canh tấc khác nhau từ nhiều thế kỷ. RNM Tiên Yên chủ yếu là rừng tự nhiên ít bị tấc động nên đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự duy trì và phát triển đa dạng sinh học. Hệ thực vật ngập mặn phát triển và có giá trị đa dạng sinh học cao, các khu vực này trở thành bãi đẻ của nhiều loài sinh vật có giá trị kinh tế và sinh thái, đồng thời cũng là nơi tập trung nhiều loài hải snả nhƣ tôm, cua, cá, ngao, ngán, sá sùng, bông thùa… Xuất phát từ cơ sở trên tác giả đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu đánh giá tính đa dạng sinh học rừng ngập mặn và đề xuất biện pháp bảo vệ tại huyện Tiên Yên tỉnh Quảng Ninh”. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá tính đa dạng sinh học nhằm đề xuất biện pháp bảo vệ hệ sinh thái RNM Tiên Yên.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Đặc điểm về RNM trên địa bàn huyện Tiên Yên. - Đề xuất các giải pháp bảo vệ RNM tại Tiên Yên. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần hoàn thiện phƣơng pháp luận nghiên cứu thực trạng và các nguyên nhân ảnh hƣởng tới đa dạng sinh học tại rừng ngập mặn. Những đóng góp, ý nghĩa của đề tài - Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học xây dựng các đề án bảo vệ RNM cũng nhƣ nâng cao hiệu quả công tác quản lý bảo vệ RNM trên địa bàn cấp huyện.

- Là tài liệu tham khảo phục vụ công tác nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực RNM và quản lý tài nguyên môi trƣờng. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 1. Cơ sở pháp lý - Luật Đa dạng sinh học ngày 13 tháng 11 năm 2008; - Luật Bảo vệ và phát triển rừng số 29/2004/QH11 ngày 03/12/2003; - Luật Bảo vệ môi trƣờng ngày 23 tháng 6 năm 2014 - Quyết định số 45/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ ngày 08/01/2014 về Phê duyệt Quy hoạch tổng thể bảo tồn đa dạng sinh học của cả nƣớc đến năm 2020, định hƣớng đến năm 2030, trong danh mục các khu bảo tồn quy hoạch đến năm 2020 và năm 2030 có vùng đất ngập nƣớc cửa sông Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh đƣợc quy hoạch là Khu dữ trữ thiên nhiên với diện tích 21. - Quyết định số 1418/QĐ-UBND ngày 04/7/2014 của UBND tỉnh Quảng Ninh về Phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch tỉnh quảng Ninh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

- Quy hoạch bảo vệ môi trƣờng huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Cơ sở lý luận Một số khái niệm và thuật ngữ liên quan  Rừng ngập mặn: Rừng ngập mặn là quần xã đƣợc hợp thành từ thực vật ngập mặn ảnh hƣởng bởi nƣớc triều ven biển nhiệt đới hoặc bán nhiệt đới. Rừng nhiệt đới phân bổ từ vĩ độ 25 Bắc xuống vĩ độ 25 Nam. Nằm trong mối tƣơng tác giữ đất liền và biển, rừng ngập mặn là sinh cảnh quan trọng và quý giá về khả năng thích nghi.

(Bách khoa toàn thƣ mở)  Đa dạng sinh học: là sự nhiều dạng của các loài và của các biến dị di truyền của mọi sinh vật, cũng nhƣ sự nhiều dạng của các cấp độ tổ chức sinh giới nhất là các dạng hệ sinh thái ở mọi môi trƣờng trên Trái đất. Thuật ngữ "đa dang sinh học" dịch từ tiếng Anh: biodiversity là khái niệm bao trùm mọi mức 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] độ biến đổi của thế giới tự nhiên mà sinh vật là đơn vị cấu thành.2 Những nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới và ở Việt Nam 1.1 Trên thế giới Cho đến nay, trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực đa dạng sinh học. Trong cuốn “Thƣ mục nghiên cứu về RNM” đã liệt kê hơn 420 công trình nghiên cứu của 12 quốc gia trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dƣơng từ năm 1600 đến năm 1975. Trong đó, phần lớn các nghiên cứu này đều đề cập đến khu hệ động thực vật phân bố trong hệ sinh thái RNM.

Nhiều công trình nghiên cứu công bố kết quả nghiên cứu liên quan đến hệ sinh thái RNM đã đƣợc tổng hợp, thống kê và đăng tải trong 17 tuyển tập các báo cáo tại Hội thảo của các dự án thuộc khu vực Châu Á – Thái Bình Dƣơng. Trong đó có một số công trình công bố liên quan đến các lĩnh vực: Mối liên quan giữa hệ sinh thái và RNM, các quần xã động vật đáy, quần xã vùng triều và đề xuất phƣơng hƣớng quản lý RNM ở các quốc gia. Trong những năm gần đây hàng loạt các tổ chức, hiệp hội bảo tồn, các hội nghị quốc tế đã đƣợc thành lập. Nổi bật và đáng chú ý nhất là Hội nghị thƣợng đỉnh bàn vè vấn đề môi trƣờng và đa dạng sinh vật đã đƣợc tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6/1992, 150 nƣớc đã ký vào Công ƣớc về đa dạng sinh vật.

Để phục vụ mục đích bảo tồn, WWF (1990) đã cho xuất bản cuốn sách Tầm quan trọng của đa dạng sinh vật (the Importance of biological diversity); IUCN, UNEP, WWF đƣa ra Chiến lược bảo tồn toàn cầu (World conservation strategy, 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1990), Hãy quan tâm tới trái đất (Caring for the eảth, 191); WCMC đã Đánh giá đa dạng sinh vật toàn cầu (Global biodiversity assessment, 1995). Bên cạnh đó, hàng ngàn những công trình khoa học và các báo cáo khác lần lƣợt đƣợc xuất bản và rất nhiều cuộc hội thảo khác nhau đã đƣợc tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, về phƣơng pháp luận cũng nhƣ thông báo các kết quả đã đạt đƣợc trong nghiên cứu về đa dạng sinh vật và bảo tồn trên toàn thế giới. Các kết quả nghiên cứu đƣợc công bố trong các báo cáo và hội nghị hội thảo đã cơ bản thiết lập nên một hệ thống thông tin đa dạng sinh vật trên toàn thế giới đã và đang góp phần nâng cao nhận thức đa dạng sinh vật và bảo tồn, khôi phục lại một số hệ sinh thái, hệ thực vật trên các vùng lãnh thổ cấp quốc gia.2 Tổng quan rừng ngập mặn Việt Nam Theo Phan Nguyên Hồng có nhiều tài liệu liên quan đến thảm thực vật ngập mặn, điển hình nhƣ một số công trình: RNM mũi Cà Mau (C.Moquillon, 1950), Thảm thực vật bờ biển bùn cát ở bán đảo Cam Ranh (J. Công trình nghiên cứu có hệ thống về RNM đầu tiên ở Việt Nam là của Vũ Văn Cƣơng (1964) (ghi theo Phan Nguyên Hồng) về các quần xã thực vật ở rừng Sát thuộc vùng Sài Gòn - Vũng Tàu.

Tác giả đã chia thực vật ở đây thành 2 nhóm: nhóm thực vật nƣớc mặn và nhóm thực vật nƣớc lợ. Lê Công Khanh (1986) (ghi theo Phan Nguyên Hồng) mô tả các đặc điểm sinh học để phân biệt các chi, các họ cây có trong RNM. Tác giả đã xếp 57 loài cây ngập mặn vào 4 nhóm dựa vào tính chất ngập nƣớc và độ mặn của nƣớc: Nhóm mọc trên đất bồi ngập nƣớc mặn (độ mặn của nƣớc từ 15-32‰) có 25 loài, trong đó có Đƣng, Cóc trắng; nhóm sống trên đất bồi thƣờng ngập nƣớc lợ (độ mặn 0,5 - 15‰) có 9 loài, trong đó có Vẹt đen và nhóm sống trên đất bồi ít ngập nƣớc lợ có 12 loài. Nguyễn Hoàng Trí (1999), cho rằng Đƣng không có ở miền Bắc Việt Nam, chỉ có ở ven biển miền Trung và Nam Bộ.

Cóc trắng gặp cả ở ba miền, trên vùng đất cao ngập triều không thƣờng xuyên, nền đất tƣơng đối chặt. Vẹt 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đen không có ở miền Bắc, gặp ở vùng nƣớc lợ ở miền Nam. Trang phân bố từ Bắc vào Nam, chịu đƣợc biên độ nhiệt khá khắc nghiệt, hiện đƣợc trồng nhiều ở miền Bắc. Đỗ Hữu Thƣ, Đào Mạnh Sơn, Vũ Trung Tạng., đã nghiên cứu tổng quan RNM ở Việt Nam, xây dựng nên bản đồ phân bố RNM Việt Nam và định hƣớng quy hoạch cho một số vùng ở Việt Nam.

Phan Nguyên Hồng (1999) đã đề cập đến vấn đề phân bố, sinh thái, sinh lý sinh khối. RNM Việt Nam.