Chương 1 THỂ LOẠI DU KÝ VÀ CƠ SỞ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA DU KÝ BIỂN ĐẢO NAM BỘ NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 1. Diện mạo của du ký 1. Quan niệm về du ký Những năm đầu thế kỉ XX, xã hội Việt Nam, dưới sự thống trị của thực dân Pháp đã thay đổi mọi mặt của đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội…trong đó, văn học Việt Nam đã xuất hiện những luồng tư tưởng mới, nhiều thể loại văn học mới đã được du nhập và ra đời, dần thay thế cho các dòng chảy của văn học Trung đại trước đó từng bị chi phối trực tiếp bởi hệ tư tưởng Nho giáo làm cho nền văn học vốn già cỗi của nước ta như được thay da đổi thịt. Luồng gió văn học phương Tây, mà nhất là văn học Pháp, thổi mạnh vào Việt Nam.Trong đó, sự thay đổi dễ nhận thấy nhất là sự thay đổi về mặt thể loại.
Hàng loạt thể loại văn học mới được du nhập từ Tây như thơ mới, kịch, tiểu thuyết, truyện ngắn… Đã làm cho diện mạo văn học dân tộc như mang xu hướng của thời đại mới. Du ký là một thể loại đặc biệt của văn học, hay nói cách khác du ký là một hình thức bút ký văn học thường được ghi lại bằng văn xuôi, thuật lại những chuyến đi, ghi lại những cảm xúc, tình cảm và suy ngẫm của tác giả khi đến những vùng đất khác nhau. Du ký có nguồn gốc từ ký, theo quan điểm của Vũ Phương Đề, thì “khi việc quan rảnh rỗi thường ghi chép lại những điều bấy lâu mình nghe được, cùng những chuyện biết được từ các bậc học rộng đương thời, tất cả đều theo đúng sự thực mà viết lại thành bài”. Sự việc ấy bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như lịch sử, địa lí, xã hội, nông nghiệp, thậm chí là những ghi chép linh tinh… Nghĩa là tất cả “Những việc gì lạ mà mắt thấy tai nghe đều ghi lại tất…”.
Sau đó, động từ ký được chuyển thành danh từ và có nhiều biến thể cũng có nghĩa là ghi chép sự việc. Thời trung đại thì có chí, lục, ngữ lục, tạp văn, tạp lục, mạn lục, thực lục, tiểu lục, khảo… Sang thời hiện đại thì có phóng sự, du ký, nhật ký, hồi ký, tản văn, ký chính luận… Vì là ghi chép sự việc, nên đối tượng mà ký hướng tới nhất thiết phải là người thật việc thật.Sự việc và con người phải được phản ánh một cách khách quan, 10 “có địa chỉ chính xác của nó”. Ký không cho phép người viết thêm thắt hay bịa đặt vì điều đó khiến cho người đọc thiếu tin cậy vào những nội dung mà người viết đưa ra.Với các thể loại văn học khác thì hư cấu chính là nét đặc trưng tạo nên dấu ấn riêng của tác phẩm và cá nhân người viết.Nhưng với thể loại ký tuyệt đối không hư cấu là đặc trưng thể loại cơ bản của ký, “vi phạm đặc trưng này, nhà văn nhất định sẽ phá hoại tính chân thực lịch sử và cả tính chân thực nghệ thuật của tác phẩm”. Chính đặc điểm không hư cấu, không tưởng tượng sẽ tạo nên niềm tin cậy cả độc giả với tác giả và tác phẩm.
Thể loại chỉ có thể tồn tại được khi đặc trưng cơ bản được tôn trọng, nếu không ranh giới của thể loại sẽ dễ bị xóa mờ sẽ dẫn tới tình trạng thiếu sự tôn trọng, trân trọng và niềm tin của người đọc trước tác phẩm. Là thể loại văn học nằm trong nhóm thể loại ký, du ký cũng không thoát ly khỏi những đặc trưng chung của hệ thống thể loại. Sách các thể văn chữ Hán Việt Nam do Trần Thị Kim Anh và Hoàng Hồng Cẩm biên soạn, định nghĩa khá đầy đủ: “Văn du ký là loại văn được viết ra trong những chuyến đi, vừa để ghi lại hành trình, vừa để bày tỏ cảm xúc về những điều mắt thấy tai nghe. Đặc điểm của du ký là chuyên lấy việc mô tả thắng cảnh núi sông, phong vật làm đề tài, cách viết đa dạng, có thể miêu tả, có thể trữ tình, có thể nghị luận và phải là chính tác giả ghi chép về chính chuyến đi của mình, miêu tả lại cảm thụ của bản thân trước non sông phong vật”.
Sách Lí luận Văn học, tập 2: Tác phẩm và thể loại văn học, do Trần Đình Sử chủ biên đưa ra cách hiểu: “Có thể hiểu du ký là thể loại ghi chép về vẻ kì thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời, những cảm nhận, suy tưởng của con người trong những chuyến du ngoạn, du lịch. Du ký phản ánh, truyền đạt những nhận biết, những cảm tưởng, suy nghĩ mới mẻ của bản thân người đi du lịch về những điều mắt thấy tai nghe ở những xứ sở xa lạ, những nơi mọi người ít có dịp đi đến, chứng kiến” [14]. Vũ Ngọc Phan nhân bàn về tác phẩm Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) của Trương Vĩnh Kỳ, ông đã nhắc đến du ký: “Tập du ký này viết không có văn chương gì cả, nhưng tỏ ra ông là một người có mắt quan sát rất sành, vì cuộc du lịch của ông là cuộc du lịch lần đầu, ông lại đi rất chóng. Tuy không có văn chương nhưng công nhận ngòi bút của ông rất linh hoạt” Như vậy, 11 Vũ Ngọc Phan có chỉ ra được đặc điểm cơ bản là “bài ghi chép cuộc hành trình” Tuy chưa nêu quan điểm về thể loại của du ký.
Chỉ đến khi nhà Nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn - người có bề dày về nghiên cứu du ký vào bậc nhất ở Việt Nam hiện thì vấn đề du ký đã được “duy danh” và nhấn mạnh hơn ở phía đề tài, phía nội dung và cảm hứng nghệ thuật nơi người viết. Ông nhận định “Một tác phẩm du ký hay không đơn thuần chỉ là một tác phẩm văn chương mà còn có dung chứa trong đó nhiều yếu tố lịch sử, địa lý, giáo dục và đôi khi còn phản ánh cả phương diện chính trị xã hội nữa. Nói cách khác, du ký cùng với bút ký, hồi ký, nhật ký, ký sự, phóng sự, tùy bút… nằm ở phần giao nhau giữa văn học và ngoài văn học”. Giống như tùy bút, phóng sự, hồi ký… du ký cũng là một thể tài thuộc thể loại ký.
Hiển nhiên nó hội tụ đầy đủ những phẩm chất chung của thể loại này [55]. Như vậy, du ký là thể loại ký có cốt truyện ghi chép về vẻ kỳ thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời những cảm nhận, suy tưởng của con người trong những chuyến du ngoạn.Trong đó yếu tố cốt lõi là đi, xem và ghi chép. Nhưng tất nhiên ghi chép sự thật không có nghĩa là ghi chép một cách cơ học, máy móc, mà sự thật ấy phải được sàng lọc hay sáng tạo để tạo nên những giá trị thẩm mỹ mới mang tính tiêu biểu, điển hình, giúp ký đạt đến chỗ có giá trị văn học. Đã là một thể loại văn học thì trong du ký phản ánh, truyền đạt những nhận biết, những cảm tưởng, suy nghĩ mới mẻ của bản thân người khám phá về những điều mắt thấy tai nghe bằng cái nhìn, cảm nhận chủ quan của người viết.
Thông qua các thể loại sáng tác bằng thơ, phú, tụng hay những bài văn xuôi theo các phong cách ký như: ghi chép, hồi ký, phóng sự, khảo cứu, hồi ức. Tuy nhiên, bao trùm toàn bộ tinh thần của du ký là niềm say mê khát khao tìm kiếm, khám phá những điều mới lạ là cảm hứng phiêu lưu. Những khám phá đầy bất ngờ, thú vị về phong cảnh thiên nhiên, văn hóa, phong tục tập quán, tôn giáo luôn là những điều mới lạ, những nét đặc trưng riêng của mỗi vùng miền. từ nhiều lĩnh vực của đời sống hết sức phong phú và đa dạng.
Mỗi cuộc hành trình ấy, mỗi chuyến đi ấy luôn là những dư âm hết sức ấn tượng đối với cá nhân người khám phá, bởi những cái mới lạ luôn kích thích sự tưởng tượng, 12 sáng tạo và đam mê, để rồi suy ngẫm về cuộc sống với cái nhìn toàn vẹn hơn, thực tiễn hơn và cũng triết lý hơn về không gian và thời gian của văn hóa, về thế giới nhân sinh quan và giá trị của chính bản thân mình cũng như sự cống hiến của cá nhân mình cho xã hội. Chính vì thế làm nên cái hồn cho tác phẩm vẫn là tư duy, cách nhìn và cách tiếp cận của bản thân với những gì mình nhìn thấy, nghe thấy, những gì mình khám phá, trải nghiệm.Tất cả những giá trị đó sẽ là một định vị về cảm xúc, hình thành một nhu cầu tự thân đối với người đọc về mong muốn cũng được đi, được khám phá và trải nghiệm như người viết. Trên thực tế, có những tác phẩm du ký không thấy định danh thể loại. Có những tác phẩm không được gọi đích danh là du ký nhưng bản chất vẫn là tác phẩm du ký như Chuyến đi Bắc Kì năm Ất Hợi của Trương Vĩnh Ký, Ngày và đêm ở Đà Lạt của Du Tử, Hương Cảng nhơn vật của Trần Chánh Chiếu,… Bản chất du ký là ghi chép về sự đi, sự xê dịch, thưởng ngoạn cảnh quan xứ lạ, thế nhưng nội hàm của khái niệm này lại khá phức tạp.Bằng chứng là các nhà nghiên cứu không phải lúc nào cũng thống nhất với nhau về điểm nhìn nghiên cứu cách định danh.
Khi nhìn nhận và xác định một nội dung có phải là du ký cần dựa trên một số đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất,Tác phẩm du ký được thực hiện gắn với ghi chép tư liệu. Một tác phẩm du ký không đơn giản là một tác phẩm văn học mà còn chứa đựng trong nó cả một kho kiến thức lịch sử địa lí, giáo dục, chính trị, văn hóa, phong tục tập quán mỗi vùng miền, rồi cả những cảm nhận, suy tưởng của nhà văn trong quá trình tiếp xúc với người thật việc thật. Du ký thường là miêu tả những sự việc mắt thấy tai nghe của người đi trên hành trình, nó gần như một dạng nhật ký hành trình. Điều này không chỉ kích thích sự tò mò, nhu cầu muốn được khám phá thế giới mà còn là sự tìm kiếm cơ hội khẳng định bản thân, tìm sự khác biệt cả về cách đi và cách tường thuật trong văn bản du ký để tạo sự độc đáo cá nhân.
Lối tường thuật cũng có sự biến chuyển dạng thức, từ việc kể chuyện người sang kể chuyện mình, từ các câu chuyện mang màu sắc huyền thoại sang những câu chuyện có thực xuất phát từ những điều mắt thấy tai nghe, từ lối kể chuyện khách 13 quan chuyển sang sự lồng ghép những cảm nhận, cảm xúc cá nhân.