mở đầu cho sự ra đời của một loạt truyện ngắn của các tác giả như Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn. Cốt truyện về một mối tình tay ba oái oăm vốn không quá phức tạp, nhưng xu hướng hiện đại hóa của tác phẩm bắt đầu bộc lộ từ cách kể chuyện ở ngôi thứ nhất của nhân vật xưng tôi. Đặc biệt, kết cầu truyện bộc lộ khuynh hướng tô chức theo quy luật tâm lý hơn là trật tự thời gian tuyến tính với kết thúc là tan bi kịch của nhân vật chính (hoàn toàn khác với lối kết thúc có hậu ảnh hưởng từ truyện ké dân gian trong các tác phẩm trước đây). Sự ra đời của Truyện Thay Lazaro Phiên cùng với chữ quốc ngữ và sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đã tạo tiền đề cho một thời kỳ hoàng kim của truyện ngắn Việt Nam.
Sự vận động của truyện ngắn VN từ 1986 đến nay, nhìn từ góc độ hình thức thể loại 20 Luận văn Thạc sĩ Lưu Thị Thu Hà 1.2 Giai đoạn 1932 - 1945 Giai đoạn 1932 - 1945 là bước phát triển quan trọng trong tiến trình văn học nói chung và của thể loại truyện ngắn nói riêng. Truyện ngắn thời kỳ này khởi sắc, tạo nên mùa gặt bội thu với những tên tuổi như: Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Bùi Hiển, Kim Lân, Nguyên Hồng, Mạnh Phú Tư, Khái Hưng, Nhất Linh, Thanh Tịnh. Do những đặc trưng riêng về hoan cảnh lịch sử và phong cách sáng tác, văn học thời kỳ này chia làm hai dòng chính: hiện thực phê phán và lãng mạn trữ tinh. Nhìn từ phương diện cốt truyện và kết cấu, hai dòng văn học này cũng có những đặc trưng riêng.
Truyện ngắn hiện thực phê phán thể hiện cái nhìn trực diện vào bộ mặt đời sống xã hội, bộc lộ các trạng thái nhân thế, phơi bày những hiện tượng tầm thường, kệch cỡm diễn ra hàng ngày trong đời sống. Cốt truyện của dạng truyện ngăn này được xây dựng dựa vào những mâu thuẫn, xung đột đa dạng. Chất liệu chính của cốt truyện thời kỳ này là những sự kiện, hành động giàu kịch tính - loại sự kiện gắn liền với hành động bên ngoài của nhân vật. Nhà văn luôn tìm cách dồn nén hàng loạt cử chỉ, động tác và lời đối thoại gay gắt của các nhân vật vào quan hệ đối kháng.
Khi được đặt trong những bối cảnh văn học đặc biệt, chúng thường được đây lên thành những hiện tượng mang tính tượng trưng, hay còn gọi là hoàn cảnh điển hình. Có thé nói, với dong văn học hiện thực phê phán, cốt truyện truyện ngắn đã được đây lên đến đỉnh cao của sự mẫu mực. Sự phát triển của tác phâm đi qua tiến trình cơ bản gồm thắt nút, cao trào, mở nút. Cốt truyện được xây dựng dựa vào hệ thống sự kiện; biến cố giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đây cốt truyện phát triển và kết thúc tác phâm thường rất bất ngờ.
Với kiểu cốt truyện này, kết cấu Sự vận động của truyện ngắn VN từ 1986 đến nay, nhìn từ góc độ hình thức thể loại 21 Luận văn Thạc sĩ Lưu Thị Thu Hà truyện ngắn 1932 - 1945 cũng rất đa dạng, phong phú. Có kiểu kết cấu theo trình tự thời gian, kết cấu hồi cố, kết câu tâm lý, kết cấu truyện lồng trong truyện. Trong đó nguyên tắc cơ bản của miêu tả là tạo sự đối lập tương phản và tăng cấp, giữa các nhân vật, trong mỗi nhân vật, giữa các tình huống và ngay trong một tình huống. Nếu như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố khai thác xung đột kẻ giàu - người nghèo thì Nam Cao, Nguyên Hong phản ánh sự mâu thuẫn giữa nông dân và phú hào, khát vọng của trí thức và những kiềm tỏa của đời sông vật chât.
Trong dòng văn học lãng mạn, truyện ngắn trữ tình là một trong những gia tri nôi bật, với những sáng tác đặc sắc của Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzénh. Thường bộc lộ tâm tưởng của con người trước đời sống, truyện ngắn trữ tình về cơ bản là sự chủ quan hóa, nội tâm hóa cái nhìn thé giới. Truyện không nặng về ké lễ các sự việc mà chủ yếu thé hiện các trạng thái tâm lý của con người. Sự kiện nội tâm là chất liệu cơ bản dé xây dựng cốt truyện.
Do đó, truyện ngăn trữ tình thường không có cốt truyện. Kết cấu chủ yếu theo dong tâm lý, suy tưởng; xung đột nội tâm là điểm tựa cho cấu trúc của truyện. Cả truyện thường nhẹ nhàng như một bài thơ, trong đó, mỗi đoạn truyện được thể hiện như một đoạn thơ. Thạch Lam là cây bút nổi bật nhất của dòng truyện trữ tình 1932 - 1945 với những sáng tác như Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê, Bóng người xưa.
Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ nhận xét: “Nếu như ở truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, cốt truyện có phần nao lấn at nhân vật thì Thạch Lam lại ít sử dụng những cốt truyện sự kiện giàu hành động kịch tính. Một số truyện ngắn của Thạch Lam rất khó kể lại, hay nói đúng hơn, Thạch Lam nghiêng về những cốt truyện tâm lý. Truyện ngắn Thạch Lam tác động sâu vao lĩnh vực Sự vận động của truyện ngắn VN từ 1986 đến nay, nhìn từ góc độ hình thức thể loại 22 Luận văn Thạc sĩ Lưu Thị Thu Hà tâm lý, tình cảm của người đọc. Ngòi bút Thạch Lam đi sâu vào thế giới bên trong của tâm hồn con người, đặc biệt là thế giới của những an tuong va cam giác” [15; 34].
Những thành tựu truyện ngắn trữ tình 1932 - 1945 sẽ còn được tiếp tục phát triển trong giai đoạn văn học sau. Ngoài cách phân chia cốt truyện theo hai dòng văn học nói trên, sự phát triển của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1932 - 1945 còn sản sinh ra những tác phẩm mang khuynh hướng tiểu thuyết hóa. Là một thể loại độc lập, truyện ngắn có khả năng ngang hàng với tiểu thuyết ở giá trị nhận thức hiện thực nhưng trong bản thân hình thức tự sự này luôn tiềm ân sự bứt phá khỏi khuôn khổ thé loại. Mặc dù bình đăng với tiểu thuyết ở phương thức phan ánh (sử dụng lời ké và lời miêu tả) song truyện ngắn không thé cạnh tranh được với tiêu thuyết ở quy mô tô chức và sự đa dạng các hình thức nghệ thuật biểu hiện cuộc sống ở chiều sâu.
Trong khi hướng tới con người và cuộc sống trong những mối quan hệ ngày một đa chiều, phức tạp thì tính chất “một chủ đề, một tiến trình sự kiện, một biểu đạt tình thái duy nhất thống nhất trong một thời gian đối thoại ngắn” [26: 139] của thể loại này tỏ rõ những hạn chế nhất định. Dung lượng tác phâm bắt đầu giãn ra nhưng chất tiêu thuyết chỉ thực sự xuất hiện ở những truyện ngắn mang tư duy tiểu thuyết, biểu hiển rõ ở hệ thong chu dé, cét truyện, tinh cach va những van dé hién thuc dat ra trong đó. Nhìn từ góc độ cốt truyện và kết cau, ở những tác phâm thuộc xu hướng này, tính chất đơn tuyến và sự hữu hạn của thời gian, không gian từng bước bị phá vỡ. Cốt truyện vẫn giữ lại sườn sự kiện mang tính dramatic truyền thống song dấu hiệu đa tuyến đã xen vào cùng với nghệ thuật xử lý thời gian không gian phức tạp và hiệu quả hơn.
Đó là trường hợp của những truyện ngắn như Chí Phèo, Doi thừa. Sự vận động của truyện ngắn VN từ 1986 đến nay, nhìn từ góc độ hình thức thể loại 23 Luận văn Thạc sĩ Lưu Thị Thu Hà 1.3 Giai đoạn 1945 - 1985 Thực tế, giai đoạn văn học 1945 - 1985 có thể được chia thành các khúc đoạn nhỏ hơn, nhưng nhìn từ phương diện cốt truyện và kết cấu, sự thay đổi giữa các khúc đoạn này diễn ra không thực sự mạnh mẽ. Phát triển trong bối cảnh đất nước đối đầu với hai cuộc chiến tranh và công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa diễn ra chóng vánh, nhiệm vụ phục vụ cách mạng được đặt ra như một yêu cầu tiên quyết đối với văn học. Đặc điểm này sẽ trực tiếp chi phối đến nội dung, cốt truyện và nghệ thuật kết cấu tác phẩm của văn xuôi tự sự, trong đó có truyện ngăn.
Những nhà văn đã thành danh với dòng truyện hiện thực phê phán giai đoạn trước như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Bùi Hiển, Kim Lân. tiếp tục sáng tác một cách sung sức. Dòng văn học hiện thực, với chức năng cơ bản là phản ánh sự phong phú, sôi động của cuộc kháng chiến và những năm đầu xây dựng hòa bình, các tác giả đã tập trung khai thác những mâu thuẫn xung đột giai cấp, xung đột dân tộc, xung đột cá nhân và tập thể. Giai đoạn đầu, truyện ngắn hơi giàu chất ký, cốt truyện còn đơn giản, chỉ tiết chưa thực sự tinh tế và chọn lọc.
Càng về sau, với những tác giả như Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyên Ngọc, Anh Đức. truyện ngày càng có nhiều tình huống và cấu tứ hay. Nhà phê bình Bùi Việt Thắng nhận xét: “Truyện ngắn giai đoạn này (1955 - 1975) tiêu biểu về tính cốt truyện, bởi lẽ cuộc sống đa dạng đã cung cấp cho nha văn những “cốt” hay: Một tình yêu của những người chưa từng biết mặt nhau (Manh trăng cuối rừng - Nguyễn Minh Châu); một sự thử thách tình yêu độc đáo (Chi xã đội trướng - Nguyễn Quang Sáng); một cuộc tái sinh nhiệm màu của lao động đối với phẩm hạnh con người (Mia lac - Nguyễn Khải). Với những cốt truyện day Sự vận động của truyện ngắn VN từ 1986 đến nay, nhìn từ góc độ hình thức thể loại 24 Luận văn Thạc sĩ Lưu Thị Thu Hà kịch tính, nhà văn đã tạo nên được những truyện ngắn có độ căng của hành động như Ring xà nu - Nguyên Ngọc, Quán rượu người câm - Nguyễn Quang Sáng.
Da số truyện ngắn thời kỳ này đều viết về những khoảnh khắc tiêu biểu của cuộc sống trong chiến tranh” [68:78]. Theo đó, kết cấu truyện theo hai tuyến nhân vật tỏ ra rất phù hợp dé phan ánh các mâu thuẫn cơ bản của thời dai: ta va địch; nông dân va địa chủ, cá nhân và tập thé. Các truyện ngắn như Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài), Con đường sống (Minh Lộc), Con chim vàng (Nguyễn Quang Sang), Chị Nhân (Kim Lân). là những điển hình cho kiểu kết cau này.
Dòng truyện ngắn trữ tình với cốt truyện “không có chuyện” vẫn trở lại mạnh mẽ từ thập niên 60 với những tên tuổi như Thanh Tịnh, Hồ Dzénh, Xuân Diệu, Ngọc Giao, Đỗ Chu, Nguyễn Thành Long, Ma Văn Kháng.