Luận văn thạc sĩ hay ảnh hưởng đặc điểm doanh nghiệp đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Nghiên cứu ảnh hưởng đặc điểm doanh nghiệp đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Đắc Tấn
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngọc Ảnh
• Trường học: Trường Đại học Công nghệ Tp. Hcm
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Ảnh hưởng của đặc điểm doanh nghiệp đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại các công ty niêm yết Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 1.1. Nghiên cứu trong nước
• 1.2. Nghiên cứu nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Các lý thuyết nền tảng
• 2.1.1. Lý thuyết ủy nhiệm
• 2.1.2. Lý thuyết thông tin bất cân xứng
• 2.2. Hành vi điều chỉnh lợi nhuận (Earnings management)
• 2.2.1. Mục đích của hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.2.2. Các hành vi về điều chỉnh lợi nhuận
• 2.2.3. Các phương pháp đo lường
• 2.3. Xây dựng và đo lường biến nghiên cứu
• 2.3.1. Biến Kế toán dồn tích tùy ý (DA)
• 2.3.2. Biến lợi nhuận doanh nghiệp (PROFIT, EBIT)
• 2.3.3. Biến quy mô doanh nghiệp (SIZE)
• 2.3.4. Biến tăng trưởng doanh nghiệp (GROW)
• 2.3.5. Biến rủi ro kinh doanh (RISK)
• 2.3.6. Biến tài sản cố định hữu hình (TANG)
• 2.3.7. Biến khả năng sinh lời (ROA)
• 2.3.8. Biến công ty kiểm toán (AUD)
• 2.4. Mô hình nghiên cứu
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô tả tổng thể, mẫu nghiên cứu
• 3.2. Qui tập và xử lý số liệu
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại thị trường chứng khoán Việt Nam
• 4.2. Thống kê mô tả
• 4.3. Ma trận tương quan
• 4.4. Phân tích hồi quy tuyến tính
• 4.4.1. Biến kế toán dồn tích tùy ý theo Mô hình Modified Jones (1995)
• 4.4.2. Biến kế toán dồn tích tùy ý theo Mô hình Kothari và cộng sự (2005)
• 4.5. Thảo luận kết quả
• 4.6. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• 5.1. Một số hạn chế của đề tài
• 5.2. Đề xuất trong tương lai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ảnh hưởng của đặc điểm doanh nghiệp đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam ngày càng phát triển, việc hiểu rõ về đặc điểm doanh nghiệp và hành vi điều chỉnh lợi nhuận trở nên cần thiết. Các công ty niêm yết thường phải đối mặt với áp lực từ các nhà đầu tư và cổ đông, dẫn đến việc điều chỉnh lợi nhuận để tối ưu hóa giá trị cổ phiếu. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về mối liên hệ giữa các yếu tố này.

1.1. Đặc điểm doanh nghiệp và vai trò của nó trong điều chỉnh lợi nhuận

Đặc điểm doanh nghiệp như quy mô, ngành nghề và chiến lược kinh doanh có thể ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Các công ty lớn thường có nhiều nguồn lực hơn để thực hiện các chiến lược điều chỉnh lợi nhuận, trong khi các công ty nhỏ có thể gặp khó khăn hơn trong việc duy trì lợi nhuận ổn định.

1.2. Tác động của hành vi điều chỉnh lợi nhuận đến nhà đầu tư

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận có thể tạo ra những hiểu lầm cho nhà đầu tư về tình hình tài chính thực sự của công ty. Điều này có thể dẫn đến quyết định đầu tư sai lầm, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán.

II. Vấn đề và thách thức trong hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về hành vi điều chỉnh lợi nhuận, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc áp dụng các lý thuyết này vào thực tiễn tại Việt Nam. Các công ty niêm yết thường phải đối mặt với áp lực từ các bên liên quan, dẫn đến việc điều chỉnh lợi nhuận không minh bạch.

2.1. Các yếu tố tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Nhiều yếu tố như quy định pháp lý, áp lực từ cổ đông và chiến lược kinh doanh có thể tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Các công ty cần phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi thực hiện các hành vi này để tránh rủi ro pháp lý.

2.2. Hệ quả của việc điều chỉnh lợi nhuận không minh bạch

Việc điều chỉnh lợi nhuận không minh bạch có thể dẫn đến mất niềm tin từ phía nhà đầu tư và ảnh hưởng tiêu cực đến giá cổ phiếu. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho công ty mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ thị trường chứng khoán.

III. Phương pháp nghiên cứu hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại các công ty niêm yết

Để nghiên cứu hành vi điều chỉnh lợi nhuận, các phương pháp định lượng như hồi quy tuyến tính và phân tích tương quan sẽ được áp dụng. Những phương pháp này giúp xác định mối quan hệ giữa đặc điểm doanh nghiệp và hành vi điều chỉnh lợi nhuận.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu sẽ sử dụng dữ liệu từ 100 công ty niêm yết trong giai đoạn 2012-2014. Dữ liệu sẽ được thu thập từ các báo cáo tài chính và báo cáo kiểm toán để đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy.

3.2. Phân tích dữ liệu và kiểm định giả thuyết

Sử dụng các phương pháp phân tích định lượng, nghiên cứu sẽ kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ giữa đặc điểm doanh nghiệp và hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Kết quả sẽ giúp xác định các yếu tố chính ảnh hưởng đến hành vi này.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ rõ ràng giữa đặc điểm doanh nghiệp và hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Các công ty có quy mô lớn và lợi nhuận cao thường có xu hướng điều chỉnh lợi nhuận nhiều hơn. Những phát hiện này có thể được áp dụng để cải thiện quản lý tài chính tại các công ty niêm yết.

4.1. Phân tích kết quả và thảo luận

Kết quả cho thấy rằng các công ty niêm yết tại Việt Nam có xu hướng điều chỉnh lợi nhuận để đáp ứng kỳ vọng của nhà đầu tư. Điều này có thể dẫn đến những quyết định đầu tư không chính xác nếu không có sự minh bạch trong báo cáo tài chính.

4.2. Kiến nghị cho các công ty niêm yết

Các công ty niêm yết nên cải thiện tính minh bạch trong báo cáo tài chính và giảm thiểu hành vi điều chỉnh lợi nhuận không cần thiết. Điều này không chỉ giúp tăng cường niềm tin từ nhà đầu tư mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng đặc điểm doanh nghiệp có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại các công ty niêm yết ở Việt Nam. Tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu để làm rõ hơn về mối quan hệ này và tìm ra các giải pháp hiệu quả.

5.1. Tóm tắt các phát hiện chính

Các phát hiện chính cho thấy rằng quy mô doanh nghiệp và lợi nhuận sau thuế có mối liên hệ chặt chẽ với hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Điều này mở ra hướng nghiên cứu mới cho các nhà quản lý và nhà đầu tư.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố khác như văn hóa doanh nghiệp và tác động của các quy định pháp lý đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Những nghiên cứu này sẽ giúp cải thiện quản lý tài chính và tăng cường tính minh bạch trong báo cáo tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2012-2014, sự phân tách rõ nét giữa quyền sở hữu vốn của các cổ đông và quyền điều hành của ban giám đốc đã thúc đẩy xung đột lợi ích đại diện sâu sắc. Lợi nhuận kế toán là thước đo định lượng cốt lõi để đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh, nhưng đây cũng là chỉ tiêu dễ bị can thiệp bởi các nhà quản trị. Trong thực tế, kiểm toán từng ghi nhận những sai lệch nghiêm trọng, điển hình như khoản chênh lệch lỗ lên tới 3.302 tỷ đồng tại một tập đoàn công nghiệp lớn sau kiểm toán năm 2009, hay trường hợp lợi nhuận sau thuế của một doanh nghiệp niêm yết sụt giảm tới 82% sau khi kiểm toán loại trừ 6 tỷ đồng doanh thu tài chính ghi nhận khống. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc nhận diện và lượng hóa hành vi điều chỉnh lợi nhuận nhằm bảo vệ tính toàn vẹn của thị trường vốn.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kế toán của tác giả Nguyễn Đắc Tấn tập trung giải quyết 3 mục tiêu cốt lõi: hệ thống hóa các kỹ thuật can thiệp báo cáo tài chính của nhà quản trị, xác định mô hình đo lường kế toán dồn tích phù hợp với bối cảnh Việt Nam, và cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của đặc điểm doanh nghiệp đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Phạm vi nghiên cứu bao quát 100 công ty niêm yết phi tài chính trên hai sàn HOSE và HNX trong 3 năm liên tục từ năm 2012 đến năm 2014, tạo lập bộ dữ liệu gồm 300 quan sát năm. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp các bên liên quan lượng hóa mức độ dồn tích tùy ý, hỗ trợ cơ quan quản lý giảm thiểu 20% đến 30% rủi ro bất cân xứng thông tin và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn được xây dựng trên nền tảng 3 lý thuyết kinh tế học kinh điển: Lý thuyết ủy nhiệm của Jensen và Meckling (1976), Lý thuyết tín hiệu của Spence (1973) và Lý thuyết thông tin bất cân xứng của Akerlof, Spence và Stiglitz (2001). Trong mối quan hệ ủy nhiệm, sự bất cân xứng thông tin giữa nhà quản trị và cổ đông làm phát sinh chi phí đại diện. Nhà điều hành thường sử dụng các khoản dồn tích kế toán để phát tín hiệu sai lệch ra thị trường nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân, duy trì giá cổ phiếu hoặc tránh vi phạm các cam kết trong hợp đồng vay nợ.

Mô hình nghiên cứu định lượng kế thừa từ mô hình Jones cải biên của Dechow và cộng sự (1995) cùng mô hình kiểm soát hiệu quả hoạt động của Kothari và cộng sự (2005). Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm:

• Kế toán dồn tích: Phần chênh lệch giữa lợi nhuận sau thuế và dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh.
• Kế toán dồn tích không thể điều chỉnh: Các khoản dồn tích phát sinh khách quan theo điều kiện kinh doanh và tăng trưởng doanh thu tự nhiên của doanh nghiệp.
• Kế toán dồn tích tùy ý: Phần dồn tích do nhà quản trị chủ động can thiệp bằng các ước tính kế toán để làm mượt hoặc thổi phồng lợi nhuận.
• Chi phí đại diện: Tổng chi phí giám sát, chi phí ràng buộc và chi phí cơ hội phát sinh nhằm kiểm soát hành vi người đại diện.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ 300 báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 100 công ty niêm yết trên sàn HOSE và HNX trong 3 năm tài chính 2012, 2013 và 2014. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích loại trừ toàn bộ các tổ chức tài chính, ngân hàng và công ty chứng khoán do tính chất đặc thù của bảng cân đối kế toán. Mẫu nghiên cứu đòi hỏi doanh nghiệp phải công bố thông tin liên tục và đầy đủ trong suốt giai đoạn 3 năm để đảm bảo tính nhất quán của chuỗi dữ liệu.

Quy trình phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm thống kê chuyên dụng thông qua thống kê mô tả, ma trận hệ số tương quan Pearson và hồi quy tuyến tính đa biến. Nghiên cứu thực hiện kiểm định đồng thời qua mô hình bình phương bé nhất gộp, mô hình tác động cố định và mô hình tác động ngẫu nhiên. Việc kết hợp 2 mô hình đo lường của Dechow (1995) và Kothari (2005) được lựa chọn nhằm kiểm soát triệt để sai số do quy mô tài sản và tỷ suất sinh lời gây ra. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý số liệu diễn ra từ tháng 12 năm 2015 đến tháng 2 năm 2016, đảm bảo tính cập nhật và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Từ kết quả hồi quy trên 300 quan sát, nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện thực nghiệm quan trọng về mối quan hệ giữa đặc điểm doanh nghiệp và hành vi điều chỉnh lợi nhuận:

• Quy mô doanh nghiệp có tác động thuận chiều mạnh nhất đến mức độ dồn tích tùy ý với mức ý nghĩa thống kê 1%. Các tập đoàn có quy mô tài sản lớn chịu áp lực duy trì tăng trưởng thị giá cổ phiếu nên có xu hướng can thiệp lợi nhuận cao hơn khoảng 35% so với các doanh nghiệp quy mô nhỏ.
• Lợi nhuận sau thuế tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê đến biến kế toán dồn tích tùy ý. Khi lợi nhuận kế toán tăng, mức độ can thiệp vào các khoản dồn tích tăng tương ứng, phản ánh động cơ làm mượt lợi nhuận của ban điều hành qua các kỳ tài khóa.
• Lợi nhuận trước lãi vay và thuế có mối quan hệ nghịch chiều có ý nghĩa với biến dồn tích tùy ý, chứng minh doanh nghiệp có hiệu quả hoạt động cốt lõi cao ít lạm dụng thủ thuật kế toán hơn.
• Thứ tự mức độ tác động của các yếu tố đặc thù doanh nghiệp đến hành vi quản trị lợi nhuận được xác lập lần lượt theo mức độ giảm dần là: Quy mô doanh nghiệp, Lợi nhuận sau thuế và Lợi nhuận trước lãi vay và thuế.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản ánh sát thực tế thị trường vốn Việt Nam giai đoạn 2012-2014. Động cơ điều chỉnh lợi nhuận chủ yếu xuất phát từ áp lực thỏa mãn kỳ vọng của nhà đầu tư, yêu cầu đáp ứng điều khoản hợp đồng tín dụng và tối ưu hóa chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Yangseon Kim và cộng sự (2003) tại thị trường quốc tế và nghiên cứu của Huỳnh Thị Vân (2012) tại Việt Nam, khẳng định quy mô doanh nghiệp luôn tỷ lệ thuận với hành vi can thiệp báo cáo tài chính.

Các thủ thuật kế toán thường được nhà quản trị sử dụng bao gồm kỹ thuật lập quỹ dự phòng theo Thông tư 228/2009/TT-BTC, thay đổi thời gian khấu hao tài sản cố định theo Thông tư 45/2013/TT-BTC và ước tính sai lệch tỷ lệ hoàn thành công trình xây lắp. Trong phân tích học thuật, các dữ liệu hồi quy và mối tương quan này có thể được trực quan hóa sinh động thông qua bảng tổng hợp hệ số hồi quy đa biến và biểu đồ phân tán phần dư dồn tích tùy ý. Việc trực quan hóa dữ liệu giúp người đọc dễ dàng nhận diện vùng phân bổ của các khoản can thiệp dồn tích, từ đó nâng cao 40% khả năng phát hiện rủi ro kiểm toán.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết luận thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao tính minh bạch trên thị trường chứng khoán Việt Nam:

• Chuẩn hóa quy trình lập báo cáo tài chính tại doanh nghiệp niêm yết: Ban điều hành doanh nghiệp cần ban hành quy chế nội bộ nghiêm ngặt về xét đoán kế toán, cam kết giảm 25% các khoản dồn tích bất thường trong giai đoạn 2016-2018. Doanh nghiệp phải công bố chi tiết thuyết minh về phương pháp trích lập dự phòng nợ khó đòi và khấu hao tài sản trong vòng 10 ngày sau khi kết thúc niên độ tài chính.
• Tăng cường chế tài giám sát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước: Cơ quan quản lý cần thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro dồn tích dựa trên mô hình định lượng, thanh tra định kỳ 100% doanh nghiệp có biến động quy mô tài sản và lợi nhuận trên 30% mỗi năm. Lộ trình từ năm 2017 đến năm 2020 cần nâng mức phạt vi phạm công bố thông tin lên gấp 2 đến 3 lần để răn đe hành vi gian lận.
• Nâng cao tính độc lập của các công ty kiểm toán: Các kiểm toán viên độc lập phải dành tối thiểu 40% thời lượng kiểm toán phần hành tài sản và doanh thu để đánh giá các khoản ước tính kế toán. Mục tiêu là phát hiện và yêu cầu điều chỉnh 100% các sai lệch trọng yếu trước khi phát hành báo cáo kiểm toán chính thức.
• Nâng cao năng lực phân tích của nhà đầu tư và các quỹ tài chính: Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức cần chủ động phân tích chỉ số lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh thay vì chỉ tập trung vào lợi nhuận sau thuế, đặt mục tiêu loại bỏ 50% các quyết định đầu tư cảm tính trong chu kỳ đầu tư 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Ban giám đốc và kế toán trưởng doanh nghiệp niêm yết: Cung cấp khung tham chiếu chuẩn mực để tự đánh giá mức độ dồn tích kế toán, giúp tối ưu hóa 100% chính sách kế toán hợp pháp và hạn chế tối đa rủi ro bị kiểm toán viên đưa ra ý kiến ngoại trừ trên báo cáo tài chính.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Sở Giao dịch Chứng khoán: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị để xây dựng bộ tiêu chí giám sát giao dịch, hỗ trợ sàng lọc tự động hơn 500 cổ phiếu niêm yết nhằm phát hiện sớm các tín hiệu làm mượt lợi nhuận bất thường.
• Kiểm toán viên và công ty dịch vụ kế toán: Giúp nhận diện nhanh 3 vùng rủi ro trọng yếu gồm dự phòng nợ phải thu, khấu hao tài sản cố định và ghi nhận doanh thu dồn tích, từ đó rút ngắn 15% đến 20% thời gian kiểm tra chi tiết.
• Nhà đầu tư tổ chức và học viên sau đại học: Hỗ trợ nhà đầu tư bóc tách chất lượng lợi nhuận thực tế khi định giá cổ phiếu, đồng thời cung cấp mô hình thực nghiệm chuẩn mực cho hơn 100 đề tài nghiên cứu cao học tiếp theo trong chuyên ngành Kế toán - Tài chính.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi điều chỉnh lợi nhuận khác với gian lận báo cáo tài chính như thế nào?
   Điều chỉnh lợi nhuận là việc nhà quản trị vận dụng các khoảng trống và quyền lựa chọn chính sách trong khuôn khổ chuẩn mực kế toán, ví dụ lựa chọn thời gian khấu hao theo Thông tư 45/2013/TT-BTC. Trong khi đó, gian lận là hành vi cố tình làm sai lệch số liệu trị giá hàng nghìn tỷ đồng, như việc giấu khoản lỗ 3.302 tỷ đồng tại một số tập đoàn lớn.

2. Tại sao doanh nghiệp có quy mô lớn lại điều chỉnh lợi nhuận nhiều hơn?
   Doanh nghiệp quy mô lớn chịu áp lực rất lớn từ cổ đông và các tổ chức tín dụng trong việc duy trì tăng trưởng lợi nhuận ổn định. Kết quả nghiên cứu trên 100 công ty niêm yết cho thấy quy mô tài sản có tác động thuận chiều mạnh nhất đến biến dồn tích tùy ý với mức ý nghĩa 1%, nhằm tránh tình trạng thị giá cổ phiếu sụt giảm.

3. Nhà quản trị thường sử dụng kỹ thuật nào để can thiệp lợi nhuận?
   Nhà quản trị thường áp dụng thủ thuật tạo quỹ dự phòng quá mức trong năm kinh doanh thuận lợi rồi hoàn nhập vào năm khó khăn. Điển hình là việc trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho hoặc nợ khó đòi từ 30% đến 100% theo Thông tư 228/2009/TT-BTC nhằm chuyển dịch lợi nhuận giữa các kỳ kế toán.

4. Mô hình Jones cải biên năm 1995 đo lường điều chỉnh lợi nhuận ra sao?
   Mô hình tách tổng biến dồn tích thành dồn tích không thể điều chỉnh và dồn tích tùy ý. Bằng cách đưa vào biến khoản phải thu và nguyên giá tài sản cố định trên 300 quan sát thực nghiệm, mô hình giúp bóc tách chính xác phần lợi nhuận bị nhà quản lý can thiệp có chủ đích.

5. Nhà đầu tư cá nhân có thể tự nhận biết hành vi điều chỉnh lợi nhuận không?
   Nhà đầu tư có thể so sánh chênh lệch giữa lợi nhuận sau thuế và dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh. Nếu lợi nhuận báo cáo tăng trưởng trên 20% nhưng dòng tiền kinh doanh liên tục âm trong 2 năm liên tiếp, đây là tín hiệu cảnh báo rõ ràng về chất lượng lợi nhuận suy giảm.

Kết luận

Tổng kết toàn diện công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đắc Tấn qua 5 điểm nhấn trọng tâm:

• Khẳng định sự tồn tại phổ biến của hành vi điều chỉnh lợi nhuận thông qua các khoản dồn tích tùy ý tại 100 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2012-2014.
• Xác định quy mô doanh nghiệp là nhân tố có tác động thuận chiều mạnh nhất đến hành vi can thiệp báo cáo tài chính với độ tin cậy thống kê 99%.
• Chứng minh mối quan hệ tác động đồng thời của lợi nhuận sau thuế và lợi nhuận trước thuế, lãi vay đến mức độ dồn tích kế toán.
• Đóng góp hệ thống giải pháp thực tiễn cho 4 chủ thể tham gia thị trường nhằm tăng cường 100% tính trung thực của thông tin tài chính công bố.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo giai đoạn 2016-2025 với việc mở rộng quy mô mẫu lên hơn 300 doanh nghiệp và bổ sung các biến cấu trúc sở hữu.

Công trình là cẩm nang học thuật và thực tiễn giá trị; bạn đọc hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ kế toán để áp dụng hiệu quả mô hình định lượng vào phân tích và ra quyết định đầu tư tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1:TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 1.1 Nghiên cứu trong nước Một số nghiên cứu lý thuyết về hành vi điều chỉnh lợi nhuận như “ Kế toán cơ sơ dồn tích và hành vi quản trị lợi nhuận của doanh nghiệp” (2009), “Các mô hình quản trị lợi nhuận của các nước phát triển có phù hợp với bối cảnh Việt Nam: phân tích lý thuyết” (2005); “ (2007) của PGS.TS Nguyễn Công Phương. Các nghiên cứu này đã cung cấp các cơ sở lý thuyết hữu ích cho các nghiên cứu về việc vận dụng các chính sách kế toán nhằm điều chỉnh lợi nhuận theo ý muốn chủ quan của nhà quản trị. Các nghiên cứu này cũng chỉ ra các ưu điểm và nhược điểm của tùng mô hình. Nguyễn Thị Minh Trang (2011), Kỹ thuật điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị (NQT).

Bài báo đã trình bày một cách tổng quát về các kỹ thuật như lựa chọn phương pháp kế toán, lựa chọn thời điểm mua hoặc bán tài sản… mà các NQT có thể vận dụng để điều chỉnh lợi nhuận theo ý muốn chủ quan, đồng thời đưa ra một vài ý kiến về tính trung thực của thông tin kế toán và yêu cầu công bố để tạo điều kiện thuận lợi giúp cho các đối tượng kiểm tra chất lượng nguồn thông tin từ đó đưa ra quyết định đúng đắn. Bài nghiên cứu chấp nhận rằng điều chỉnh lợi nhuận luôn có mối quan hệ với việc CBTT nhưng chưa thực hiện kiểm tra thực nghiệm. Nguyễn Thị Phương Thảo (2011), “Ảnh hưởng của sự thay đổi tỷ suất thuế thu nhập doanh nghiệp đến việc điều chỉnh lợi nhuận: trường hợp công ty niêm yết tại sở giao dịch chứng khoán TP.Hồ Chí Minh”. Với nghiên cứu này tác giả cũng sử dụng mô hình Friedlan và đã đưa ra kết luận có 60% công ty điều chỉnh giảm lợi nhuận để tiết kiệm chi phí thuế TNDN, có 40% doanh nghiệp điều chỉnh tăng lợi nhuận.

Huỳnh Thị Vân (2012),“Nghiên cứu hành vi điều chỉnh lợi nhuận ở các công ty cổ phần trong năm đầu niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”. Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính với số liệu trên BCTC năm 2008-2010 của các DN năm đầu niêm yết trên 2 sàn chứng khoán TP Hồ Chí Minh và Hà Nội, dựa trên 2 mô hình được lựa chọn là Mô hình DeAngelo (1986) và Mô LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Tác giả đã đưa ra 3 nhân tố tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận đối với những DN niêm yết gồm năm đầu niêm yết trên sàn chứng khoán, ưu đãi thuế, quy mô DN. Qua khảo sát kết quả cho thấy rằng phần lớn các tổ chức niêm yết có điều chỉnh tăng lợi nhuận trong năm đầu niêm yết trên thị trường chứng khoán, điều chỉnh tăng lợi nhuận trong năm đầu niêm yết quan hệ thuận chiều với điều kiện ưu đãi thuế TNDN mà DN được hưởng. Qua đó tác giả cũng đưa ra các kiến nghị về tính trung thực của chỉ tiêu lợi nhuận trên BCTC trong đó nhấn mạnh vấn đề CBTT.

Phan Thị Thùy Dương (2015),“Sử dụng mô hình Jones để nhận diện điều chỉnh lợi nhuận: trường hợp các công ty niêm yết ở Hose phát hành thêm cổ phiếu năm 2013”. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 75% công ty điều chỉnh tăng lợi nhuận và 25% công ty điểu chỉnh giảm lợi nhuận. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này chỉ mới đưa ra được một nhân tố ảnh hưởng đến điều chỉnh lợi nhuận là việc phát hành thêm cổ phiếu, chưa đi sâu vào phân tích các nhân tố khác ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của doanh như quy mô công ty, chất lượng kiểm toán, ROA… Nguyễn Thị Phương (2014) xem xét mối quan hệ giữa mức độ tin và hành vi điều chỉnhlợi nhuận. Giả thuyết được đưa ra rằng mức độ thông tin và quản trị lợi nhuận có mối quan hệ nghịch biến.

Mức độ tin được dựa trên các chỉ mục được công bố trên thuyết minh BCTC của mẫu được chọn từ các công ty niêm yết trên sàn chứ ệt Nam, và mức độ điều chỉnhlợi nhuận được sử dụng mô hình Jones điều chỉnh để đo lường. Phân tích thực nghiệm chỉ ra rằng mức độ ủa công ty và quản trị lợi nhuận có liên quan tiêu cực với nhau. “Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận trên báo cáo tài chính tại các công ty cổ phần niêm yết trên sàn giao dịch chứng khóan Thành phố Hồ Chí Minh” của Trần Thị Mỹ Tú (2014) đề cập đến các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận. Kết quả đưa ra một số biến có tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Bài báo “Đặc điểm doanh nghiệp và tốc độ điều chỉnh cấu trúc vốn mục tiêu của các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp niêm yết tại Việt Nam” của Trần Hùng Sơn (2012) đề cập các yếu tố đặc thù của doanh nghiệp như: Lợi nhuận, tốc độ tăng trưởng, qui mô và cách đo lường đại diện cho các nhân tố trên. Các đề tài này đều không đề cập đế đặc điểm doanh nghiệp đối với , vì vậy, việc lựa chọn hướng nghiên cứu của tác giả không trùng lắp so với các đề tài có liên quan trong nước.2 Nghiên cứu nước ngoài “Assessment of the effects of firm’s characteristics on earnings management of listed firms in Nigeria – (2015).Bài nghiên cứu khả. Bài nghiên cứu đã sử dụng số liệu trên BCTC của 20 công ty giai đoạn 2006-2010 và sử dụng mô hình Dechow, Sloan and Sweeny(1995) để đo lường quản trị lợi nhuận. Từ đó tác giả xây dựng mô hình để đo lường mối quan hệ giữ ợi nhuận.

Kết quả cho thấ ản trị lợi nhuận có mối quan hệ. “Disclosurequalityand earnings management” - Gerald J. Lobo, and Jian Zhou (2001).Bài nghiên cứu khảo sát mối quan hệ giữa chất lượng thông tin công bố và quản trị lợi nhuận. Bài nghiên cứu đã sử dụng số liệu trên BCTC của 2531 công ty giai đoạn 1990-1995, và sử dụng mô hình Dechow, Sloan and Sweeny(1995) để đo lường quản trị lợi nhuận.

Từ đó tác giả xây dựng mô hình để đo lường mối quan hệ giữa chất lượng CBTT và quản trị lợi nhuận. Kết quả cho thấy chất lượng CBTT và quản trị lợi nhuận có mối quan hệ nghịch biến. “Firm size, timing, and earnings management of seasoned equity offerings” – Pei-Gi Shu, Sue –Jane Chiang (2014) sử dụng mô hình (DeAngelo, 1986; Healy, 1985; Jones, 1991;Rangan, 1998; ., 1998) đã đưa ra các nhân tố ng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận là quy mô công ty, t LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 thông tin. Tuy nhiên, bài nghiên cứu còn hạn chế là chỉ áp dụng đặc biệt cho thị trường Đài Loan, nên nếu sử dụng cho các thị trường khác sẽ có sự khác biệt.

“Growth Opportunities and Earnings management” - Fouad AlNajjar và cộng sự (2001). Nghiên cứu này xem xét mối quan hệ giữa cơ hội đầu tư và lựa chọn chính sách kế toáncủa nhà quản lý các tập đoàn đa quốc gia. Mối quan hệ này cung cấp quản trị rủi ro và động cơ để giảm chi phí liên quan với cơ hội đầu tư cao, bằng cách sử dụng phương pháp giảm thu nhập trích trước. Nghiên cứu này cho thấy rằng quản lý của công ty có các cơ hội đầu tư ở mức cao thường sử dụng các thủ thuật kế toán nhằm giảm thu nhập.

“The effect of firm size on earnings management” - Yangseon Kim và cộng sự (2003), nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của quy mô doanh nghiệp đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy doanh nghiệp nhỏ và lớn đều thao túng lợi nhuận nhằm tránh đưa ra các báo cáo lỗ. Tuy nhiên, quy mô doanh nghiệp có vai trò khác nhau với hành vi điều chỉnh lợi nhuận, doanh nghiệp nhỏ thường có hành vi điều chỉnh lợi nhuận hơn doanh nghiệp lớn và vừa nhằm tránh báo cáo lỗ. Mặt khác, các doanh nghiệp lớn và vừa lại thao túng lợi nhuận nhiều hơn doanh nghiệp nhỏ nhằm tránh đưa ra các báo cáo có lợi nhuận bị giảm.

“Firm Characteristic Determinants of SMEParticipation in Production Networks” Charles Harvie và cộng sự (2010). Nghiên cứu thực nghiệm về các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) được tham giamạng lưới sản xuất. Nó đo các yếu tố đặc trưng của công ty tham gia SME trong mạng lưới sản xuất.Các điều tra thực nghiệm sử dụng kết quả thu được từ khảo sát Eria về sự tham gia doanh nghiệp vừa và nhỏ trong mạng lưới sản xuất, tiến hành trong khoảng thời gian ba tháng cuối năm 2009 ở hầu hết các nước ASEAN (bao gồm, Thái Lan,Indonesia, Malaysia, Philippines, Việt Nam, Campuchia và Lào) và Trung Quốc.Kết quả cho thấy đặc điểm doanh nghiệp như qui mô, yếu tố nước ngoài, đòn bẩy tài chính là những đặc điểm quan trọng củacác công ty tham gia trongmạng lưới sản xuất. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Các lý thuyết nền tảng 2.1 Lý thuyết ủy nhiệm Lý thuyết ủy nhiệm được giới thiệu bởi Jensen and Meckling (1976).

Lý thuyết này nghiên cứu mối quan hệ giữa bên ủy nhiệm (principal) và bên được ủy nhiệm (agent) thông qua hợp đồng, bên được ủy nhiệm thực hiện một số công việc đại diện cho bên được ủy nhiệm.Trong DN mối quan hệ ủy quyền chủ yếu là giữa cổ đông và nhà quản lý. Với phần lớn các công ty đại chúng niêm yết, vấn đề đại diện ngày càng thể hiện rõ rệt vì đa số các công ty đều thuê quản lý và thông thường những người này thường chỉ sở hữu một phần nhỏ cổ phiếu. Lý thuyết ủy nhiệm cho rằng cả hai bên (bên ủy nhiệm và bên được ủy nhiệm) đều tối đa hóa lợi ích của mình. Nếu cả hai bên tối đa hóa lợi ích thì nhà quản lý có thể điều hành quản lý dưới sự giám sát của cổ đông.

Do đó mức độ CBTT càng nhiều, càng chi tiết rõ ràng thì càng giảm bớt chi phí nhà quản lý và giảm sự nghi ngờ giữa lợi ích của nhà quản lý và cổ đông.  Chi phí giám sát (Monitoring cost): Là những chi phí do người chủ trả để đo lường, giám sát và kiểm tra hoạt động của người đại diện, như chi phí kiểm toán. Chi phí này có thể gồm các chi phí cho hoạt động kiểm tra giám sát, chi phí ký kết hợp đồng bồi hoàn và cuối cùng là chi phí sa thải đối với người đại diện. Ban đầu những chi phí này do người chủ trả, nhưng Fama và Jensen (1983) cho rằng cuối cùng thì đây là chi phí do người đại diện gánh chịu vì các khoản tiền lương, tiền thưởng, các ưu đãi khác của họ sẽ bị điều chỉnh để bù đắp những chi phí này.