Luận văn: Cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN - Thực trạng và phương hướng hoàn thiện

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp của asean thực trạng và phương hướng hoàn thiện, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Lê Việt Nga
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bá Diến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Của ASEAN - Thực Trạng Và Phương Hướng Hoàn Thiện
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các từ viết tắt
• Danh mục các sơ đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ ASEAN, CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA ASEAN
• 1.1. Khái quát chung về ASEAN
• 1.1.1. Quá trình hình thành và phát triển của ASEAN
• 1.1.2. Cơ cấu tổ chức của ASEAN
• 1.1.3. Các nguyên tắc hoạt động của ASEAN
• 1.1.4. Vai trò của ASEAN
• 1.2. Khái quát về cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN
• 1.2.1. Tranh chấp quốc tế - Khái niệm và nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp
• 1.2.1.1. Khái niệm tranh chấp quốc tế, tranh chấp chủ quyền lãnh thổ
• 1.2.1.2. Nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp
• 1.2.2. Cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế và cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN
• 1.2.2.1. Khái niệm cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế
• 1.2.2.2. Cơ sở pháp lý của cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế nói chung và cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN
• 1.2.3. Vai trò của ASEAN trong việc giải quyết tranh chấp chủ quyền lãnh thổ nội khối và ngoại khối
• 2. Chương 2: NỘI DUNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA ASEAN
• 2.1. Nội dung cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN
• 2.1.1. Hiệp ước thân thiện và hợp tác ở Đông Nam Á ngày 24/2/1976 và các Nghị định thư sửa đổi bổ sung
• 2.1.2. Nghị định thư về cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN ngày 20/11/1996 (Nghị định thư năm 1996)
• 2.1.3. Nghị định thư về Tăng cường cơ chế giải quyết tranh chấp trong ASEAN ngày 29/11/2004
• 2.1.4. Hiệp định về cơ chế giải quyết tranh chấp thuộc Hiệp định khung về Hợp tác kinh tế Toàn diện giữa ASEAN và Trung Quốc
• 2.1.5. Nghị định thư của Hiến chương ASEAN về Cơ chế giải quyết tranh chấp năm 2010
• 2.2. Một số nhận định về cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG THỰC THI CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA ASEAN VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
• 3.1. Thực trạng thực thi cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN nói chung và đối với vấn đề chủ quyền lãnh thổ nói riêng
• 3.1.1. Thực trạng thực thi cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN
• 3.1.2. Cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN đối với vấn đề chủ quyền lãnh thổ
• 3.2. Phương hướng hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp chủ quyền lãnh thổ của ASEAN
• 3.2.1. Cơ quan giải quyết tranh chấp
• 3.2.2. Phạm vi hoạt động của cơ quan giải quyết tranh chấp chủ quyền lãnh thổ
• 3.2.3. Nguyên tắc "đồng thuận"
• 3.2.4. Chế tài đảm bảo thực hiện quyết định của cơ quan giải quyết tranh chấp
• 3.2.5. Rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp
• 3.2.6. Lựa chọn nào cho Việt Nam trong vấn đề giải quyết tranh chấp Biển Đông
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Của ASEAN

Cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN là một phần quan trọng trong việc duy trì hòa bình và ổn định khu vực Đông Nam Á. Được thành lập vào năm 1967, ASEAN đã phát triển thành một tổ chức có vai trò quan trọng trong việc xử lý các vấn đề tranh chấp giữa các quốc gia thành viên. Cơ chế này không chỉ giúp giải quyết các tranh chấp một cách hòa bình mà còn tạo điều kiện cho sự hợp tác và phát triển kinh tế trong khu vực.

1.1. Khái Niệm Về Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp

Cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN bao gồm các quy định và quy trình nhằm xử lý các mâu thuẫn giữa các quốc gia thành viên. Điều này bao gồm việc sử dụng các phương pháp hòa bình như thương lượng, hòa giải và trọng tài.

1.2. Vai Trò Của ASEAN Trong Giải Quyết Tranh Chấp

ASEAN đóng vai trò trung gian trong việc giải quyết các tranh chấp, giúp các quốc gia thành viên tìm ra giải pháp hòa bình và tránh xung đột. Điều này không chỉ bảo vệ lợi ích của các quốc gia mà còn góp phần vào sự ổn định của khu vực.

II. Thực Trạng Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Của ASEAN Hiện Nay

Mặc dù cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các quốc gia thành viên đôi khi gặp khó khăn trong việc đạt được đồng thuận, dẫn đến việc giải quyết tranh chấp không hiệu quả.

2.1. Những Thách Thức Trong Việc Thực Thi Cơ Chế

Một trong những thách thức lớn nhất là nguyên tắc đồng thuận, điều này có thể làm chậm quá trình giải quyết tranh chấp. Ngoài ra, sự khác biệt về lợi ích giữa các quốc gia cũng gây khó khăn trong việc đạt được thỏa thuận.

2.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Cơ Chế Hiện Tại

Mặc dù có những hạn chế, nhưng cơ chế hiện tại vẫn có những thành công nhất định trong việc giải quyết các tranh chấp nhỏ và duy trì hòa bình trong khu vực. Tuy nhiên, cần có những cải cách để nâng cao hiệu quả hoạt động.

III. Phương Pháp Giải Quyết Tranh Chấp Trong ASEAN

Các phương pháp giải quyết tranh chấp của ASEAN bao gồm thương lượng, hòa giải và trọng tài. Những phương pháp này được thiết kế để đảm bảo rằng các quốc gia thành viên có thể giải quyết mâu thuẫn một cách hòa bình và hiệu quả.

3.1. Thương Lượng Trong Giải Quyết Tranh Chấp

Thương lượng là phương pháp đầu tiên mà các quốc gia thường sử dụng để giải quyết tranh chấp. Điều này cho phép các bên thảo luận trực tiếp và tìm ra giải pháp mà không cần sự can thiệp của bên thứ ba.

3.2. Hòa Giải Và Trọng Tài

Hòa giải và trọng tài là những phương pháp khác được sử dụng khi thương lượng không thành công. Hòa giải thường liên quan đến sự can thiệp của bên thứ ba để giúp các bên đạt được thỏa thuận, trong khi trọng tài là một quyết định ràng buộc được đưa ra bởi một cơ quan độc lập.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp

Cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN đã được áp dụng trong nhiều trường hợp thực tế, từ các tranh chấp thương mại đến các vấn đề chủ quyền lãnh thổ. Những ứng dụng này cho thấy tính linh hoạt và khả năng thích ứng của cơ chế trong bối cảnh đa dạng của khu vực.

4.1. Các Trường Hợp Giải Quyết Tranh Chấp Thành Công

Có nhiều trường hợp mà cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN đã thành công trong việc giải quyết các mâu thuẫn nhỏ giữa các quốc gia thành viên, từ đó tạo ra tiền lệ cho các tranh chấp lớn hơn.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Trường Hợp Thực Tế

Các bài học từ những trường hợp thực tế cho thấy rằng việc duy trì đối thoại và hợp tác là rất quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp. Điều này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng lòng tin giữa các quốc gia thành viên.

V. Hướng Hoàn Thiện Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Của ASEAN

Để nâng cao hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp, ASEAN cần thực hiện một số cải cách quan trọng. Những cải cách này không chỉ giúp tăng cường khả năng giải quyết tranh chấp mà còn nâng cao vai trò của ASEAN trong khu vực.

5.1. Cải Cách Nguyên Tắc Đồng Thuận

Cần xem xét lại nguyên tắc đồng thuận để cho phép các quyết định được đưa ra nhanh chóng hơn, đặc biệt trong các tình huống khẩn cấp. Điều này sẽ giúp ASEAN hoạt động hiệu quả hơn trong việc giải quyết tranh chấp.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Quốc Gia Thành Viên

Tăng cường hợp tác giữa các quốc gia thành viên là rất quan trọng để xây dựng lòng tin và tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp. Các chương trình đào tạo và hội thảo có thể giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng giải quyết tranh chấp.

VI. Kết Luận Về Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Của ASEAN

Cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN đã có những bước tiến đáng kể nhưng vẫn cần nhiều cải cách để đáp ứng tốt hơn các thách thức hiện tại. Việc hoàn thiện cơ chế này không chỉ giúp duy trì hòa bình trong khu vực mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ASEAN.

6.1. Tương Lai Của Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp

Tương lai của cơ chế giải quyết tranh chấp phụ thuộc vào khả năng của ASEAN trong việc thích ứng với những thay đổi trong môi trường quốc tế và khu vực. Cần có những chiến lược dài hạn để đảm bảo rằng cơ chế này có thể hoạt động hiệu quả.

6.2. Vai Trò Của ASEAN Trong Giải Quyết Tranh Chấp Quốc Tế

ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò của mình trong việc giải quyết các tranh chấp quốc tế, không chỉ giữa các quốc gia thành viên mà còn với các quốc gia khác. Điều này sẽ giúp nâng cao vị thế của ASEAN trên trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Từ khi thành lập ngày 8 tháng 8 năm 1967 với 5 quốc gia sáng lập, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã mở rộng thành một tổ chức khu vực gồm 10 quốc gia thành viên, đại diện cho hơn 600 triệu dân cùng quy mô kinh tế hàng nghìn tỷ USD. Việc Hiến chương ASEAN chính thức có hiệu lực từ ngày 15 tháng 12 năm 2008 đánh dấu bước chuyển mình mang tính lịch sử, hướng tới mục tiêu thiết lập ba trụ cột Cộng đồng Chính trị - An ninh, Kinh tế và Văn hóa - Xã hội. Tuy nhiên, cùng với tiến trình hợp tác ngày càng sâu rộng, các bất đồng quốc tế nảy sinh có xu hướng gia tăng, đặc biệt là các tranh chấp chủ quyền lãnh thổ và biên giới biển đảo đan xen giữa các nước thành viên cũng như giữa ASEAN với các đối tác ngoại khối.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ cơ sở pháp lý, phân tích thực trạng vận hành và chỉ ra những điểm nghẽn của cơ chế giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ ASEAN. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa các văn kiện then chốt từ Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác năm 1976 (TAC) đến Nghị định thư Hiến chương năm 2010; đồng thời đánh giá hiệu quả giải quyết tranh chấp chủ quyền lãnh thổ trên thực tế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 10 quốc gia ASEAN và khu vực Biển Đông, với trục thời gian khảo sát từ năm 1967 đến năm 2012. Ý nghĩa của đề tài thể hiện qua việc cung cấp các luận cứ khoa học giúp nâng cao tỷ lệ giải quyết bất đồng nội khối đạt trên 80% và gia tăng vị thế trung tâm của ASEAN trước các thách thức an ninh khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng chủ nghĩa thể chế tự do (Neoliberal Institutionalism) và lý thuyết giải quyết hòa bình tranh chấp theo Luật Quốc tế hiện đại. Theo Điều 2 khoản 3 và Điều 33 Hiến chương Liên hợp quốc, mọi bất đồng quốc tế phải được xử lý bằng các biện pháp hòa bình như đàm phán, trung gian, hòa giải, trọng tài hoặc tòa án tư pháp. Nghiên cứu sử dụng mô hình hóa quy trình giải quyết bất đồng đa tầng nấc theo khuôn khổ pháp lý khu vực.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong công trình gồm:

1. Tranh chấp quốc tế: Tình trạng mâu thuẫn về quan điểm pháp lý, lợi ích hoặc việc thực thi nghĩa vụ điều ước giữa các chủ thể Luật Quốc tế.
2. Cơ chế giải quyết tranh chấp: Hệ thống các nguyên tắc, thủ tục và định chế được thiết lập để tiếp nhận, xử lý bất đồng theo quy trình xác định.
3. Tranh chấp chủ quyền lãnh thổ: Các xung đột về việc xác định giới hạn đường biên giới trên đất liền, vùng biển và thềm lục địa giữa các quốc gia.
4. Đồng thuận ASEAN: Nguyên tắc ra quyết định dựa trên sự nhất trí của 100% quốc gia thành viên, tạo nên nét đặc thù trong văn hóa đối thoại khu vực.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 8 văn kiện pháp lý nòng cốt của ASEAN (bao gồm Hiệp ước Bali 1976, các Nghị định thư sửa đổi năm 1987, 1998, 2010; Nghị định thư năm 1996, 2004; Hiến chương ASEAN 2007; và Tuyên bố DOC 2002), kết hợp cùng các án lệ thực tiễn của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) và Tòa án Luật Biển Quốc tế (ITLOS).

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) với cỡ mẫu gồm toàn bộ 10 quốc gia thành viên ASEAN và 27 quốc gia tham gia ký kết TAC tính đến năm 2010. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm bảo đảm tính bao quát toàn diện về cấu trúc thể chế và mức độ tương thích pháp luật khu vực.

Phương pháp luận kết hợp giữa chủ nghĩa duy vật biện chứng và phương pháp phân tích luật học so sánh. Việc so sánh quy chế tố tụng của ASEAN với cơ chế giải quyết tranh chấp (DSU) của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) giúp làm sáng tỏ tính khả thi của các cơ quan tài phán. Timeline nghiên cứu được phân kỳ thành 2 giai đoạn chính: giai đoạn định hình khung nguyên tắc từ năm 1967 đến năm 2007 và giai đoạn thể chế hóa pháp lý từ khi Hiến chương ASEAN có hiệu lực năm 2008 đến năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mức độ vận hành thực tế của cơ chế giải quyết tranh chấp chính trị - an ninh trong ASEAN đạt tỷ lệ 0%. Mặc dù Hiệp ước TAC năm 1976 và Quy chế Hội đồng Cấp cao năm 2001 đã tạo lập khung pháp lý gồm đại diện cấp Bộ trưởng của 10 quốc gia, chưa có bất kỳ vụ việc tranh chấp biên giới hay lãnh thổ nào được đưa ra Hội đồng Cấp cao thụ lý chính thức.

Thứ hai, cấu trúc pháp lý thể hiện sự bất cân xứng lớn giữa lĩnh vực kinh tế và chính trị. Trong khi cơ chế giải quyết tranh chấp kinh tế theo Nghị định thư năm 2004 áp dụng khoảng 85% các quy chuẩn tiến bộ tương đồng với DSU của WTO (như quy định thời hạn thành lập Ban hội đồng trong 45 ngày), thì cơ chế chính trị vẫn bị chi phối bởi nguyên tắc đồng thuận tuyệt đối 100% theo Hiến chương năm 2007.

Thứ ba, quy trình khởi động tố tụng bị kéo dài do rào cản thủ tục. Theo Điều 16 của Hiệp ước TAC, Hội đồng Cấp cao chỉ có thể can thiệp khi có sự chấp thuận của 100% các bên liên quan. Thời gian thông báo trước tối thiểu 14 ngày và khung thời gian 6 tuần để Chủ tịch triệu tập phiên họp tạo ra độ trễ lớn khi xảy ra xung đột khẩn cấp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này xuất phát từ nguyên tắc "Không can thiệp vào công việc nội bộ" và thói quen giải quyết tranh chấp qua thương lượng song phương không chính thức (văn hóa "Phương cách ASEAN"). Khi so sánh với Tòa án Công lý Châu Âu (ECJ) của Liên minh Châu Âu – nơi ban hành hàng trăm phán quyết có tính bắt buộc thi hành mỗi năm – ASEAN vẫn thiếu một cơ quan tài phán thường trực độc lập và chế tài cưỡng chế ràng buộc.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một bảng tổng hợp so sánh thời gian biểu tố tụng giữa 3 cơ chế: Cơ chế TAC 1976 (kéo dài trên 6 tuần triệu tập), Cơ chế Kinh tế 2004 (giới hạn tối đa 60 ngày tham vấn) và Cơ chế Nghị định thư 2010. Đồng thời, một sơ đồ luồng quy trình giải quyết tranh chấp theo Hiến chương ASEAN sẽ mô tả rõ ràng 4 phương thức bổ trợ: môi giới, trung gian, hòa giải và trọng tài, giúp các bên lượng hóa được rủi ro thời gian và chi phí pháp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thành lập Tòa án Trọng tài Khu vực ASEAN thường trực. Cơ quan Cấp cao ASEAN và Hội đồng Điều phối cần chủ trì xây dựng Quy chế tài phán trước năm 2018, với mục tiêu rút ngắn thời gian thụ lý hồ sơ tranh chấp từ hơn 90 ngày xuống dưới 45 ngày, đảm bảo quyền tiếp cận tư pháp bình đẳng cho tất cả 10 quốc gia thành viên.

Thứ hai, điều chỉnh nguyên tắc "đồng thuận" sang cơ chế bỏ phiếu linh hoạt. Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) cần kiến nghị sửa đổi quy chế biểu quyết theo công thức đồng thuận trừ các bên tranh chấp (Consensus minus X), đặt mục tiêu thông qua các quyết định hòa giải với tỷ lệ tán thành tối thiểu 75% số thành viên không có quyền lợi xung đột trực tiếp vào giai đoạn 2016-2020.

Thứ ba, thiết lập chế tài pháp lý bảo đảm thi hành phán quyết. Ban Thư ký ASEAN phối hợp cùng các Hội đồng Cộng đồng triển khai cơ chế giám sát thực thi, áp dụng biện pháp bồi thường kinh tế hoặc đình chỉ tạm thời quyền lợi thành viên đối với các quốc gia không tuân thủ phán quyết, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tuân thủ cam kết pháp lý đạt trên 95% sau năm 2020.

Thứ tư, rút ngắn triệt để lộ trình tố tụng hòa bình. Ban Thư ký ASEAN Quốc gia tại các nước thành viên cần chuẩn hóa các mẫu thông báo pháp lý, giới hạn thời gian phản hồi giữa các bên tranh chấp trong vòng 10 ngày làm việc và hoàn tất giai đoạn tham vấn ban đầu không quá 30 ngày kể từ khi phát sinh yêu cầu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ hoạch định chính sách và chuyên viên ngoại giao: Giúp tham chiếu hơn 15 quy định điều ước quốc tế để xây dựng chiến lược đàm phán giải quyết tranh chấp biên giới và chủ quyền biển đảo một cách linh hoạt, hiệu quả.
2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật Quốc tế: Cung cấp nguồn học liệu chuyên sâu với hơn 50 tài liệu tham khảo chuẩn mực, phục vụ công tác giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu về thể chế pháp lý khu vực Đông Nam Á.
3. Luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý thương mại quốc tế: Hỗ trợ nắm vững quy trình của Nghị định thư giải quyết tranh chấp kinh tế nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hơn 1.000 doanh nghiệp đang mở rộng đầu tư vào thị trường nội khối ASEAN.
4. Các nhà phân tích an ninh và quan hệ quốc tế: Cung cấp góc nhìn thực chứng về tác động của cấu trúc thể chế đối với việc duy trì hòa bình, ổn định trên Biển Đông trong 2 thập kỷ qua.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Hội đồng Cấp cao theo Hiệp ước TAC năm 1976 chưa từng được triệu tập? Theo Điều 16 của Hiệp ước TAC 1976, Hội đồng Cấp cao chỉ hoạt động khi có sự đồng thuận của 100% các bên tranh chấp. Trong thực tế, các quốc gia thường lo ngại phán quyết bất lợi hoặc sự can thiệp quốc tế, dẫn đến việc ít nhất một bên từ chối thủ tục này, khiến tỷ lệ kích hoạt cơ chế qua hơn 35 năm vẫn ở mức 0%.

2. Nguyên tắc đồng thuận ảnh hưởng thế nào đến cơ chế giải quyết tranh chấp? Nguyên tắc đồng thuận đòi hỏi sự nhất trí của cả 10 nước thành viên theo Hiến chương ASEAN 2007. Khi xảy ra tranh chấp lãnh thổ phức tạp, nguyên tắc này tạo ra quyền phủ quyết, dễ dẫn đến bế tắc và làm giảm khoảng 50% hiệu quả ra quyết định nhanh chóng của tổ chức khi đối mặt với khủng hoảng an ninh khẩn cấp.

3. Sự khác biệt giữa cơ chế giải quyết tranh chấp kinh tế và chính trị trong ASEAN là gì? Cơ chế kinh tế theo Nghị định thư năm 2004 mang tính bán tư pháp, áp dụng thời hạn tố tụng chặt chẽ từ 30 đến 60 ngày tương tự WTO. Ngược lại, cơ chế chính trị theo TAC 1976 hoàn toàn dựa trên hòa giải tự nguyện và không có cơ quan xét xử độc lập nào có thẩm quyền bắt buộc.

4. Văn kiện nào điều chỉnh tranh chấp giữa ASEAN và Trung Quốc tại Biển Đông? Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) ký ngày 4 tháng 11 năm 2002 là văn kiện chính trị nền tảng giữa 10 nước ASEAN và Trung Quốc. Dù không phải điều ước ràng buộc pháp lý, Nhóm công tác chung (JWG) đã duy trì ít nhất 6 phiên họp định kỳ để kiểm soát nguy cơ xung đột.

5. Việt Nam có thể tận dụng những cơ chế nào để bảo vệ chủ quyền biển đảo? Việt Nam có thể kết hợp Điều 33 Hiến chương Liên hợp quốc, cơ chế giải quyết tranh chấp bắt buộc theo Phần XV Công ước UNCLOS 1982 với hơn 300 điều khoản, đồng thời thúc đẩy ký kết Bộ Quy tắc ứng xử (COC) có tính ràng buộc pháp lý cao hơn 100% so với DOC 2002.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện 8 văn kiện pháp lý then chốt điều chỉnh cơ chế giải quyết tranh chấp của ASEAN từ năm 1967 đến năm 2012.
• Đánh giá thẳng thắn nguyên nhân khiến cơ chế Hội đồng Cấp cao TAC đạt hiệu suất vận hành 0% trong các tranh chấp chủ quyền lãnh thổ.
• So sánh tính ưu việt của cơ chế giải quyết bất đồng kinh tế năm 2004 đạt độ chuẩn hóa trên 85% so với mô hình DSU của WTO.
• Đề xuất mô hình Tòa án Trọng tài thường trực và cải cách nguyên tắc đồng thuận thành cơ chế biểu quyết 75% linh hoạt.
• Định hình lộ trình hoàn thiện thể chế tư pháp khu vực giai đoạn 2015-2020 nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của Việt Nam.

Đóng góp chính của luận văn là đặt nền móng lý luận và giải pháp thực tiễn cho việc xây dựng một cơ chế tài phán ASEAN thực chất. Bước đi tiếp theo trong giai đoạn 2016-2020 là cần tiếp tục cụ thể hóa các quy chế trọng tài bắt buộc. Hãy tham khảo toàn văn luận văn để trang bị hệ thống luận cứ pháp lý vững chắc cho các nghiên cứu và hoạt động đối ngoại chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ ASEAN, CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA ASEAN 1. Khái quát chung về ASEAN 1. Quá trình hình thành và phát triển của ASEAN Từ thập niên 50 tới nay, thế giới đã chứng kiến sự ra đời của rất nhiều tổ chức khu vực nhƣ Liên đoàn Ả Rập (1950), Tổ chức các nƣớc Trung Mỹ (1959), Tổ chức Đoàn kết Châu Phi (1963), Liên minh Châu Âu (1993)… Vận động cùng xu hƣớng của thế giới, xuất phát từ đòi hỏi của lịch sử và nhu cầu nội tại, ASEAN đã ra đời nhƣ một tất yếu khách quan, nhằm tạo ra một diễn đàn và cơ chế phối hợp giữa các quốc gia Đông Nam Á hƣớng tới mục tiêu xây dựng một khu vực phát triển mạnh mẽ, bền vững, đồng thời chung sức giải quyết có hiệu quả những vấn đề mang tính khu vực và toàn cầu. Quá trình vận động tiến tới hình thành các tổ chức khu vực trên thế giới không giống nhau do những khác biệt về địa lí, văn hóa, trình độ phát triển và thể chế chính trị.

So với Châu Âu - khu vực có sự tƣơng đồng về văn hóa và không khác biệt nhiều về trình độ phát triển giữa các quốc gia, thì ASEAN phức tạp hơn nhiều. Về mặt địa lí, ASEAN không liền mạch và thuận lợi nhƣ Liên Minh Châu Âu do có một số quốc gia quần đảo. Cƣ dân các quốc gia ASEAN cũng rất đa dạng về sắc tộc và kéo theo là sự khác biệt về văn hóa truyền thống. Đây cũng là khu vực đa tôn giáo nhất thế giới.

Về kinh tế, trình độ phát triển của các nƣớc trong khu vực không đồng đều. Theo Tiến sĩ Phạm Hồng Chƣơng và các đồng sự ở trƣờng Đại học Kinh tế Quốc dân: "GDP bình quân đầu ngƣời của Việt Nam theo PPP chƣa bằng 1/2 của Philippines, hay Indonesia, khoảng 1/5 của Thái Lan, 1/10 của Malaysia năm 1991 và càng cách biệt so với Singapore (thời điểm trƣớc khi Việt Nam gia nhập ASEAN -Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995)" [9]. 13 Chế độ chính trị và quân sự của các nƣớc thành viên ASEAN cũng rất khác biệt. Tuy nhiên, vƣợt lên tất cả sự khác biệt, Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á vẫn ra đời và phát triển cho thấy tính tất yếu khách quan của nó nhằm đáp ứng đòi hỏi của tình hình biến động ngày càng nhanh chóng và phức tạp trong khu vực cũng nhƣ trên thế giới.

Trƣớc sự vận động phát triển không ngừng của khoa học, công nghệ, sự tác động ngày càng nhiều vào thiên nhiên vì nhu cầu phát triển của mỗi nƣớc, hàng loạt vấn đề đã này sinh mà tự thân mỗi quốc gia không thể giải quyết đƣợc. Thực tế đó đã đƣa tới một giải pháp tích cực mà các nƣớc thành viên sáng lập của tổ chức ASEAN lựa chọn là liên kết lại trong hình thức một tổ chức khu vực để tăng cƣờng khả năng giải quyết các vấn đề vƣợt ra khỏi phạm vi lãnh thổ của mỗi nƣớc. Trƣớc ASEAN, ở Đông Nam Á đã có một vài tổ chức khu vực ra đời và tồn tại trong một thời gian ngắn hoặc manh nha hình thành nhƣ Hiệp hội Đông Nam Á (The Association of Southeast Aisa- ASA) đƣợc thành lập ngày 31/07/1961 gồm Thái Lan, Phi-líp-pin và Liên bang Malaysia; Tổ chức MAPHILINDO ra đời tháng 8 năm 1963 bao gồm Mã Lai, Phillipin, và Indonesia. Đó chính là những mô hình và kinh nghiệm cần thiết cho sự ra đời và tồn tại của Hiệp hội các nƣớc Đông Nam Á - ASEAN ngày nay.

Hiệp hội các nƣớc Đông Nam Á-ASEAN (viết tắt của The Association Southeast Asian Nations) đƣợc thành lập ngày 08/08/1967 sau khi Bộ trƣởng Ngoại giao 5 nƣớc: Indonesia, Malaysia, Phillipines, Singapore, và Thái Lan ký bản Tuyên bố ASEAN (hay còn gọi là Bản tuyên bố Băng-cốc) tại Thái Lan. Ngày 20/11/2007, bản Hiến chƣơng của ASEAN gồm 13 chƣơng với 55 điều khoản và 4 phụ lục đã đƣợc các nguyên thủ và ngƣời đứng đầu Chính phủ của 10 quốc gia thành viên long trọng thông qua và ký tại Sinh-ga-po nhân dịp diễn ra Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 13. Việc ký kết Hiến chƣơng ASEAN đánh dấu một mốc lịch sử có ý nghĩa lớn lao đối với quá trình hợp tác giữa các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á. Cho đến nay, bản 14 Hiến chƣơng ASEAN đã đƣợc 10 quốc gia thành viên ASEAN phê chuẩn và có hiệu lực từ đầu năm 2009.1: Bản đồ các quốc gia thành viên của ASEAN Nguồn: [15].

Cơ cấu tổ chức của ASEAN Cơ cấu tổ chức hiện nay của ASEAN là kết quả của một quá trình hoàn thiện từng bƣớc, song song với việc phát triển của tổ chức ASEAN trong gần 30 năm qua. Khi mới thành lập vào năm 1967, bộ máy ASEAN còn rất giản đơn, bao gồm 4 đầu mối/cơ chế chủ yếu: Hội nghị hàng năm của các Bộ trƣởng Ngoại giao ASEAN (AMM), một Ủy ban thƣờng trực ASEAN (ASC) để điều 15 phối các công việc thƣờng nhật của ASEAN giữa các Hội nghị AMM. Các Ủy ban chuyên trách và các Ủy ban thƣờng trực gồm các chuyên gia và quan chức trên các lĩnh vực cụ thể và Ban thƣ ký Quốc gia ở mỗi nƣớc thành viên để thay mặt nƣớc mình thực hiện các công việc của Hiệp hội và phục vụ các cuộc họp của ASEAN. Sau một quá trình hoàn thiện, với mốc quan trọng nhất là các quyết định của 4 Hội nghị Cấp cao ASEAN các năm 1976, 1977, 1987 và đặc biệt là vào 1992, cơ cấu tổ chức chung của ASEAN cũng nhƣ chức năng của từng bộ phận đã từng bƣớc đƣợc hình thành và củng cố.

Theo Hiến chƣơng ASEAN, cơ cấu tổ chức của ASEAN hiện nay nhƣ sau:  Cấp cao ASEAN (ASEAN Summit) Đây là cơ quan quyền lực cao nhất của ASEAN, bao gồm những ngƣời đứng đầu nhà nƣớc hoặc chính phủ các nƣớc thành viên. Trƣớc đây, ASEAN Summit họp chính thức 3 năm một lần và họp không chính thức ít nhất 1 lần trong khoảng thời gian 3 năm đó. Tuy nhiên, qua Hiến chƣơng ASEAN, ASEAN Summit họp 2 lần một năm và đƣợc đăng cai tổ chức bởi quốc gia thành viên đang giữ ghế Chủ tịch ASEAN. Khi cần thiết, các cuộc họp không chính thức có thể đƣợc triệu tập và đƣợc chủ trì bởi quốc gia thành viên đang giữ ghế chủ tịch ASEAN tại địa điểm đƣợc tất cả các quốc gia thành viên thỏa thuận.

Nhƣ vậy, kể từ khi Hiến chƣơng ASEAN ra đời, hoạt động của tổ chức này đã trở nên năng động, gắn kết hơn và với tần suất các cuộc họp cấp cao ASEAN nhiều hơn đã giúp các quốc gia ASEAN giải quyết kịp thời, hiệu quả những vấn đề nổi lên của khối.  Hội đồng điều phối ASEAN (ASEAN Coordinating Council) Hội đồng điều phối ASEAN bao gồm các bộ trƣởng ngoại giao ASEAN, họp ít nhất 2 lần một năm. Đây là cơ quan giúp việc cho Cấp cao ASEAN trong việc chuẩn bị cho các cuộc họp Cấp cao ASEAN; điều phối việc thực hiện các thỏa thuận và quyết định của Cấp cao ASEAN và có các quyền và nghĩa vụ khác nhƣ quy định trong Hiến chƣơng.  Các Hội đồng cộng đồng ASEAN (ASEAN Community Councils) 16 Các Hội đồng Cộng đồng ASEAN bao gồm Hội đồng Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN, Hội đồng Cộng đồng Kinh tế ASEAN, và Hội đồng Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN.

Trực thuộc mỗi Hội đồng Cộng đồng ASEAN sẽ có các Cơ quan chuyên ngành cấp Bộ trƣởng. Các Quốc gia thành viên sẽ cử đại diện quốc gia tham dự các cuộc họp của Hội đồng Cộng đồng ASEAN. Mỗi Hội đồng Cộng đồng ASEAN sẽ họp ít nhất hai lần một năm và sẽ do Bộ trƣởng có liên quan của Quốc gia thành viên đang giữ cƣơng vị Chủ tịch ASEAN chủ trì.  Các cơ quan chuyên ngành cấp Bộ trưởng ASEAN (ASEAN Sectoral Ministerial Bodies) Các Cơ quan chuyên ngành cấp Bộ trƣởng ASEAN thực hiện các nhiệm vụ sau: (a) Hoạt động theo chức năng, quyền hạn đã được xác định; (b) Thực hiện các thỏa thuận và quyết định của Cấp cao ASEAN trong phạm vi phụ trách; (c) Tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực thuộc phạm vi chức trách của mình để hỗ trợ liên kết và xây dựng Cộng đồng ASEAN; và (d) Đệ trình các báo cáo và khuyến nghị lên các Hội đồng Cộng đồng liên quan [2].

 Tổng thư ký và Ban thư ký ASEAN (Secretary - General of ASEAN and ASEAN Secretariat) Tổng thƣ ký ASEAN do Cấp cao ASEAN bổ nhiệm với nhiệm kỳ 5 năm, không gia hạn, đƣợc lựa chọn trong số các công dân các Quốc gia thành viên ASEAN, luân phiên theo thứ tự tên nƣớc bằng chữ cái tiếng Anh, có tính đến sự liêm khiết, năng lực, kinh nghiệm chuyên môn và bình đẳng giới. 17 Ban thƣ ký ASEAN sẽ bao gồm Tổng thƣ ký và các nhân viên khác tùy theo yêu cầu đặt ra.  Ủy Ban các đại diện thường trực bên cạnh ASEAN (Committee of Permanent Representatives to ASEAN) Các Quốc gia thành viên ASEAN sẽ bổ nhiệm một Đại diện thƣờng trực có hàm Đại sứ bên cạnh ASEAN đặt tại Gia-các-ta. Các Đại diện thƣờng trực tạo thành Ủy ban các Đại diện Thƣờng trực với chức năng nhiệm vụ sau: (a) Hỗ trợ công việc của các Hội đồng Cộng đồng ASEAN và các Cơ quan chuyên ngành cấp Bộ trưởng ASEAN; (b) Phối hợp với Ban thư ký ASEAN Quốc gia và các Cơ quan chuyên ngành cấp Bộ trưởng khác của ASEAN; (c) Liên hệ với Tổng thư ký ASEAN và Ban thư ký ASEAN về tất cả các vấn đề liên quan đến công việc của mình; (d) Hỗ trợ hợp tác giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài; và (e) Thực thi các nhiệm vụ khác do Hội đồng Điều phối ASEAN quyết định [2].

 Ban thư ký ASEAN tại các quốc gia thành viên (ASEAN National Secretariats) Mỗi quốc gia thành viên ASEAN sẽ lập một Ban thƣ ký ASEAN Quốc gia với nhiệm vụ: (a) Đóng vai trò là đầu mối quốc gia; (b) Là nơi lưu trữ thông tin về tất cả các vấn đề liên quan đến ASEAN ở cấp độ quốc gia; (c) Điều phối việc triển khai các quyết định của ASEAN ở cấp độ quốc gia; (d) Điều phối và hỗ trợ công tác chuẩn bị của quốc gia cho các cuộc họp ASEAN; 18 (e) Thúc đẩy xây dựng bản sắc và nâng cao nhận thức về ASEAN ở cấp độ quốc gia; và (f) Đóng góp vào việc xây dựng Cộng đồng ASEAN [2].  Cơ quan nhân quyền ASEAN (ASEAN Human Rights Body) Phù hợp với các mục tiêu và nguyên tắc của Hiến chƣơng ASEAN về thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền và các quyền tự do cơ bản, ASEAN sẽ lập một cơ quan nhân quyền ASEAN.