CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG CẤP TỈNH 1. Tổng quan tài liệu 1. Những nghiên cứu về Phát triển du lịch theo hướng bền vững Vấn đề phát triển du lịch bền vững phạm vi cả nước nói chung và của từng địa phương nói riêng là đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, các nhà lãnh đạo và quản lý kinh tế. - Trên thế giới: Đầu những năm 90, khái niệm về “du lịch bền vững” mới bắt đầu được đề cập đến, khi mà những tác động tiêu cực lên môi trường của sự bùng nổ du lịch từ những năm 1960 trở nên rõ rệt hơn.
Một số loại hình du lịch quan tâm đến môi trường đã bắt đầu xuất hiện như: du lịch gắn với thiên nhiên, du lịch khám phá, du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm,…đã góp phần nâng cao hình ảnh về một loại hình du lịch có trách nhiệm, đảm bảo sự phát triển bền vững. Năm 1996, hưởng ứng Chương trình Nghị sự Trái đất, ngành du lịch toàn cầu đại diện bởi ba tổ chức quốc tế gồm: Tổ chức du lịch Thế giới (WTO), Hội đồng lữ hành du lịch thế giới (WTTC) và Hội đồng Trái Đất (Earth Council) đã ứng dụng những nguyên tắc của Agenda 21vào du lịch, phối hợp xây dựng một chương trình hành động với tên gọi “Chương trình nghị sự 21 về du lịch: hướng tới sự phát triển về môi trường”. Chương trình này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp du lịch, chính phủ, các cơ quan du lịch, quốc gia, các tổ chức thương mại và người đi du lịch. Nhấn mạnh sự cần thiết phối hợp hành động giữa các chính phủ, phân tích tầm quan trọng về chiến lược và kinh tế 8 ngành du lịch đồng thời nêu bật những lợi ích to lớn của việc phát triển du lịch theo hướng bền vững.
Các nghiên cứu về “Du lịch bền vững” cho thấy du lịch bền vững không chỉ bảo vệ môi trường, giữ gìn sinh thái mà còn quan tâm đến khả năng duy trì lợi ích kinh tế dài hạn và công bằng xã hội. Trong lĩnh vực học thuật, du lịch bền vững được nhắc đến trong một số công trình như “Du lịch và môi trường: Mối quan hệ bền vững” [40], “Hướng tới phát triển bền vững: Các mục tiêu phát triển và các điều kiện” [41]. Bài báo cáo “Local Government’s engagement in tourism” [39] – Final Report July 2006. Bài viết đưa ra những mối liên hệ giữa du lịch bền vững, du lịch tự nhiên và du lịch sinh thái, các kế hoạch của chính quyền với du lịch Australia.
Tuy nhiên ở Australia có điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, văn hóa, tiềm năng phát triển du lịch khác nhiều so với Việt Nam, trong đó có tỉnh Ninh Bình. - Tại Việt Nam: có một số công trình tiêu biểu như: + Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu (2001): “Du lịch bền vững”, NXB ĐHQGHN. Cuốn sách giới thiệu những vấn đề về mối quan hệ giữa du lịch và môi trường, khái niệm, nguyên tắc, chính sách của du lịch bền vững, du lịch bền vững ở những vùng sinh thái nhạy cảm như du lịch miền núi, du lịch ven biển. + Du lịch cộng đồng - hướng phát triển du lịch bền vững ở Gia Vân – Ninh Bình Online 12/5/2014.
Bài viết đưa ra những điểm nổi bật và sự PTDLTHBV của một vùng ở Ninh Bình. Nhưng bài viết mới chỉ đề cập đến một loại hình trong số các loại hình du lịch là du lịch cộng đồng. + Bài viết “Phát triển du lịch bền vững – Đâu là giải pháp cho Việt Nam” trên báo Thể thao & Văn hóa ngày 26/6/2013 đã đưa ra khái niệm về du lịch bền 9 vững, tầm quan trọng của việc phát triển du lịch bền vững và tại sao phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn để từ đó đưa ra những nguyên nhân và đề xuất. Bài viết đã đề cập khá sâu sắc và toàn diện nhưng tập trung đề cập đến các tỉnh và địa điểm du lịch ở miền Tây Nam Bộ: vườn quốc gia Tràm Chim ở Đồng Tháp, rừng U Minh Thượng, vườn quốc gia Cà Mau.
+ Tạp chí của Tổng cục du lịch ngày 3/3/2014: “Để du lịch Việt Nam phát triển bền vững: Phải thay đổi tư duy và cách làm” đã đưa ra những dự báo xu hướng du lịch mới của du khách và đề xuất những giải pháp để du lịch Việt Nam hướng đến phát triển bền vững. Tuy nhiên những đề xuất mới chỉ đề cập đến mặt kinh tế và xã hội, chưa chú ý đến khía cạnh môi trường – là khía cạnh gắn kết rất gần với du lịch. + Luận án Tiến sỹ “Phát triển du lịch bền vững ở Phong Nha – Kẻ Bàng” của tác giả Trần Tiến Dũng, Hà Nội, 2006: Luận án đã phân tích và nghiên cứu du lịch dưới góc độ phát triển bền vững ở một điểm du lịch là Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng chứ chưa nghiên cứu ở diện rộng là một tỉnh thành phố Quảng Bình. + Luận án Tiến sỹ: “Những điều kiện và giải pháp chủ yếu để phát triển du lịch Việt Nam thành ngành kinh tế mũi nhọn” của tác giả Nguyễn Đức Lợi, Hà Nội, 1996.
Tác giả đã tập trung phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn, tiềm năng và thực trạng của ngành du lịch Việt Nam, từ đó Luận án nêu định hướng và đề xuất những giải pháp chủ yếu để phát triển du lịch Việt Nam thành ngành kinh tế mũi nhọn. + Luận văn Thạc sỹ kinh tế chính trị của Vương Minh Hoài: “Phát triển du lịch theo hướng bền vững ở Quảng Ninh”, Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2011. Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển du lịch bền vững; phân tích, đánh giá thực trạng phát triển du lịch theo hướng bền vững ở 10 tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2001 – 2010; đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển du lịch theo hướng bền vững ở tỉnh Quảng Ninh. Hạn chế của luận văn này là chưa là rõ về mặt lý luận nội dung của phát triển du lịch theo hướng bền vững.
Vì vậy sự phân tích thực trạng phát triển du lịch ở Quảng Ninh chưa gắn chặt với quan điểm phát triển bền vững. Ngoài ra, còn một số bài viết liên quan đến vấn đề phát triển du lịch và phát triển du lịch bền vững, cụ thể như: + Nguyễn Văn Mạnh (2007), “Để du lịch Việt Nam phát triển nhanh và bền vững sau khi gia nhập WTO”, Tạp chí Kinh tế và phát triển, số 115. + Vũ Khoan (2005), “Đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn vào năm 2010”, Tạp chí Du lịch, số 11. + Hoàng Anh Tuấn (2007), “Du lịch Việt Nam - Thành tựu và phát triển”, Tạp chí QLNN, số 133.
Các công trình nghiên cứu trên đã nghiên cứu và đưa ra quan điểm về phát triển du lịch bền vững, bước đầu xây dựng khung lý luận về phát triển du lịch theo hướng bền vững. đây là tài liệu quý giá giúp tác giả tiếp cận, kế thừa về mặt lý luận và thực tiễn để nghiên cứu và hoàn thành mục tiêu của đề tài đã chọn. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu Là một ngành kinh tế hàng đầu, du lịch được rất nhiều nhà khoa học, nhà quản lý, các tổ chức trên thế giới cũng như ở nước ta quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, du lịch bền vững mới chỉ được đầu tư nghiên cứu từ những năm 1990 đến nay.
Du lịch Việt Nam cũng mới thực sự khởi sắc từ những năm 90. Du lịch bền vững ở nước ta ngày càng được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu và cũng là định hướng phát triển du lịch trên thế giới cũng như ở nước ta. Tuy nhiên số 11 lượng các công trình nghiên cứu về du lịch bền vững ở nước ta đang còn ít. Các công trình chủ yếu tập trung vào nghiên cứu “Du lịch sinh thái” - một loại hình du lịch thân thiện với môi trường và có tính bền vững.
Việc nghiên cứu phát triển du lịch bền vững áp dụng cụ thể cho một tỉnh, thành phố chưa nhiều do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan. Cho đến nay, việc nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề liên quan đến phát triển du lịch bền vững ở nước ta được triển khai không nhiều, cần có những nghiên cứu sâu hơn. Lý luận cơ bản về du lịch và phát triển du lịch bền vững 1. Du lịch Hoạt động du lịch đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử phát triển của loài người và phát triển với tốc độ nhanh chóng trên phạm vi toàn thế giới.
Trong quá trình hình thành và phát triển du lịch, cho đến nay có khá nhiều định nghĩa về du lịch. Trước đây người ta mới chỉ quan niệm du lịch là một loại hình hoạt động mang tính văn hóa nhằm thỏa mãn nhu cầu giải trí và những nhu cầu hiểu biết của con người, du lịch không được coi là một hoạt động kinh tế, không mang tính chất kinh doanh và ít được đầu tư phát triển bởi du khách hầu hết là những người hành hương, những thương nhân,.cho đến đầu thế kỉ XX, du lịch vẫn còn dành riêng cho một nhóm người giàu có, họ đi du lịch với mục đích giải trí và được coi là những kỳ nghỉ bình thường. Kể từ những năm 50 trở lại đây, khái niệm về du lịch luôn được đưa ra tranh luận. Thuật ngữ “du lịch” bắt đầu từ từ “TOUR” trong tiếng Pháp, có nghĩa là đi vòng quanh, cuộc dạo chơi.
Như vậy về bản chất, du lịch gắn liền với việc nghỉ ngơi, giải trí, nhằm phục hồi sức khỏe và khả năng lao động của con người, và gắn với việc di chuyển địa điểm. 12 Cho đến nay, mặc dù khái niệm du lịch có nhiều định nghĩa. Định nghĩa du lịch một cách quy mô phải bao gồm các thành phần tạo ra hoặc chịu ảnh hưởng của hoạt động du lịch. Dưới góc độ nghiên cứu của luận văn, chỉ xin được hệ thống hóa một số định nghĩa chủ yếu là: Thứ nhất, theo quan điểm của du khách.
Đây là đi tìm các trải nghiệm (expericences) và thỏa mãn (satisfaction) về vật chất hay tinh thần khác nhau. Ước muốn của các đối tượng này sẽ xác định địa điểm du lịch được lựa chọn và các hoạt động được thực hiện tại địa điểm đó. Thứ hai, theo quan điểm của người kinh doanh du lịch. Du lịch là quá trình tổ chức các điểu kiện về sản xuất và phục vụ nhằm thỏa mãn, đáp ứng các nhu cầu của người đi du lịch.