Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 TRONG CƠ QUAN NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận về quản lý tài chính trong cơ quan nhà nước 1. Khái niệmtài chính trong cơ quan nhà nước Tài chính được hiểu như là hệ thống các quan hệ kinh tế gắn liền với quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ để thoả mãn các nhu cầu của các chủ thể. Nó phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối giá trị của cải xã hội trong những không gian, thời gian cụ thể.
Về hình thức: Tài chính là sự vận động của các dòng tiền tệ gắn liền với quyền sở hữu hoặc chiếm dụng của mỗi chủ thể trong những khoảng thời gian nhất định. Sự vận động của các dòng tiền thuộc mỗi chủ thể được nhìn nhận rõ nét nhất thông qua hai mặt hoạt động thu, chi quỹ tiền tệ của chính mỗi chủ thể đó. Về nội dung: Tài chính là các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối giá trị của cải xã hội giữa các chủ thể trong những không gian, thời gian nhất định. Chủ thể phân phối có thể là Nhà nước, các doanh nghiệp, các tổ chức tài chính trung gian (ngân hàng, Bảo hiểm, tổ chức tín dụng khác…), các tổ chức xã hội, các hộ gia đình và cá nhân dân cư (Học viện Tài chính, 2017).
Đối với Nhà nước, sự tồn tại và phát triển đòi hỏi phải có các nguồn tài chính đảm bảo để duy trì sự hoạt động bình thường của các cơ quan đơn vị trong tổ chức công. Các đơn vị này có nhiệm vụ phục vụ lợi ích công, không đòi hỏi người được phục vụ trả thù lao. Do đó, NSNN phải cấp phát kinh phí để duy trì hoạt động của các đơn vị này. Hiện nay, trong hoạt động quản lý nhà nước, một số đơn vị được phép thu một số khoản thu như phí, lệ phí và các khoản thu khác nhằm bổ sung nguồn kinh phí nhưng chủ yếu vẫn do Nhà nước cấp kinh phí.
Các nguồn tài chính này được gọi là tài chính Nhà nước. Ở Việt Nam, khái niệm tài chính Nhà nước cũng được đề cập nhiều trong thời gian gần đây. Theo Nguyễn Mạnh Hùng (2009), tài chính Nhà nước gắn liền với các hoạt động kinh tế của nhà nước. Tác giả cho rằng, trong nền kinh tế thị trường, khu vực tư nhân không thể đáp ứng nhu cầu xã hội cho rất nhiều hàng hoá và dịch vụ trên nhiều lĩnh vực như: Bảo vệ quốc gia, ngoại giao, luật pháp, cảnh sát, phòng cháy chữa cháy, giáo dục và các phương tiện hạ tầng cơ sở như đường sá, công viên, cấp thoát nước.
Do đó, Nhà nước phải sử dụng các nguồn thu qua thuế và các nguồn thu khác LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 (như phát hành qua trái phiếu.) để cung cấp tài chính đối với các loại hàng hoá và dịch vụ cơ bản cho các nhu cầu cơ bản của đời sống kinh tế - xã hội. Theo Phạm Văn Khoan, Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2015), tuy không đưa ra khái niệm tài chính Nhà nước nhưng đã đề cập đến cơ cấu tài chính nhà nước gồm: - Tài chính chung của Nhà nước, trong đó có NSNN, tín dụng nhà nước, dự trữ nhà nước và ngân hàng nhà nước trung ương. - Tài chính của các cơ quan hành chính nhà nước gồm cả ba hệ thống các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp các cấp từ trung ương đến địa phương. - Tài chính của các đơn vị sự nghiệp nhà nước.
- Tài chính của các doanh nghiệp nhà nước. Như vậy, tài chính Nhà nước là tổng thể các hoạt động thu chi bằng tiền do Nhà nước tiến hành trong quá trình tạo lập, sử dụng các quỹ tiền tệ của Nhà nước nhằm phục vụ việc thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước. Tài chính Nhà nước phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với các chủ thể khác nhau trong xã hội nảy sinh trong quá trình Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính. Nghiên cứu các quan hệ kinh tế và tài chính phát sinh trong hệ thống kinh tế giữa các chủ thể công quyền (cơ quan quản lý hành chính và đơn vị sự nghiệp hành chính) và các chủ thể khác (doanh nghiệp, hộ gia đình, công dân, các tổ chức phi lợi nhuận), ta có phạm trù tài chính trong CQNN.
Tài chính trong CQNN là một nội dung quan trọng của tài chính Nhà nước, góp phần đảm bảo duy trì hoạt động của các cơ quan QLNNtrong thực thi các nhiệm vụ được Nhà nước giao. Tài chính trong CQNN là một bộ phận của tài chính Nhà nước,cùng với tài chính chung của Nhà nước và tài chính các doanh nghiệp Nhà nước. Vậy, Tài chính trong các CQNN là các hoạt động thu và chi bằng tiền của các CQNN, phản ánh các mối quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị trong quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ của các CQNN nhằm phục vụ việc thực hiện nhiệm vụ do Nhà nước giao. Khái niệm trên cho thấy tài chính trong CQNN thuộc sở hữu nhà nước, do đó, nhà nước là chủ thể duy nhất quyết định việc hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ của mình.
Ở nước ta, Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất - là chủ thể duy nhất quyết định cơ cấu, nội dung, mức độ các khoản chi của NSNN tương ứng với các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 nhiệm vụ đã được đề ra. Quốc hội quyết định dự toán NSNN là đã bao gồm cả ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Trong khi đó, theo Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân hiện hành (Điều 12) thì Hội đồng nhân dân quyết định dự toán ngân sách địa phương. Đây cũng là điểm đặc thù trong cơ chế quản lý điều hành NSNN của nước ta.
Nguồn thu của tài chính trong CQNN bao gồm thuế, lệ phí và tín dụng nhà nước. Việc chi tiêu quỹ tiền tệ này gắn liền với việc duy trì và phát huy hiệu lực của bộ máy nhà nước cũng như việc thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội mà Nhà nước đảm nhận. Đặc điểm tài chính trong cơ quan nhà nước Tài chính trong CQNN thực sự trở thành công cụ của Nhà nước để phục vụ và thực hiện các chức năng của Nhà nước. Hoạt động của tài chính nhà nước rất đa dạng, liên quan đến mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội và tác động đến mọi chủ thể trong xã hội với những đặc điểm cơ bản sau: * Về chủ thể của tài chính trong CQNN Chủ thể tài chính trong CQNN là Nhà nước.
Gắn với chủ thể Nhà nước,tài chính trong CQNN được tạo lập và sử dụng gắn liền với quyền lực chính trị của Nhà nước và việc thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước. Các nhiệm vụ kinh tế - chính trị - xã hội của một quốc gia trong từng thời kỳ phát triển được quyết định bởi cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước - Quốc hội, do đó, Quốc hội cũng là chủ thể duy nhất quyết định cơ cấu, nội dung, mức độ các thu, chi NSNN tương ứng với các nhiệm vụ đã được hoạch định nhằm đảm bảo thực hiện có kết quả nhất các nhiệm vụ đó. Đặc điểm này là đảm bảo quyền lãnh đạo tập trung thống nhất của Nhà nước, loại trừ chia rẽ, phân tán quyền lực trong việc điều hành NSNN. Đồng thời, nó cũng cho phép xác định quan điểm định hướng trong việc sử dụng tài chính làm công cụ điều chỉnh và xử lý các quan hệ kinh tế - xã hội.
Đó là, trong hệ thống các quan hệ kinh tế, nếu có quan hệ lợi ích nảy sinh khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính thì lợi ích quốc gia, lợi ích toàn thể bao giờ cũng được đặt lên hàng đầu và chi phối các mặt lợi ích khác (Nguyễn Thanh Liêm, 2017). Quy mô tài chính trong CQNN và các hình thức thu, chi của các cơ quan, đơn vị này đều bị quyết định bởi quy mô, tốc độ, chất lượng phát triển của mỗi ngành, lĩnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 vực, mỗi vùng, mỗi địa phương. Hay nói cách khác, sự phát triển kinh tế - xã hội là cơ sở cho sự hình thành nguồn thu của các CQNN, trong đó chủ yếu là NSNN, đồng thời về cơ bản sẽ đặt ra những đòi hỏi về nhu cầu chi của CQNN. Tính hiệu quả hoạt động tài chính trong CQNN được xem xét trên tầm vĩ mô, tức là nó phải được xem xét dựa trên cơ sở đánh giá mức độ hoàn thành các mục tiêu kinh tế - xã hội đã đặt ra mà các CQNN phải đảm nhận.
* Về nguồn thu của tài chính trong CQNN Xét về nội dung vật chất, tài chính trong CQNN bao gồm các quỹ nhà nước. Đó là một lượng nhất định các nguồn tài chính của toàn xã hội đã được tập trung vào các quỹ nhà nước hình thành thu nhập của tài chính trong CQNN, trong đó NSNN là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất. Việc hình thành thu nhập của tài chính trong CQNN có thể được lấy từ nhiều nguồn khác nhau, cả trong nước và ngoài nước; Từ nhiều lĩnh vực hoạt động khác nhau, cả sản xuất, lưu thông và phân phối, nhưng nét đặc trưng là luôn gắn chặt với kết quả của hoạt động kinh tế trong nước. Thu nhập của tài chính trong CQNN có thể được lấy về bằng nhiều hình thức và phương pháp khác nhau, có bắt buộc và tự nguyện, có hoàn trả và không hoàn trả, ngang giá và không ngang giá.
song luôn gắn liền với quyền lực chính trị của Nhà nước, thể hiện tính cưỡng chế bằng hệ thống luật lệ do Nhà nước quy định và mang tính không hoàn trả là chủ yếu. Các nguồn thu tài chính trong CQNN chủ yếu bao gồm 3nguồn: Nguồn thu từ NSNN, nguồn thu từ các hoạt động cung ứng dịch vụ công (hoạt động sự nghiệp) và nguồn khác theo quy định. *Về chi tiêu tài chính trong CQNN Chi tiêu tài chính trong CQNN là việc phân phối và sử dụng các quỹ công. Các quỹ công bao gồm quỹ NSNN và các quỹ tài chính Nhà nước ngoài NSNN.