Luận Văn Thạc Sĩ Văn Học: Nghiên Cứu Hành Động Cầu Khiến Trong Tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ văn học phân tích hành động cầu khiến trong tiếng Việt, khám phá cấu trúc, đặc điểm và ứng dụng trong giao tiếp hàng ngày.

• Tác giả: Buøi Thò Kim Tuyến
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Hành Động Cầu Khiến Trong Tiếng Việt - Phân Tích Chi Tiết
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hành động cầu khiến

Hành động cầu khiến trong tiếng Việt là một khái niệm quan trọng trong ngữ nghĩa học và ngữ pháp tiếng Việt. Luận văn thạc sĩ này tập trung vào việc phân tích chi tiết các khía cạnh của hành động cầu khiến. Hành động cầu khiến được hiểu là những phát ngôn nhằm yêu cầu, đề nghị hoặc ra lệnh cho người khác thực hiện một hành động nào đó. Theo lý thuyết của J. Searle, hành động cầu khiến không chỉ đơn thuần là việc phát ngôn mà còn liên quan đến ngữ cảnh và mục đích giao tiếp. Hành động cầu khiến có thể được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ câu mệnh lệnh trực tiếp đến các câu hỏi mang tính chất yêu cầu. Việc phân tích hành động cầu khiến giúp làm rõ vai trò của ngôn ngữ trong giao tiếp và sự tương tác giữa người nói và người nghe.

1.1. Khái niệm và phân loại hành động cầu khiến

Hành động cầu khiến có thể được phân loại thành nhiều loại khác nhau dựa trên mục đích và cách thức thể hiện. Các loại hành động cầu khiến bao gồm: yêu cầu, đề nghị, ra lệnh và khuyên bảo. Mỗi loại hành động cầu khiến có những đặc điểm ngữ nghĩa riêng, ảnh hưởng đến cách mà người nghe tiếp nhận và thực hiện yêu cầu. Ví dụ, câu mệnh lệnh thường mang tính chất bắt buộc, trong khi câu đề nghị lại thể hiện sự lịch sự và tôn trọng. Việc phân loại này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa của hành động cầu khiến mà còn giúp người học tiếng Việt nhận diện và sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn trong giao tiếp hàng ngày.

II. Phương pháp thể hiện hành động cầu khiến trong tiếng Việt

Phương pháp thể hiện hành động cầu khiến trong tiếng Việt rất đa dạng và phong phú. Các phương pháp này bao gồm việc sử dụng các cấu trúc ngữ pháp khác nhau để diễn đạt ý nghĩa cầu khiến. Một số phương pháp phổ biến bao gồm: sử dụng động từ chỉ hành động, các từ chỉ tình thái, và các hình thức câu nghi vấn. Đặc biệt, việc sử dụng các từ tình thái như 'hãy', 'đừng', 'nên' giúp làm rõ hơn ý nghĩa cầu khiến trong câu. Ngoài ra, việc sử dụng hình thức câu khẳng định hay câu nghi vấn cũng có thể tạo ra những sắc thái khác nhau trong hành động cầu khiến. Điều này cho thấy sự linh hoạt và phong phú của ngôn ngữ trong việc thể hiện các hành động giao tiếp.

2.1. Các hình thức câu thể hiện hành động cầu khiến

Trong tiếng Việt, hành động cầu khiến có thể được thể hiện qua nhiều hình thức câu khác nhau. Câu mệnh lệnh là hình thức phổ biến nhất, thường được sử dụng để yêu cầu hoặc ra lệnh một cách trực tiếp. Bên cạnh đó, câu nghi vấn cũng có thể được sử dụng để thể hiện hành động cầu khiến, đặc biệt khi người nói muốn thể hiện sự lịch sự hoặc tôn trọng đối với người nghe. Ví dụ, câu hỏi 'Bạn có thể giúp tôi không?' không chỉ đơn thuần là một câu hỏi mà còn mang ý nghĩa cầu khiến. Việc sử dụng các hình thức câu khác nhau không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn giúp người nói truyền đạt ý nghĩa một cách chính xác và hiệu quả hơn.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn của hành động cầu khiến

Hành động cầu khiến trong tiếng Việt không chỉ có ý nghĩa ngữ nghĩa mà còn có giá trị thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu rõ về hành động cầu khiến giúp người học tiếng Việt có thể giao tiếp một cách tự tin và hiệu quả hơn. Hành động cầu khiến cũng phản ánh văn hóa giao tiếp của người Việt, nơi mà sự lịch sự và tôn trọng được đặt lên hàng đầu. Ngoài ra, việc phân tích hành động cầu khiến còn giúp các nhà nghiên cứu ngôn ngữ hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ hoạt động trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Điều này có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, giúp họ nắm bắt được các sắc thái ngữ nghĩa và cách sử dụng ngôn ngữ trong thực tế.

3.1. Ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ

Việc nghiên cứu hành động cầu khiến có thể được ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Bằng cách phân tích các hình thức và phương pháp thể hiện hành động cầu khiến, giáo viên có thể giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hàng ngày. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng có thể cung cấp những thông tin quý giá cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trong việc phát triển lý thuyết ngôn ngữ học và ngữ nghĩa học. Hành động cầu khiến không chỉ là một phần quan trọng trong ngữ pháp tiếng Việt mà còn là một yếu tố không thể thiếu trong việc xây dựng mối quan hệ giao tiếp hiệu quả giữa người nói và người nghe.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HAØNH ÑOÄNG CAÀU KHIEÁN TRONG TIEÁNG VIEÄT BUØI THÒ KIM TUYEÁN MUÏC LUÏC ]U^ DAÃN NHAÄP 1. Lyù do choïn ñeà taøi vaø muïc ñích nghieân cöùu. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà. Noäi dung nghieân cöùu.

Phöông phaùp nghieân cöùu vaø nguoàn ngöõ lieäu. Caáu truùc cuûa luaän vaên .11 Chöông Moät: TOÅNG QUAN VEÀ HAØNH ÑOÄNG NGOÂN TÖØ VAØ HAØNH ÑOÄNG CAÀU KHIEÁN 1. Haønh ñoäng ngoân töø.1 Khaùi nieäm veà haønh ñoäng ngoân töø.2 Caùc haønh ñoäng ngoân töø.3 Ñieàu kieän söû duïng haønh ñoäng ngoân töø .4 Nghóa töôøng minh, nghóa haøm aån .5 Phöông thöùc theå hieän hieäu löïc taïi lôøi. 22 2 Haønh ñoäng caàu khieán 2.

Khaùi nieäm caàu khieán. Caùc loaïi haønh ñoäng caàu khieán chuû yeáu. Caàu khieán lòch söï. 37 Chöông Hai: PHÖÔNG THÖÙC THEÅ HIEÄN HAØNH ÑOÄNG CAÀU KHIEÁN TRONG TIEÁNG VIEÄT 1.

Phöông thöùc theå hieän tröïc tieáp haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät 1.1 Phöông thöùc tænh löôïc chuû ngöõ ôû ngoâi thöù hai.2 Phöông thöùc duøng tieåu töø tình thaùi .3 Phöông thöùc duøng vò töø, phuï töø tình thaùi .4 Phöông thöùc duøng vò töø ngoân haønh. Phöông thöùc theå hieän giaùn tieáp haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät 2.1 Duøng hình thöùc caâu khaêûng ñònh.2 Duøng hình thöùc caâu nghi vaán .107 Trang 1 Haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät DAÃN NHAÄP 1. Lyù do choïn ñeà taøi vaø muïc ñích nghieân cöùu Haønh ñoäng caàu khieán noùi rieâng vaø haønh ñoäng ngoân töø (speech acts) noùi chung laø nhöõng vaán ñeà thuoäc veà ngöõ duïng hoïc, moät phaân ngaønh cuûa ngoân ngöõ hoïc phaùt trieån khaù maïnh meõ töø nhöõng naêm 70 cuûa theá kyû XX trôû laïi ñaây. Ngöõ phaùp truyeàn thoáng ñaõ coù nhieàu coâng trình nghieân cöùu ñeà caäp ñeán caâu caàu khieán nhöng chuû yeáu xoay quanh vaán ñeà “phaân loaïi caâu theo muïc ñích phaùt ngoân”.

Veà vaán ñeà naøy, trong hôn ba thaäp nieân qua, lyù thuyeát veà haønh ñoäng ngoân töø cuûa J.Searle ñaõ xaùc ñònh nhöõng caùch tieáp caän môùi saâu saéc vaø toaøn dieän hôn. Lyù thuyeát naøy cho raèng ngoân ngöõ coù chöùc naêng quan troïng trong hoaït ñoäng giao tieáp, nhöng ñôn vò giao tieáp cô baûn khoâng phaûi laø caâu hay moät hình thöùc ngoân ngöõ naøo ñoù maø laø moät phaùt ngoân nhaèm thöïc hieän moät haønh ñoäng nhaát ñònh. Caàu khieán laø moät trong nhöõng haønh ñoäng ngoân töø ñöôïc ngöôøi noùi thöïc hieän ñeå yeâu caàu ñieàu khieån ngöôøi nghe haønh ñoäng theo chuû yù cuûa mình. Ñaây laø moät vaán ñeà thuoäc veà duïng phaùp neân noù theå hieän ñaëc tröng vaên hoaù cuûa töøng ñòa phöông, coù moái lieân heä maät thieát vôùi tính lòch söï trong giao tieáp.

Tuøy theo hoaøn caûnh phaùt ngoân, ñoái töôïng tieáp nhaän maø ngöôøi noùi thöïc hieän nhöõng phöông thöùc khaùc nhau: tröïc tieáp hay giaùn tieáp. Do vaäy, chuùng toâi nhaän thaáy haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät laø moät vaán ñeà lyù thuù vaø boå ích. Ñeå tieän cho vieäc mieâu taû, phaân loaïi, chuùng toâi tieáp thu quan ñieåm cuûa nhöõng ngöôøi ñi tröôùc. Cuï theå laø, chuùng toâi döïa theo quan ñieåm cuûa ngöõ phaùp hoïc truyeàn thoáng veà vieäc phaân loaïi caâu theo muïc ñích phaùt ngoân.

Ñoù laø vieäc xaùc ñònh ñöôïc muïc ñích giao tieáp cuûa töøng kieåu caâu vaø nhöõng daáu hieäu hình Trang 2 Haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät thöùc ñieån hình töông öùng ñeå khaûo saùt ñaëc ñieåm ngöõ nghóa ngöõ duïng (caùc haønh ñoäng taïi lôøi) cuûa caùc phaùt ngoân. Töø ñoù, chuùng toâi xaùc ñònh phöông thöùc theå hieän phuø hôïp vôùi haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät. Höôùng ñi cuûa chuùng toâi laø taäp hôïp caùc phaùt ngoân coù hieäu löïc taïi lôøi caàu khieán xuaát hieän chuû yeáu trong phong caùch sinh hoaït haøng ngaøy, phong caùch vaên chöông ngheä thuaät, phong caùch chính luaän ñeå khaûo saùt, khaùi quaùt hoaù ñaëc tröng veà hình thöùc caáu taïo vaø noäi dung yù nghóa cuûa töøng phöông thöùc. Veà maët lyù luaän, luaän vaên hy voïng goùp phaàn laøm roõ theâm veà khaùi nieäm haønh ñoäng caàu khieán, phaân loaïi caùc haønh ñoäng caàu khieán, mieâu taû moät soá tình thaùi caàu khieán lòch söï, nhöõng vaán ñeà maø xöa nay ñaõ ñeà caäp ñeán nhöng chöa ñöôïc quan taâm ñuùng möùc vaø chöa ñöôïc lyù giaûi ñaày ñuû.

Veà maët thöïc tieãn, vieäc mieâu taû caùc phöông thöùc theå hieän haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät coù theå ñoùng goùp theâm cho vieäc mieâu taû, phaân tích vaø lyù giaûi cuï theå, thieát thöïc cho vaán ñeà daïy vaø hoïc tieáng Vieät.Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà Trong ngöõ phaùp truyeàn thoáng ôû chaâu AÂu, vaán ñeà nghóa caàu khieán hay meänh leänh thöôøng gaén vôùi phaïm truø ngöõ phaùp thöùc (mood), moät phaïm truø ñaëc tröng cuûa ñoäng töø trong caùc ngoân ngöõ bieán hình: Khaùi nieäm thöùc ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu ngöõ phaùp giaûi thích baèng phaïm truø bieåu thò quan heä giöõa haønh ñoäng vôùi thöïc teá khaùch quan vaø vôùi ngöôøi noùi. Nhöõng thöùc thöôøng gaëp trong caùc ngoân ngöõ laø thöùc töôøng thuaät, thöùc meänh leänh, thöùc giaû ñònh, thöùc ñieàu kieän. Trong ñoù thöùc meänh leänh (imperative mood) bieåu thò nguyeän voïng, yeâu caàu cuûa ngöôøi noùi ñoái vôùi vieäc thöïc hieän haønh ñoäng ñöôïc neâu leân trong caâu. Trong lòch söû nghieân cöùu tieáng Vieät, vaán ñeà caâu caàu khieán ñaõ ñöôïc baøn luaän khaù nhieàu.

Tuy nhieân, cho ñeán nay vaãn coøn söï thieáu thoáng nhaát trong quan ñieåm cuûa moät soá nhaø ngoân ngöõ hoïc thuoäc caùc khuynh höôùng khaùc nhau. Ñoù laø quan ñieåm cuûa ngöõ phaùp hoïc truyeàn thoáng vaø quan ñieåm cuûa ngöõ duïng hoïc. * Quan ñieåm cuûa ngöõ phaùp hoïc truyeàn thoáng Tieáng Vieät laø loaïi ngoân ngöõ khoâng bieán hình töø cho neân trong haàu heát caùc coâng trình nghieân cöùu tieáng Vieät, caùc nhaø Vieät ngöõ hoïc thöôøng khoâng tuyeät ñoái hoùa veà maët hình thöùc maø chuù yù ñeán caû hai maët hình thöùc laãn noäi dung, thaäm chí moät soá nhaø nghieân cöùu coøn coi maët noäi dung (yù nghóa cuûa caâu) quan troïng hôn maët hình thöùc. Moái quan heä giöõa hình thöùc vaø noäi dung khoâng phaûi trong tröôøng hôïp naøo cuõng ñoàng nhaát.

Tuy nhieân, trong baát cöù ngoân ngöõ naøo cuõng coù hieän Trang 3 Haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät töôïng töø moät hình thöùc caâu naøo ñoù coù giaù trò bieåu ñaït töông öùng vôùi moät muïc ñích phaùt ngoân. Vaø ngöôïc laïi moät muïc ñích phaùt ngoân coù theå ñöôïc thöïc hieän thoâng qua nhöõng hình thöùc caâu khaùc nhau. Coù khi duøng hình thöùc caâu naøy ñeå bieåu hieän muïc ñích phaùt ngoân thöôøng ñöôïc bieåu hieän cuûa hình thöùc caâu khaùc. Theá nhöng, khi phaân loaïi caùc kieåu caâu “theo muïc ñích phaùt ngoân”, ngöõ phaùp nhaø tröôøng chæ phaân thaønh boán kieåu caâu caâu traàn thuaät, caâu caàu khieán, caâu caûm thaùn vaø caâu nghi vaán vaø giaûi thích khaùi nieäm cuûa caùc loaïi caâu naøy baèng caùch neâu “muïc ñích phaùt ngoân” cuûa caâu gaén vôùi nhöõng phöông tieän ngoân ngöõ ñieån hình caáu taïo neân.

Tuy vieäc söû duïng thuaät ngöõ coù khaùc nhau nhö “Caâu phaân loaïi theo muïc ñích phaùt ngoân”, “Caâu phaân loaïi theo muïc ñích noùi naêng”, “Phaân loaïi caâu theo muïc ñích”, “Phaân loaïi caâu theo muïc ñích noùi”,…hay cuõng coù taùc giaû khoâng söû duïng nhöõng thuaät ngöõ naøy nhö Leâ Vaên Lyù (1977), Buøi Ñöùc Tònh (1995)…nhöng quan ñieåm cuûa hai oâng thì phuø hôïp vôùi khuynh höôùng vöøa neâu treân. Tröôùc heát laø quan ñieåm cuûa Traàn Troïng Kim (1940) trong Vieät Nam vaên phaïm. Qua khaûo saùt, taùc giaû nhaän thaáy coù boán loaïi caâu: caâu xaùc ñònh, caâu phuû ñònh, caâu nghi vaán, caâu hoaøi nghi. Nhöng söï taùch baïch hai loaïi caâu nghi vaán vôùi caâu hoaøi nghi coù phaàn chöa thoaû ñaùng (coù theå coi caâu hoaøi nghi theå hieän yù nghóa tình thaùi cuûa caâu nghi vaán - hoûi nhöng döôøng nhö ñaõ bieát ít/ nhieàu chæ “hoaøi nghi” chöù chöa haún khoâng bieát hoaøn toaøn).

Maët khaùc trong ñònh nghóa veà caâu phuû ñònh taùc giaû neâu: caâu phuû ñònh laø caâu coù duøng tôùi phuû ñònh traïng töø (traïng töø laø tieáng duøng phuï theâm nghóa cho moät tieáng ñoäng töø; moät tieáng tính töø, moät tieáng traïng töø khaùc hay caû moät meänh ñeà) nhö khoâng, chöa, chaúng, chôù,…Caùc töø naøy thöôøng ñaët tröôùc ñoäng töø. Vaø taùc giaû ñöa ra thí duï minh hoaï: Anh ñöøng ñuøa côït. Taùc giaû cho raèng ñöøng laø phuû ñònh traïng töø, ñaët tröôùc ñoäng töø, coù taùc duïng nhaän dieän loaïi caâu. Nguyeãn Kim Thaûn (1977) trong Nghieân cöùu ngöõ phaùp tieáng Vieät cuõng chuù yù phaân bieät loaïi caâu nghi vaán chaân chính vôùi caùc loaïi caâu nghi vaán khaùc nhö caâu nghi vaán tu töø hoïc, caâu nghi vaán khaúng ñònh, caâu nghi vaán phuû ñònh, caâu nghi vaán caàu khieán.

Ñoàng thôøi taùc giaû coøn nhaän dieän ñoäng töø khi mang yù nghóa ngöõ phaùp meänh leänh thì bieåu thò yù chí, töùc lôøi yeâu caàu ñeà nghò hay meänh leänh cuûa ngöôøi noùi (ngöôøi vieát) ñoái vôùi ngöôøi nghe (ngöôøi ñoïc), ñoøi hoûi ngöôøi naøy phaûi thöïc hieän quaù trình do ñoäng töø bieåu thò. Trang 4 Haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät Leâ Vaên Lyù (1968) trong Sô thaûo ngöõ phaùp Vieät Nam khaûo saùt caâu tieáng Vieät vaø phaân laøm 13 loaïi caâu: caâu danh töø, caâu ñoäng töø, caâu khaúng ñònh, caâu phuû ñònh, caâu nghi vaán, caâu khuyeán lònh, caâu bieåu caûm, caâu töï loaïi, caâu ñôn giaûn, caâu ñaët caïnh nhau, caâu lieân keát, caâu phuï thuoäc, caâu phöùc taïp. Trong ñoù, caâu khuyeán lònh ñöôïc taùc giaû quan nieäm raèng ngöôøi noùi duøng caâu caâu khuyeán lònh ñeå boäc loä yù muoán cuûa mình. Vieät ngöõ coù nhieàu phöông tieän ñeå laøm thaønh khuyeán lònh, ta coù theå xeáp caùc phöông tieän ñoù vaøo ba muïc sau ñaây: gioïng ñieäu, thaønh töï vaø traïng töï (thaønh töï vaø traïng töï ñöôïc taùc giaû goïi laø ngöõ vò).

Ñoù laø caùc tieáng nhö ñi, haõy, haüng, ñöøng, chôù,… Hoaøng Troïng Phieán (1980) trong coâng trình nghieân cöùu Ngöõ phaùp tieáng Vieät ñaõ khaúng ñònh: – Phaân chia caâu theo muïc ñích phaùt ngoân giuùp cho ngöôøi ñoïc nhaän dieän ñöôïc yù nghóa cuûa caâu vaø moät maët khaùc nöõa laø ñeå xaùc nhaän giaù trò cuûa caùc moâ hình caáu truùc caâu. – Phaân chia caâu theo muïc ñích phaùt ngoân cho pheùp lyù giaûi thoaû ñaùng caùc moâ hình caáu truùc caùc loaïi caâu: caâu keå, caâu hoûi, caâu caàu khieán – Phaân chia theo muïc ñích phaùt ngoân laø moâ taû ngöõ nghóa, cuù phaùp cuûa caâu. – Phaân chia caâu theo muïc ñích phaùt ngoân coù lieân quan ñeán vieäc phaân chia theo thöïc taïi hoaù(coù quy ñònh bôûi boái caûnh vaø vaên caûnh).Ñaây laø moät lyù thuyeát môùi do nhaø tröôøng Tieäp Khaéc Mathesius ñeà xöôùng. Söï phaân chia naøy gaén lieàn vôùi traät töï phaân boá caùc yeáu toá cuûa caâu.

-Phaân chia theo muïc ñích phaùt ngoân laø phaân chia theo ngöõ phaùp-thoâng baùo. Ngöõ ñieäu, yù chí, nguyeän voïng cuøng vôùi söï kích thích cuûa chuû theå laøm thaønh nhöõng thoâng soá caàn yeáu cho vieäc chia caâu. Taùc giaû xaùc ñònh caùc loaïi caâu: caâu keå, caâu caàu khieán, caâu hoûi vaø caâu than goïi. Taùc giaû cho raèng caâu caàu khieán khoâng coù nhöõng daáu hieäu ngöõ phaùp ñaëc bieät gì, ngoaøi moät soá phöông tieän nhö hö töø vaø ngöõ ñieäu.