Giải pháp phát triển du lịch cộng đồng ở khu bảo tồn biển Phú Quốc, Kiên Giang

Luận văn thạc sĩ phân tích giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại khu bảo tồn biển Phú Quốc, Kiên Giang, nhằm bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Tuyết
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Trung Lương
• Trường học: Trường Đại Học Công Nghệ TP. HCM
• Chuyên ngành: Quản Trị Dịch Vụ Du Lịch Và Lữ Hành
• Đề tài: Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Tại Khu Bảo Tồn Biển Phú Quốc Tỉnh Kiên Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, HÌNH, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Mục tiêu tổng quát
• Mục tiêu cụ thể
• Đối tượng nghiên cứu và Phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp thu thập số liệu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu
• Ý nghĩa thực tiễn của đề tài nghiên cứu
• Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Các vấn đề cơ bản về du lịch cộng đồng
• 1.1.1. Vai trò của du lịch cộng đồng
• 1.1.2. Các thành phần tham gia vào mô hình du lịch cộng đồng
• 1.1.3. Nguyên tắc chủ yếu của du lịch cộng đồng
• 1.1.4. Các điều kiện cơ bản để phát triển du lịch cộng đồng
• 1.1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến du lịch cộng đồng
• 1.2. Bài học kinh nghiệm trong phát triển du lịch cộng đồng ở một số nước Asian và tại Việt Nam
• 1.2.1. Các mô hình trong phát triển du lịch cộng đồng ở Indonesia và Malaysia
• 1.2.2. Một số mô hình trong phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam
• 1.2.3. Bài học kinh nghiệm rút ra từ các mô hình phát triển du lịch cộng đồng tại các nước Asian và Việt Nam
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu liên quan trong nước và ngoài nước
• 1.4. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI KHU BẢO TỒN BIỂN PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG
• 2.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu: Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.1.1. Đặc điểm về tự nhiên
• 2.1.1.1. Khái quát chung
• 2.1.1.2. Đa dạng sinh học
• 2.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 2.1.2.1. Khái quát chung
• 2.1.2.2. Đặc điểm về hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật
• 2.1.3. Khái quát về Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.1.3.1. Nguồn nhân lực
• 2.1.3.2. Các yếu tố cơ sở vật chất kỹ thuật
• 2.1.3.3. Nguồn lực về tài chính
• 2.2. Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng ở Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.2.1. Tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng ở Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.2.2. Thực trạng hoạt động du lịch tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.2.2.1. Về công tác quản lý nhà nước
• 2.2.2.2. Về hoạt động kinh doanh du lịch
• 2.2.2.3. Về hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch
• 2.2.2.4. Về nguồn nhân lực du lịch
• 2.2.2.5. Về sinh kế của cộng đồng
• 2.2.2.6. Về hoạt động đầu tư phát triển du lịch
• 2.2.2.7. Về sự suy giảm tài nguyên, môi trường du lịch
• 2.2.2.8. Về hoạt động xúc tiến quảng bá du lịch
• 2.2.3. Kết quả khảo sát điều tra
• 2.3. Đánh giá chung về hoạt động phát triển du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 2.3.1. Khó khăn và tồn tại
• 2.4. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI KHU BẢO TỒN BIỂN PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG
• 3.1. Cơ sở khoa học cho việc xây dựng mô hình phát triển du lịch cộng đồng ở Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.1.1. Sự cần thiết cho việc xây dựng mô hình du lịch cộng đồng
• 3.1.2. Phân tích mô hình DPSIR làm cơ sở khoa học trong việc đưa ra phương án phát triển du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.2. Các giải pháp nhằm phát triển mô hình du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.2.1. Giải pháp đầu tư, xây dựng kết cấu hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch
• 3.2.2. Giải pháp về công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vai trò quan trọng của du lịch cộng đồng
• 3.2.3. Giải pháp bảo vệ và tôn tạo nguồn tài nguyên du lịch
• 3.2.4. Giải pháp xúc tiến quảng bá du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc
• 3.2.5. Giải pháp về đào tạo phát triển nguồn nhân lực cho du lịch cộng đồng
• 3.2.6. Giải pháp cho việc chia sẻ công bằng lợi ích giữa các bên tham gia
• 3.2.7. Giải pháp cơ chế, chính sách quản lý phù hợp
• 3.3. Một số kiến nghị
• 3.3.1. Đối với cơ quan quản lý nhà nước về du lịch
• 3.3.2. Đối với các doanh nghiệp lữ hành du lịch, các cơ sở cung ứng dịch vụ du lịch
• 3.3.3. Đối với cộng đồng dân cư vùng ven biển và hải đảo
• 3.4. Tóm tắt chương 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển du lịch cộng đồng tại Phú Quốc

Du lịch cộng đồng đang trở thành một xu hướng phát triển mạnh mẽ tại nhiều địa phương, đặc biệt là tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang. Với tiềm năng du lịch phong phú, Phú Quốc không chỉ thu hút du khách bởi cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp mà còn bởi sự đa dạng văn hóa của cộng đồng địa phương. Việc phát triển du lịch cộng đồng không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn bảo tồn các giá trị văn hóa và môi trường. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Như Tuyết (2017), việc phát triển du lịch cộng đồng tại đây cần được thực hiện một cách bền vững để đảm bảo lợi ích cho cả cộng đồng và du khách.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và văn hóa của Khu bảo tồn biển Phú Quốc

Khu bảo tồn biển Phú Quốc nổi bật với hệ sinh thái đa dạng, bao gồm rạn san hô và thảm cỏ biển. Đặc điểm văn hóa của cộng đồng dân cư ven biển cũng là một yếu tố thu hút du khách. Những làng chài truyền thống với nghề đánh bắt hải sản không chỉ mang lại nguồn thu nhập mà còn tạo ra những trải nghiệm độc đáo cho du khách.

1.2. Lợi ích của du lịch cộng đồng đối với người dân địa phương

Du lịch cộng đồng mang lại nhiều lợi ích cho người dân địa phương, bao gồm tăng thu nhập, cải thiện đời sống và bảo tồn văn hóa. Người dân có cơ hội tham gia vào các hoạt động du lịch, từ đó tạo ra nguồn thu nhập ổn định và bền vững.

II. Thách thức trong phát triển du lịch cộng đồng tại Phú Quốc

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng phát triển du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc cũng gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, quản lý tài nguyên kém và sự thiếu hụt cơ sở hạ tầng là những yếu tố cản trở sự phát triển bền vững. Theo báo cáo của Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc, tình trạng suy giảm tài nguyên thiên nhiên đang diễn ra nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hoạt động du lịch.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động đến du lịch

Ô nhiễm từ các hoạt động sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp đã ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng môi trường biển. Điều này không chỉ làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến mà còn đe dọa đến sự tồn tại của các loài sinh vật quý hiếm.

2.2. Thiếu hụt cơ sở hạ tầng và dịch vụ

Cơ sở hạ tầng du lịch tại Phú Quốc còn nhiều hạn chế, từ giao thông đến các dịch vụ hỗ trợ du lịch. Sự thiếu hụt này làm giảm trải nghiệm của du khách và ảnh hưởng đến sự phát triển của du lịch cộng đồng.

III. Giải pháp phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại Phú Quốc

Để phát triển du lịch cộng đồng một cách bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm đầu tư vào cơ sở hạ tầng, nâng cao nhận thức của cộng đồng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Như Tuyết (2017), việc xây dựng mô hình du lịch cộng đồng phù hợp sẽ giúp tạo ra lợi ích lâu dài cho cả cộng đồng và du khách.

3.1. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng du lịch

Cần thiết phải đầu tư vào cơ sở hạ tầng như đường giao thông, hệ thống cấp nước và xử lý chất thải để cải thiện điều kiện sống cho người dân và trải nghiệm cho du khách.

3.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về du lịch

Tổ chức các khóa đào tạo và hội thảo để nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của du lịch cộng đồng. Điều này sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về lợi ích và trách nhiệm của mình trong việc phát triển du lịch.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Phú Quốc

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc có thể mang lại nhiều lợi ích kinh tế và xã hội. Các mô hình du lịch cộng đồng đã được áp dụng thành công tại một số địa phương khác và có thể được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện tại Phú Quốc. Kết quả khảo sát cho thấy, du khách rất quan tâm đến các hoạt động du lịch cộng đồng và sẵn sàng chi trả cho những trải nghiệm độc đáo.

4.1. Mô hình du lịch cộng đồng thành công tại Việt Nam

Một số mô hình du lịch cộng đồng tại Việt Nam đã thành công trong việc kết hợp bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế. Những mô hình này có thể được áp dụng tại Phú Quốc để tạo ra những sản phẩm du lịch hấp dẫn.

4.2. Kết quả khảo sát ý kiến du khách

Khảo sát cho thấy, du khách đánh giá cao các hoạt động du lịch cộng đồng và mong muốn tham gia vào các trải nghiệm văn hóa địa phương. Điều này cho thấy tiềm năng lớn cho phát triển du lịch cộng đồng tại Phú Quốc.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho du lịch cộng đồng tại Phú Quốc

Phát triển du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc là một hướng đi cần thiết để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống cho người dân địa phương. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để xây dựng một mô hình du lịch bền vững. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc bảo vệ môi trường, phát triển hạ tầng và nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn tài nguyên thiên nhiên

Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là yếu tố then chốt trong phát triển du lịch bền vững. Cần có các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả để đảm bảo sự phát triển lâu dài của du lịch cộng đồng.

5.2. Định hướng phát triển du lịch bền vững

Định hướng phát triển du lịch bền vững cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan. Điều này sẽ giúp tạo ra một mô hình du lịch cộng đồng hiệu quả và bền vững cho Phú Quốc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn biển Phú Quốc là một trong 12 khu bảo tồn biển trọng điểm của Việt Nam, giữ vị trí vùng lõi đặc biệt quan trọng trong Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Kiên Giang. Với tổng diện tích vùng biển được bảo tồn trải rộng qua hai phân khu chính là khu vực phía Đông Bắc đảo và phía Nam quần đảo An Thới, nơi đây sở hữu nguồn tài nguyên sinh vật biển phong phú cùng hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển có độ đa dạng sinh học hàng đầu cả nước. Trong giai đoạn 2010 – 2015, ngành du lịch địa phương ghi nhận tốc độ tăng trưởng khách bình quân trên 20% mỗi năm, mở ra cơ hội kinh tế to lớn cho toàn bộ huyện đảo Phú Quốc.

Tuy nhiên, sự bùng nổ du lịch kết hợp với các hoạt động kinh tế truyền thống đã tạo ra áp lực nặng nề lên môi trường tự nhiên. Hiện nay, hơn 75% dân cư tại vùng đệm vẫn sống phụ thuộc vào đánh bắt thủy hải sản ven bờ và sản xuất nông nghiệp, gây suy giảm nghiêm trọng trữ lượng hải sản và diện tích rạn san hô. Mô hình du lịch cộng đồng tại đây vẫn mang tính tự phát, chưa có sự liên kết chặt chẽ và thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa các bên liên quan.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng, đánh giá toàn diện thực trạng phát triển tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc và đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững giai đoạn 2017 – 2025. Phạm vi nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp từ năm 2010 đến 2015 cùng dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa từ tháng 02/2017 đến tháng 07/2017. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học nhằm nâng tỷ lệ tham gia dịch vụ du lịch của người dân địa phương lên trên 40%, đồng thời hướng tới mục tiêu giảm thiểu từ 30% đến 50% các tác động tiêu cực đến hệ sinh thái biển đảo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết du lịch dựa vào cộng đồng và mô hình sinh kế bền vững trong các khu bảo tồn thiên nhiên. Theo các nghiên cứu chuyên ngành của Nicole Hausle, Wolfgang Strasdas và Phạm Trung Lương, du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mang lại trải nghiệm bản sắc văn hóa địa phương, trong đó người dân bản địa trực tiếp tham gia quản lý, chia sẻ công bằng lợi ích kinh tế và có trách nhiệm bảo tồn tài nguyên môi trường. Nghiên cứu phân định rõ 3 cấp độ tham gia của cộng đồng: cấp độ thụ động (cộng đồng chỉ đóng vai trò là đối tượng tham quan), cấp độ tham gia từng phần (cung cấp dịch vụ ăn uống, hàng lưu niệm) và cấp độ chủ động (cộng đồng làm chủ thể tổ chức, điều hành và hưởng lợi chính).

Các khái niệm then chốt được vận dụng gồm: Du lịch cộng đồng, Khu bảo tồn biển, Hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển, Sinh kế bền vững, và Cơ chế đồng quản lý. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp mô hình khung DPSIR (Động lực - Áp lực - Hiện trạng - Tác động - Phản hồi) để mô hình hóa mối quan hệ tương tác phức tạp giữa tăng trưởng kinh tế xã hội và hiện trạng suy thoái môi trường biển đảo.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy của dữ liệu:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập các báo cáo kinh tế xã hội, quy hoạch phát triển du lịch, và báo cáo nguồn vốn ngân sách cấp cho hoạt động bảo tồn biển giai đoạn 2006 – 2015 từ Sở Du lịch Kiên Giang, Chi cục Khai thác và Bảo vệ Nguồn lợi Thủy sản cùng Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua điều tra bảng hỏi cấu trúc kết hợp khảo sát thực địa từ tháng 02/2017 đến tháng 07/2017. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 250 đối tượng khảo sát, phân bổ cụ thể: 100 hộ dân sinh sống tại các làng chài ven biển (Hàm Ninh, Bãi Thơm, Gành Dầu, An Thới), 120 du khách trong nước và quốc tế trực tiếp trải nghiệm tour biển đảo, cùng 30 doanh nghiệp lữ hành và cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch.
• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện. Việc lựa chọn phương pháp này giúp phản ánh đầy đủ góc nhìn đa chiều từ các chủ thể then chốt trong chuỗi giá trị du lịch.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được mã hóa và xử lý trên phần mềm Microsoft Excel bằng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tần số và tỷ lệ phần trăm. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là nhằm làm rõ các biến số về thu nhập, mức độ hài lòng của du khách và sự sẵn sàng tham gia chuyển đổi sinh kế của cộng đồng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế giai đoạn 2010 – 2015 và các kết quả điều tra sơ cấp năm 2017 đã chỉ ra 4 phát hiện cốt lõi về thực trạng du lịch cộng đồng tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc:

Thứ nhất, mức độ tham gia vào chuỗi giá trị du lịch của cộng đồng còn rất thấp. Khoảng 78% hộ gia đình được khảo sát vẫn duy trì sinh kế truyền thống bằng nghề đánh bắt hải sản ven bờ và làm vườn, chỉ có 22% hộ dân tham gia cung cấp các dịch vụ du lịch đơn lẻ như chạy tàu thuyền chở khách, kinh doanh quán ăn nhỏ hoặc bán đồ lưu niệm. Mức thu nhập bổ sung từ du lịch của hơn 60% hộ dân tham gia dịch vụ chỉ đạt dưới 3.000.000 VNĐ/tháng, cho thấy lợi ích kinh tế chưa thực sự trở thành động lực chuyển đổi sinh kế bền vững.

Thứ hai, hệ sinh thái biển đảo bị suy giảm nghiêm trọng dưới tác động kép của đánh bắt tận diệt và du lịch tự phát. Dữ liệu giám sát cho thấy độ phủ của rạn san hô sống tại khu vực Nam An Thới suy giảm từ 15% đến 25% trong vòng 10 năm qua. Hơn 85% diện tích thảm cỏ biển tại vùng Đông Bắc đảo chịu áp lực lớn từ rác thải sinh hoạt, bùn lắng do nạo vét và thức ăn dư thừa từ các bè nuôi trồng thủy sản. Các loài sinh vật nguy cấp như Bò biển (Dugong) và Rùa biển bị mất môi trường kiếm ăn và bãi đẻ tự nhiên.

Thứ ba, sự phân bổ lợi nhuận du lịch thiếu cân bằng. Hơn 80% doanh thu từ các hoạt động tham quan, lặn ngắm san hô tập trung vào các công ty lữ hành bên ngoài địa phương. Người dân bản địa chỉ nhận được tỷ lệ thù lao dịch vụ khiêm tốn mà phải gánh chịu toàn bộ chi phí ngoại ứng về ô nhiễm môi trường và chi phí sinh hoạt gia tăng. Tỷ lệ trích đóng góp từ doanh thu du lịch để tái đầu tư vào Quỹ bảo tồn biển địa phương hiện xấp xỉ bằng 0%.

Thứ tư, chất lượng dịch vụ du lịch cộng đồng chưa đáp ứng yêu cầu của thị trường. Khoảng 68% du khách tham gia khảo sát thể hiện sự ưa chuộng đối với loại hình du lịch trải nghiệm văn hóa làng chài, nhưng có tới 64% du khách chưa hài lòng về điều kiện vệ sinh môi trường, tiện nghi lưu trú và kỹ năng giao tiếp, ngoại ngữ của các hướng dẫn viên địa phương.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm tài nguyên và bất cập trong quản lý sinh kế tại Phú Quốc phản ánh sự thiếu vắng cơ chế quản lý đa phương và chính sách hỗ trợ phát triển chuỗi giá trị du lịch. Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế, mô hình quy hoạch 16 phân vùng du lịch tại đảo Bali (Indonesia) đã thành công nhờ kết hợp hài hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát huy văn hóa bản địa. Tại Malaysia, chương trình Homestay quốc gia triển khai tại 13 bang với 230 ngôi làng đã mang lại hơn 16 triệu USD doanh thu nhờ sự tài trợ trực tiếp 5.000 RM cho mỗi hộ dân cải tạo công trình phụ và khóa đào tạo 7 ngày bắt buộc.

Tại Việt Nam, các mô hình du lịch cộng đồng tại Sa Pa (bản Sín Chải giảm tỷ lệ nghèo từ 68% xuống 26%), Vườn quốc gia Ba Bể (thu hút hơn 8.500 khách quốc tế lưu trú mỗi năm) hay dự án bảo tồn biển Hòn Mun (Khánh Hòa) đều chứng minh vai trò quyết định của việc chia sẻ lợi ích công bằng và trao quyền tự chủ cho người dân.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trực quan hóa thông qua Biểu đồ hình quạt thể hiện cơ cấu sinh kế của cư dân vùng đệm, Biểu đồ cột biểu diễn mức độ hài lòng của du khách theo thang đo Likert 5 điểm, và Sơ đồ ma trận DPSIR minh họa chuỗi tác động nhân quả giữa áp lực phát triển kinh tế xã hội và sự biến động của hệ sinh thái biển.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Quy hoạch và đầu tư kết cấu hạ tầng du lịch có trách nhiệm: Nâng cấp đồng bộ 100% hệ thống cầu cảng, bến đỗ tàu du lịch tại các làng chài Hàm Ninh, Gành Dầu và Bãi Thơm; lắp đặt hệ thống 20 phao neo sinh thái chuyên dụng tại các điểm lặn ngắm san hô Nam An Thới nhằm xóa bỏ hoàn toàn tình trạng tàu thả neo phá hủy rạn san hô. Timeline thực hiện: 2018 – 2020. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc phối hợp Sở Giao thông Vận tải Kiên Giang.
• Nâng cao nhận thức và đào tạo phát triển nguồn nhân lực bản địa: Tổ chức định kỳ 15 khóa đào tạo nghiệp vụ lưu trú homestay, kỹ năng cứu hộ đuối nước, nấu ăn và ngoại ngữ cơ bản cho 600 lao động địa phương. Target metric: Phấn đấu 50% lao động tham gia du lịch đạt chứng chỉ sơ cấp nghề. Timeline thực hiện: 2018 – 2022. Chủ thể thực hiện: Sở Du lịch tỉnh Kiên Giang phối hợp cùng các tổ chức phi chính phủ (WWF, IUCN).
• Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và thành lập Quỹ phát triển du lịch cộng đồng: Ban hành quy chế liên kết bắt buộc giữa các công ty lữ hành và tổ hợp tác du lịch cộng đồng địa phương; trích nộp từ 5% đến 8% giá vé tour tham quan biển đảo vào Quỹ bảo tồn và phát triển sinh kế cộng đồng để tái đầu tư hạ tầng dân sinh. Timeline thực hiện: 2019 – 2021. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Phú Quốc và Hiệp hội Du lịch Kiên Giang.
• Kiểm soát ô nhiễm môi trường và phục hồi hệ sinh thái biển: Xây dựng 4 trạm xử lý nước thải tập trung quy mô nhỏ tại các điểm du lịch ven biển; khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 100% bãi đẻ của rùa biển và vùng phân bố thảm cỏ biển của Bò biển, hướng tới mục tiêu phục hồi 30% diện tích thảm san hô bị tổn thương. Timeline thực hiện: 2018 – 2025. Chủ thể thực hiện: Chi cục Khai thác và Bảo vệ Nguồn lợi Thủy sản Kiên Giang cùng cộng đồng ngư dân tham gia đồng quản lý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý Khu bảo tồn biển: Nắm bắt phương pháp luận đánh giá tác động DPSIR và khung cơ chế đồng quản lý tài nguyên, từ đó xây dựng các quy hoạch phân vùng chức năng và chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế ven biển hiệu quả.
• Doanh nghiệp lữ hành và các đơn vị kinh doanh du lịch: Sử dụng các số liệu khảo sát về thị hiếu và mức độ hài lòng của du khách để thiết kế các sản phẩm tour du lịch sinh thái cộng đồng khác biệt, đồng thời thiết lập chuỗi liên kết cung ứng bền vững với các hộ dân bản địa.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành Du lịch, Môi trường: Sử dụng luận văn như một công trình tham khảo học thuật điển hình về quản trị du lịch biển đảo, phương pháp xử lý dữ liệu điều tra xã hội học và giải pháp phát triển sinh kế dựa vào tài nguyên thiên nhiên.
• Cộng đồng cư dân ven biển và các tổ chức phi chính phủ (NGOs): Tiếp cận các mô hình sinh kế du lịch thực tiễn (homestay, ẩm thực làng chài, thuyền nan ngắm cảnh), nâng cao năng lực tự quản và xây dựng các dự án tài trợ vốn vi mô xóa đói giảm nghèo gắn với bảo vệ môi trường sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

Du lịch cộng đồng mang lại lợi ích cụ thể nào cho cư dân vùng đệm Khu bảo tồn biển Phú Quốc?

Phát triển du lịch cộng đồng giúp người dân chuyển đổi từ khai thác tận diệt sang cung cấp dịch vụ du lịch xanh, nâng mức thu nhập trung bình của các hộ tham gia thêm từ 3.000.000 đến 6.000.000 VNĐ mỗi tháng, giảm hơn 40% sự lệ thuộc vào nguồn lợi thủy sản tự nhiên đang ngày càng cạn kiệt.

Tại sao cần áp dụng mô hình DPSIR trong việc hoạch định giải pháp du lịch tại Phú Quốc?

Mô hình DPSIR giúp bóc tách toàn diện chuỗi liên hoàn từ động lực phát triển kinh tế (D), áp lực xả thải và khai thác (P), hiện trạng suy thoái rạn san hô (S), tác động tiêu cực đến sinh thái và xã hội (I) để đưa ra các giải pháp phản hồi chính sách (R) đồng bộ và chính xác nhất.

Kinh nghiệm phát triển Homestay của Malaysia có thể ứng dụng vào Phú Quốc như thế nào?

Phú Quốc có thể áp dụng cơ chế hiệp hội Homestay của Malaysia thông qua việc cấp phép chuẩn hóa điều kiện vệ sinh phòng nghỉ, cung cấp các gói vay hỗ trợ cải tạo nhà ở khoảng 20 – 30 triệu VNĐ/hộ và tổ chức khóa huấn luyện bắt buộc 7 ngày về nghiệp vụ tiếp đón khách quốc tế.

Các loài sinh vật nguy cấp như Bò biển và Rùa biển tại KBTB Phú Quốc đang đối mặt với những mối đe dọa nào?

Bò biển (Dugong) và Rùa biển bị đe dọa trực tiếp do mất nguồn thức ăn khi thảm cỏ biển bị ô nhiễm bùn lắng và rác thải, đồng thời thường xuyên đối mặt nguy cơ mắc vào lưới cào, lưới rê đánh bắt thủy sản hoặc va chạm với chân vịt của các tàu thuyền du lịch chạy tốc độ cao.

Làm thế nào để đảm bảo tính công bằng trong chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp lữ hành và người dân địa phương?

Cần ban hành quy chế liên kết liên ngành, thành lập Quỹ phát triển du lịch cộng đồng trích lập tối thiểu 5% doanh thu trên mỗi lượt khách tham quan để trực tiếp chi trả cho dịch vụ bảo vệ môi trường của cộng đồng và nâng cấp hạ tầng công cộng tại địa phương.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng và xác lập khung phân tích DPSIR ứng dụng trong môi trường khu bảo tồn biển đảo.
• Đánh giá thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tự phát tại Phú Quốc với 78% hộ dân chưa tham gia chuỗi dịch vụ và sự suy thoái nghiêm trọng của rạn san hô, thảm cỏ biển.
• Đúc kết bài học kinh nghiệm quốc tế từ Bali (Indonesia), Malaysia và các mô hình trong nước như Sa Pa, Ba Bể để vận dụng sáng tạo vào điều kiện huyện đảo.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về hạ tầng, đào tạo nhân lực, cơ chế chia sẻ lợi ích và phục hồi sinh thái biển với lộ trình 2018 – 2025.
• Xác định lộ trình triển khai tiếp theo tập trung vào việc thí điểm tổ hợp tác du lịch cộng đồng tại làng chài Hàm Ninh và Bãi Thơm giai đoạn 2018 – 2020 trước khi nhân rộng trên toàn huyện đảo.

Công trình nghiên cứu đóng góp nền tảng học thuật và thực tiễn vững chắc cho công tác quản trị du lịch biển đảo. Các nhà quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng khoa học được khuyến khích tiếp tục mở rộng các nghiên cứu chuyên sâu về sức tải sinh thái (carrying capacity) và ứng dụng công nghệ chuyển đổi số trong công tác quản lý du lịch cộng đồng bền vững tại Phú Quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch cộng đồng. Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại khu bảo tồn biển Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang. Định hướng và giải pháp phát triển du lịch cộng đồng ở khu bảo tồn biển Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Các vấn đề cơ bản về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm Khái niệm “Du lịch cộng đồng” xuất hiện vào những năm đầu thế kỷ 20, tuy nhiên đến nay vẫn chưa có một quan điểm thống nhất cho khái niệm này. Do có những quan điểm nghiên cứu, góc nhìn khác nhau về vị trí của du lịch cộng đồng mà cho đến nay còn tồn tại khá nhiều ý kiến, khái niệm về vấn đề này, những khái niệm này được sử dụng khá linh hoạt và được thay đổi tuỳ thuộc vào tác giả, địa điểm và các dự án cụ thể, song các vấn đề về bền vững và cộng đồng địa phương (điển hình ở khu vực nông thôn, những người nghèo và ở vùng sâu vùng xa) là những nội dung chính được đề cập, xem xét.

Theo Nicole Hausle và Wolffang Strasdas (2000): “Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương”. Ở Thái Lan khái niệm Community Based Tourism - Du lịch dựa vào cộng đồng được định nghĩa: “DLCĐ là du lịch có tính đến tính bền vững về mặt môi trường, văn hóa và xã hội. Nó do chính cộng đồng quản lý và làm chủ vì lợi ích của cộng đồng vì mục đích tạo cho du khách có khả năng nhận thức và tìm hiểu về cộng đồng và lối sống của cộng đồng” (REST, 1997).

Còn Tổ chức mạng lưới du lịch cộng đồng vì người nghèo đã nêu: “DLCĐ là một loại hình du lịch bền vững thúc đẩy các chiến lược vì người nghèo trong môi trường cộng đồng. Các sáng kiến của DLCĐ nhằm vào mục tiêu thu hút sự tham gia của người dân địa phương vào việc vận hành và quản lý các dự án du lịch nhỏ như một phương tiện giảm nghèo và mang lại thu nhập thay thế cho cộng đồng. Các sáng kiến của DLCĐ còn khuyến khích tôn trọng các truyền thống và văn hóa địa phương cũng như các di sản thiên nhiên”. (Dauglas Hainsworth, Walter Jamieson, 2007) 8 Tại Việt Nam, cũng có nhiều nhà nghiên cứu đề cập về DLCĐ.

Tác giả Võ Quế (2006) đã nhìn nhận: “Du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”. Bên cạnh nội dung xem xét phát triển DLCĐ là phương thức góp phần đẩy mạnh tính hiệu quả trong công tác bảo tồn, tác giả Bùi Thị Hải Yến (2012) còn đề cập đến việc tham gia của cộng đồng địa phương như sau: “DLCĐ có thể hiểu là phương thức phát triển bền vững mà ở đó cộng đồng địa phương có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển và mọi hoạt động du lịch. Cộng đồng nhận được sự hợp tác, h trợ của các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế; của chính quyền địa phương cũng như chính phủ và nhận được phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn khai thác tài nguyên môi trường du lịch bền vững, đáp ứng các nhu cầu du lịch phong phú, có chất lượng cao và hợp lý của du khách”. Ngoài ra còn nhiều định nghĩa, khái niệm khác nhau, tuy nhiên có thể thống nhất và hiểu du lịch cộng đồng là loại hình du lịch bền vững dựa vào cộng đồng địa phương.

Du lịch cộng đồng là một cách tiếp cận nhằm tạo ra lợi nhuận cao nhất cho người dân địa phương, những người sử dụng du lịch như một công cụ tạo nguồn lợi kinh tế. Du khách phải trả tiền khi họ đến tham quan khu vực và khoản tiền này được sử dụng để bảo vệ các di sản văn hoá và thiên nhiên và giúp phát triển KT-XH của địa phương đó. Căn cứ vào những nội hàm về du lịch cộng đồng kể trên, Phạm Trung Lương (2010) đã đưa ra khái niệm tổng quát: “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mang lại cho du khách những trải nghiệm về bản sắc cộng đồng địa phương, trong đó cộng đồng địa phương tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch, được hưởng lợi ích KT-XH từ hoạt động du lịch và có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên, môi trường, bản sắc văn hóa của cộng đồng”. 9 Mức độ tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch khác nhau tùy thuộc vào vai trò của cộng đồng: Mức độ thụ động: Đây là mức độ thấp nhất đối với sự tham gia của cộng đồng, theo đó cộng đồng chỉ được xem là đối tượng du lịch (tài nguyên) và hầu như không có vai trò gì đối với hoạt động phát triển du lịch.

Trong trường hợp này các công ty du lịch sẽ đưa điểm quần cư cộng đồng với những yếu tố chính là con người, lối sống cộng đồng, văn hóa, tín ngưỡng, kiến trúc quần cư, .) vào chương trình du lịch và coi đó là một điểm đến để đưa khách đến tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm về con người, văn hóa, lối sống của cộng đồng. Cộng đồng không có vai trò gì (tham gia thụ động) đối với kế hoạch phát triển du lịch và hầu như không được hưởng lợi ích từ hoạt động du lịch. Hoạt động du lịch trong trường hợp cộng đồng tham gia một cách thụ động thường được gọi là “Du lịch tham quan cộng đồng” Mức độ tham gia: theo đó cộng đồng tham gia cung cấp một số dịch vụ (bán hàng lưu niệm, dịch vụ ăn uống, .) tại điểm du lịch nơi cộng đồng sinh sống và qua đó được hưởng một số lợi ích về vật chất. Trong trường hợp này, ngoài vai trò là “tài nguyên” như trên, cộng đồng đã có vai trò nhất định trong hoạt động du lịch và được hưởng một phần lợi ích trong chu i giá trị du lịch.

Hoạt động du lịch trong trường hợp này thường được gọi là “Du lịch có sự tham gia của cộng đồng” Mức độ chủ động: Đây là mức độ cao nhất đối với sự tham gia của cộng đồng, theo đó cộng đồng là chủ thể tổ chức và cung cấp dịch vụ và qua đó sẽ đêm đến cho du khách những trải nghiệm tốt về cộng đồng, về những giá trị tự nhiên và văn hóa nơi cộng đồng sinh sống. Trong trường hợp này các công ty du lịch sẽ chỉ đóng vai trò là đối tác của cộng đồng. Cộng đồng vừa có vai trò là “tài nguyên” vừa đóng vai trò là người tổ chức khai thác chính các giá trị “tài nguyên” đó. Trong trường hợp này hoạt động du lịch thường được gọi là “Du lịch dựa vào cộng đồng” hay “Du lịch cộng đồng”.

Du lịch cộng đồng chính là hình thức nơi đảm bảo mức độ tham gia cao nhất của cộng đồng vào hoạt động du lịch. Tên gọi “Du lịch dựa vào cộng đồng” thường được sử dụng trong trường hợp muốn nhấn mạnh đến hình thái tổ chức hoạt động du lịch, theo đó cộng đồng là chủ thể tổ chức và cung cấp dịch vụ 10 du lịch; còn tên gọi “Du lịch cộng đồng” thường được sử dụng trong trường hợp chủ thể tổ chức và đối tượng du lịch trung tâm (tài nguyên chính tại điểm đến) là cộng đồng. Như vậy các nhà nghiên cứu dự án cần đảm bảo rằng, cộng đồng địa phương có thể phát huy được vai trò của mình vào công tác quản lý du lịch, đưa du lịch trở thành giải pháp đáp ứng nhu cầu phát triển địa phương. Từ đó, có thể tiếp tục tạo ra những sản phẩm, dịch vụ du lịch tiêu biểu thông qua đặc điểm nổi bật của cộng đồng.

Vai trò của du lịch cộng đồng Theo Phạm Trung Lương (2010) với bản chất của du lịch cộng đồng, việc phát triển du lịch cộng đồng sẽ có những tác động tích cực bao gồm: Góp phần tăng thu nhập cho cộng đồng địa phương, đặc biệt ở vùng nông thôn nơi tỷ lệ đói nghèo còn cao. Đây sẽ là yếu tố tích cực góp phần làm giảm tác động của cộng đồng đến các giá trị cảnh quan, tự nhiên và qua đó sẽ góp phần bảo tồn tài nguyên, môi trường đảm bảo cho phát triển du lịch bền vững; Góp phần để cộng đồng, đặc biệt là những người dân chưa có điều kiện trực tiếp tham gia vào các dịch vụ du lịch, được hưởng lợi từ việc phát triển hạ tầng du lịch (giao thông, điện, nước, bưu chính viễn thông,. Đây cũng sẽ là yếu tố tích cực để đảm bảo sự công bằng trong phát triển du lịch, một trong những nội dung quan trọng của phát triển du lịch bền vững; Góp phần tạo cơ hội việc làm cho cộng đồng và qua đó sẽ góp phần làm thay đổi cơ cấu, nâng cao trình độ lao động khu vực này. Đây sẽ là yếu tố quan trọng góp phần hạn chế được dòng di cư của cộng đồng từ khu vực nông thôn ra khu vực thành thị, ổn định xã hội đảm bảo cho phát triển bền vững chung; Phát triển du lịch cộng đồng sẽ góp phần tích cực trọng việc phục hồi và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, nghề truyền thống, vì vậy có đóng góp cho phát triển du lịch bền vững từ góc độ tài nguyên, môi trường du lịch; Phát triển du lịch cộng đồng sẽ tạo điều kiện đẩy mạnh giao lưu văn hóa và kế đến là giao lưu kinh tế giữa các vùng miền, giữa Việt Nam với các dân tộc trên thế 11 giới.

Đây cũng sẽ là yếu tố quan trọng trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam đồng thời tạo cơ hội để phát triển kinh tế ở những vùng còn khó khăn, đảm bảo sự phát triển bền vững nói chung, du lịch nói riêng. Với những tác động tích cực trên, việc đẩy mạnh phát triển du lịch nói chung, du lịch cộng đồng nói riêng sẽ có vai trò rất quan trọng trong phát triển bền vững ở Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh tỷ lệ người dân sống ở vùng nông thôn ở Việt Nam còn cao, chiếm tới hơn 70% dân số cả nước, và tỷ lệ hộ đói nghèo cũng còn khá cao.