CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN 1.MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TIẾP XÚC NGÔN NGỮ Có thể khẳng định ngay rằng, vay mượn từ vựng là hệ quả của sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa các ngôn ngữ có nguyên nhân từ tiếp xúc ngôn ngữ. Khái niệm “tiếp xúc ngôn ngữ” Thuật ngữ “tiếp xúc ngôn ngữ’ do André Martinet là người đưa ra đầu tiên và sau đó được sử dụng rộng rãi nhờ sự ra đời của tác phẩm Languages in contact của U. Từ điển Ngôn ngữ học so sánh và lịch sử (The dictionary of historical and comparative linguistic) định nghĩa về tiếp xúc ngôn ngữ như sau : “Bất kì sự thay đổi nào trong ngôn ngữ do ảnh hưởng của ngôn ngữ cộng đồng sống ở gần người nói mà người nói có khả năng sử dụng và trong việc chuyển các đặc điểm và thuộc tính từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Ảnh hưởng của quá trình tiếp xúc ngôn ngữ có thể từ mức rất nhỏ đến rất lớn và có thể trên bình diện từ vựng, ngữ âm, hình vị, cú pháp hay bất kì bình diện nào.
Loại tiếp xúc đơn giản nhất là hiện tượng vay mượn. Tuy nhiên, có thể có những loại tiếp xúc mạnh hơn nhiều như hiện tượng “chuyển vị” cấu trúc và ngữ nghĩa, việc hình thành ngôn ngữ phi cội nguồn và sự biến đổi ngôn ngữ. Weinreich (1953) cho rằng thuật ngữ này chỉ nên dùng để nói về những trường hợp song ngữ rõ nét.183] Từ điển giải thích Thuật ngữ Ngôn ngữ học (Nguyễn Như Ý chủ biên) định nghĩa như sau : “Sự tác động qua lại giữa hai hoặc nhiều ngôn ngữ ảnh hưởng đến cấu trúc và vốn từ vựng của một hay nhiều ngôn ngữ có quan hệ đó. Điều kiện xã hội của sự tiếp xúc ngôn ngữ là sự cần thiết phải trao đổi giao tiếp giữa các cộng đồng người thuộc các nhóm ngôn ngữ khác nhau do nhu cầu về kinh tế, chính trị và những nguyên nhân khác.
Tiếp xúc ngôn ngữ xảy ra nhờ việc thường xuyên lặp lại các cuộc đối thoại, thường xuyên có nhu cầu giao tiếp, trao đổi thông tin giữa những người nói hai ngôn ngữ khác nhau có khả năng sử dụng đồng thời cả hai ngôn ngữ, hoặc từng người sử dụng riêng rẽ một trong hai ngôn ngữ đó. Lúc đó, có khả năng người nói có thể nắm vững đồng thời cả hai ngôn ngữ, tức là có thể nói bằng ngôn ngữ này hoặc ngôn ngữ kia, hoặc người nói chỉ hiểu một cách thụ động ngôn ngữ xa lạ, không phải tiếng mẹ đẻ của mình.2 Tiếp xúc ngôn ngữ Hán – Việt 1. Lịch sử tiếp xúc ngôn ngữ Hán – Việt Tiếp xúc giữa tiếng Việt với tiếng Hán là một quá trình tiếp xúc lâu dài, liên tục và sâu rộng. Theo các cứ liệu lịch sử, quá trình tiếp xúc này đã bắt đầu vào khoảng trước sau đầu Công nguyên, cách đây gần 2000 năm.
Trong quá trình tiếp xúc giữa hai ngôn ngữ, ban đầu tiếng Việt tiếp nhận từ ngữ Hán chỉ mang tính lẻ tẻ, rời rạc, chủ yếu bằng con đường khẩu ngữ qua sự tiếp xúc của người Việt với người Hán. Đến đời Đường, các trường lớp dạy chữ Hán mở ra nhiều nơi. Do đó, tiếng Hán đời Đường đã du nhập vào nước ta một cách có hệ thống bằng con đường sách vở. Khi giành được độc lập (năm 938), các triều đại phong kiến Việt Nam mặc dù vẫn lấy chữ Hán làm ngôn ngữ chính thức của Nhà nước, vẫn phát triển học hành, thi cử bằng chữ Hán, song không quan hệ trực tiếp với tiếng Hán như trước nữa, trong khi đó bản thân tiếng Hán qua các thời đại Tống, Nguyên, Minh, Thanh, đã biến đổi rất nhiều, thì ở Việt Nam, chữ Hán vẫn được đọc như dạng ngữ âm của tiếng Hán đời Đường.
Cách đọc đó vẫn tồn tại đến ngày nay và được gọi là cách đọc Hán Việt. Theo tác giả Nguyễn Tài Cẩn, trong Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt, “cách đọc Hán − Việt là một cách đọc vốn bắt nguồn từ hệ thống ngữ âm tiếng Hán đời Đường, mà cụ thể là Đường âm dạy ở Giao Châu vào giai đoạn bao gồm khoảng hai thế kỉ VIII, IX. Nhưng cách đọc đọc Đường âm đó, sau khi Việt Nam giành được độc lập, đã dần dần biến dạng đi, dưới tác động của quy luật ngữ âm và ngữ âm lịch sử tiếng Việt, tách xa hẳn cách đọc của người Hán để trở thành một cách đọc riêng biệt của người Việt và những người thuộc văn hoá Việt. Từ đời Đường đến nay, tất cả các từ tiếng Việt tiếp nhận của tiếng Hán bằng con đường sách vở đều được đọc theo cách đọc Hán − Việt.
Trong Một số chứng tích về ngôn ngữ, văn tự và văn hóa [tr. 403], tác giả Nguyễn Tài Cẩn đã đưa ra Bảng phân kì lịch sử phát triển tiếng Việt (bảng dưới) để có một hình dung rõ hơn những nét cơ bản về tiếp xúc ngôn ngữ văn hóa Hán – Việt. Chúng ta có thể thấy cuộc tiếp xúc này là một cuộc tiếp xúc lâu dài trong các bối cảnh ngôn ngữ − xã hội vô cùng phức tạp, đan xen nhau. A Giai đoạn Có hai ngôn ngữ : tiếng Hán (khẩu ngữ của Vào khoảng thế Proto Việt lãnh đạo) và tiếng Việt kỉ VIII – IX Một văn tự : chữ Hán B Giai đoạn Có hai ngôn ngữ : tiếng Việt (khẩu ngữ của Vào khoảng các tiếng Việt lãnh đạo) và văn ngôn Hán thế kỉ X, XI, tiền cổ Một văn tự : chữ Hán XII C Giai đoạn Có hai ngôn ngữ : tiếng Việt và văn ngôn Vào khoảng các tiếng Việt Hán thế kỉ XII, XIV, cổ Hai văn tự : chữ Hán và chữ Nôm XV, XVI D Giai đoạn Có hai ngôn ngữ : tiếng Việt và văn ngôn Vào khoảng các tiếng Việt Hán thế kỉ XVII, trung đại Ba văn tự : chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc XVIII và nữa ngữ đầu thế kỉ XIX E Giai đoạn Có ba ngôn ngữ : tiếng Pháp, tiếng Việt và Vào thời gian tiếng Việt văn ngôn Hán Pháp thuộc cận đại Bốn văn tự : Pháp, Hán, Nôm, Quốc ngữ G Giai đoạn Có một ngôn ngữ : tiếng Việt Từ 1945 trở đi tiếng Việt Một văn tự : chữ Quốc ngữ ngày nay 1.
Hai giai đoạn ảnh hưởng về mặt ngôn ngữ văn tự Các nhà sử học Việt Nam thường coi thế kỉ X vừa là cái mốc đánh dấu vừa là để “phân đôi” lịch sử Việt Nam thành hai giai đoạn : giai đoạn trước thế kỉ X là thời kì nước Việt chịu sự đô hộ của phong kiến phương Bắc và giai đoạn từ thế kỉ X trở đi là kỉ nguyên độc lập của một quốc gia có chủ quyền. Có thể coi đây là cơ sở lịch sử − xã hội quan trọng để xem xét, lí giải tiếp xúc Hán – Việt trong mối quan hệ với việc vay mượn từ vựng tiếng Hán trong tiếng Việt. a) Giai đoạn trước thế kỉ X Tác giả Nguyễn Tài Cẩn cho rằng : “Trong suốt chín thế kỉ sau Công nguyên, cách đọc chữ Hán ở Việt Nam luôn luôn gắn liền với những sự biến đổi xảy ra ở trong tiếng Hán”. 315] Tuy nhiên, vì tồn tại bên cạnh tiếng Việt, chịu sự tác động của cách nói người Việt, tiếng Hán có thể bị “méo mó” đi ít nhiều nhưng nhìn chung thời kì này vẫn gắn liền mật thiết với tiếng Hán ở Trung Quốc.
Những từ tiếng Hán đi vào hệ thống từ vựng tiếng Việt thời kì này thường được gọi là từ tiền Hán Việt (hay còn gọi là từ cổ Hán Việt, từ Hán Việt cổ). Nhưng những cách đọc này không tạo thành hệ thống và hiện không được người Việt dùng khi đọc các văn bản Hán nữa, ví dụ : beo, bùa, buồn, buồng, chè, chữ, chuộc, giá… Từ thế kỉ VIII, IX đến 938 (cuối đời Đường, Ngũ Đại), sự tiếp xúc Hán – Việt đã có ảnh hưởng rất sâu đậm và tồn tại đến ngày nay. Sự tiếp xúc này đã để lại cho chúng ta một cách đọc Hán Việt có hệ thống. Những từ tiếng Hán ở giai đoạn này gia nhập vào tiếng Việt không phải trực tiếp như ở giai đoạn đầu mà gián tiếp qua quá trình dạy chữ Hán và truyền giáo ở Việt Nam lúc bấy giờ.
“Cách đọc Hán Việt là sản phẩm của sự tiếp xúc giữa tiếng Việt với tiếng Hán và nền văn tự Hán xảy ra vào đời Đường, theo hệ thống ngữ âm tiếng Hán mà cụ thể là hệ thống Đường âm dạy ở Giao Châu (khoảng thế kỉ VIII – X).” [Nguyễn Văn Khang, tr. 102] b) Giai đoạn từ thế kỉ X (938) về sau Từ khoảng đầu thế kỉ X thì Việt Nam giành được độc lập tự chủ, không còn trực tiếp lệ thuộc nhà Hán. Viết chữ Hán, về mặt từ vựng và ngữ pháp, ta vẫn làm một cách hầu như không khác gì với cách làm của người Hán ở Trung Quốc. Nhưng về mặt ngữ âm, ta đọc chữ Hán theo lối của ta, khác hẳn cách đọc của người Hán.
Từ đây, cách đọc chữ Hán học ở giai đoạn cuối Đường − Ngũ Đại được tách ra, phát triển theo một hướng riêng, theo quỹ đạo của sự phát triển tiếng Việt. Những gì xảy ra trong bản thân tiếng Hán, từ Tống, Nguyên, Minh trở về sau, đối với Việt Nam đều không ảnh hưởng tới, không xóa nhòa được cách đọc mà ta đã học được ở giai đoạn cuối Đường, Ngũ Đại ; chúng không thể gây ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình diễn biến về sau của cách đọc này. Nguyễn Tài Cẩn, “từ thế kỉ XI trở đi thì cách đọc Hán Việt mới tách hẳn ra thành một lối đọc độc lập với cách đọc ở Trung Nguyên, và tồn tại độc lập với tư cách là hệ thống đọc riêng biệt của người Việt. 317] Trong giai đoạn này nước ta vẫn còn sự tiếp xúc với tiếng Hán ; tiếp xúc trực tiếp, tự nhiên qua khẩu ngữ của người Hán thông qua tầng lớp Hoa kiều ở tại Việt Nam ; hay sự tiếp xúc trực tiếp bị bắt buộc mấy chục năm, giai đoạn nhà Minh chiếm đóng ; hoặc tiếp xúc gián tiếp thông qua sách vở : vận đồ, vận thư, từ điển,….
Có thể khẳng định rằng : chỉ có giai đoạn tiếp xúc cuối Đường – Ngũ Đại mới là giai đoạn có ảnh hưởng quyết định nhất đối với việc hình thành cách đọc chữ Hán ở Việt Nam hiện nay – cách đọc Hán Việt. Cách đọc Hán Việt chính là sản phẩm bắt nguồn từ giai đoạn tiếp xúc này. KHÁI QUÁT VỀ TỪ HÁN VIỆT 1.1 Khái niệm “từ Hán Việt” Có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm “từ Hán Việt”.
