Luận Văn Thạc Sĩ Về Chuyển Đổi Hình Thức Công Ty Theo Pháp Luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích chuyển đổi hình thức công ty theo pháp luật Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy định và thực tiễn.

• Tác giả: Hoàng Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: Ngô Huy Cương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Chuyển đổi hình thức công ty theo pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN ĐỔI HÌNH THỨC CÔNG TY
• 1.1. Khái niệm công ty
• 1.2. Khái niệm, bản chất và đặc điểm pháp lý, vai trò và ý nghĩa của việc chuyển đổi hình thức công ty
• 1.3. Quyền tự do kinh doanh – nền tảng của chuyển đổi hình thức công ty
• 1.4. Phân loại chuyển đổi hình thức công ty
• 1.5. Điều kiện và thủ tục chuyển đổi hình thức công ty
• 1.6. Bảo vệ người thứ ba từ sự tác động của việc chuyển đổi hình thức công ty
• 1.7. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LƯỢC SỬ PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHUYỂN HÌNH THỨC CÔNG TY
• 2.1. Lược sử phát triển pháp luật về chuyển đổi hình thức công ty
• 2.2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về chuyển đổi hình thức công ty
• 2.3. Thực tiễn chuyển đổi hình thức công ty ở Việt Nam hiện nay
• 2.4. Nguyên nhân khiếm khuyết của pháp luật về chuyển đổi hình thức công ty
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CHUYỂN ĐỔI HÌNH THỨC CÔNG TY
• 3.1. Các định hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam về chuyển đổi hình thức công ty
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về chuyển đổi hình thức công ty
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Đổi Hình Thức Công Ty Tại Việt Nam

Chuyển đổi hình thức công ty là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng. Việc này cho phép doanh nghiệp thích ứng với sự thay đổi của thị trường, tối ưu hóa hoạt động và thu hút vốn đầu tư. Chuyển đổi loại hình doanh nghiệp không chỉ là thay đổi về mặt pháp lý mà còn là sự tái cấu trúc toàn diện, ảnh hưởng đến quản trị, tài chính và chiến lược kinh doanh. Theo tài liệu nghiên cứu, sự phù hợp giữa mong muốn và năng lực của nhà đầu tư với hình thức công ty là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển của một công ty. Do đó, luật công ty cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển đổi loại hình doanh nghiệp khi cần thiết. Bài viết này sẽ đi sâu vào các khía cạnh pháp lý, quy trình và thực tiễn liên quan đến chuyển đổi hình thức công ty tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn tổng quan và chi tiết cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư.

1.1. Khái niệm và bản chất của chuyển đổi hình thức công ty

Chuyển đổi hình thức công ty là quá trình thay đổi loại hình pháp lý của một doanh nghiệp, ví dụ từ công ty TNHH sang công ty cổ phần hoặc ngược lại. Bản chất của việc này là sự tái cấu trúc pháp lý, không làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với các bên liên quan trước khi chuyển đổi. Theo Hoàng Anh Tuấn, việc chuyển đổi hình thức công ty cần phản ánh được bản chất kinh tế và vai trò của nó. Điều này đòi hỏi pháp luật phải có quy định đầy đủ và rõ ràng về các điều kiện, thủ tục và hậu quả pháp lý của việc chuyển đổi.

1.2. Vai trò và ý nghĩa của chuyển đổi hình thức công ty

Việc chuyển đổi hình thức công ty đóng vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, mở rộng quy mô và tiếp cận các nguồn vốn lớn hơn. Nó cũng giúp doanh nghiệp thích ứng với các thay đổi của môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu của thị trường. Theo tài liệu gốc, chuyển đổi hình thức công ty phù hợp góp phần quyết định sự thành công hay thất bại của các nhà đầu tư. Do đó, việc nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật về vấn đề này là rất cần thiết.

II. Thách Thức Pháp Lý Khi Chuyển Đổi Loại Hình Doanh Nghiệp

Mặc dù chuyển đổi loại hình doanh nghiệp mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức pháp lý cho doanh nghiệp. Các quy định pháp luật hiện hành về thủ tục chuyển đổi loại hình doanh nghiệp còn nhiều bất cập, chưa đầy đủ và thiếu tính linh hoạt. Điều này gây khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện, làm tăng chi phí và thời gian. Ngoài ra, việc bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan, đặc biệt là người lao động và các chủ nợ, cũng là một vấn đề cần được quan tâm. Theo nghiên cứu, các quy định về điều kiện chuyển đổi, các chế tài về vi phạm thủ tục, điều kiện chuyển đổi còn bị bỏ ngỏ. Các quy định về thủ tục chuyển đổi tạo ra rào cản lớn cho các nhà đầu tư muốn thực hiện việc chuyển đổi công ty.

2.1. Bất cập trong quy định về điều kiện chuyển đổi

Các điều kiện để chuyển đổi loại hình doanh nghiệp theo quy định hiện hành còn chung chung, thiếu cụ thể và khó áp dụng. Ví dụ, việc xác định giá trị tài sản của doanh nghiệp trước khi chuyển đổi, hoặc việc đảm bảo quyền lợi của các thành viên góp vốn, chưa có hướng dẫn chi tiết. Điều này dẫn đến sự không chắc chắn và rủi ro cho doanh nghiệp khi thực hiện quy trình chuyển đổi loại hình công ty.

2.2. Rào cản trong thủ tục chuyển đổi loại hình doanh nghiệp

Thủ tục chuyển đổi loại hình doanh nghiệp hiện nay còn rườm rà, phức tạp và tốn nhiều thời gian. Doanh nghiệp phải thực hiện nhiều thủ tục hành chính khác nhau, từ việc chuẩn bị hồ sơ, nộp hồ sơ, đến việc xin cấp phép và đăng ký lại. Điều này gây khó khăn cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, làm giảm tính hấp dẫn của việc chuyển đổi loại hình doanh nghiệp.

2.3. Thiếu chế tài xử lý vi phạm trong chuyển đổi loại hình

Pháp luật hiện hành chưa có chế tài đủ mạnh để xử lý các hành vi vi phạm trong quá trình chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, như gian lận, trốn thuế hoặc xâm phạm quyền lợi của các bên liên quan. Điều này tạo ra kẽ hở cho các hành vi tiêu cực, làm giảm tính minh bạch và công bằng của thị trường.

III. Hướng Dẫn Chi Tiết Thủ Tục Chuyển Đổi Loại Hình Công Ty

Để chuyển đổi loại hình công ty thành công, doanh nghiệp cần tuân thủ đúng quy trình và thủ tục theo quy định của pháp luật. Quy trình này bao gồm nhiều bước, từ việc chuẩn bị hồ sơ, nộp hồ sơ, đến việc xin cấp phép và đăng ký lại. Doanh nghiệp cần nắm vững các quy định pháp luật liên quan, chuẩn bị đầy đủ các giấy tờ cần thiết và thực hiện đúng các thủ tục hành chính. Việc này đòi hỏi sự cẩn trọng, tỉ mỉ và am hiểu pháp luật của doanh nghiệp. Theo Luật Doanh nghiệp năm 2005, chỉ xác định hai trường hợp chuyển đổi hình thức công ty - đó là chuyển đổi công ty trách nhiệm hữu hạn thành công ty cổ phần và ngược lại (Điều 154); và chuyển đổi công ty trách nhiệm một thành viên thành công ty trách nhiệm hữu hạn có hai thành viên trở lên (Điều 155).

3.1. Chuẩn bị hồ sơ chuyển đổi loại hình doanh nghiệp

Hồ sơ chuyển đổi loại hình doanh nghiệp bao gồm nhiều giấy tờ khác nhau, tùy thuộc vào loại hình doanh nghiệp và hình thức chuyển đổi. Thông thường, hồ sơ bao gồm: Quyết định của chủ sở hữu hoặc hội đồng thành viên về việc chuyển đổi, Điều lệ công ty mới, Danh sách thành viên hoặc cổ đông, Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh cũ, và các giấy tờ khác theo yêu cầu của cơ quan đăng ký kinh doanh.

3.2. Nộp hồ sơ và thực hiện thủ tục hành chính

Sau khi chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, doanh nghiệp nộp hồ sơ tại cơ quan đăng ký kinh doanh có thẩm quyền. Cơ quan này sẽ xem xét hồ sơ và cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh mới cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp cũng cần thực hiện các thủ tục hành chính khác, như thông báo thay đổi thông tin đăng ký thuế, đăng ký lại con dấu, và các thủ tục khác theo quy định.

3.3. Lưu ý về thời gian và chi phí chuyển đổi

Thời gian và chi phí chuyển đổi loại hình doanh nghiệp có thể khác nhau tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Doanh nghiệp cần dự trù thời gian và chi phí hợp lý để đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra suôn sẻ. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần lưu ý đến các vấn đề pháp lý khác, như thuế, bảo hiểm, và các nghĩa vụ tài chính khác.

IV. Bí Quyết Hoàn Thiện Hồ Sơ Chuyển Đổi Loại Hình Công Ty

Việc chuẩn bị một bộ hồ sơ đầy đủ và chính xác là yếu tố then chốt để quá trình chuyển đổi loại hình công ty diễn ra thuận lợi. Doanh nghiệp cần chú ý đến từng chi tiết, từ việc soạn thảo văn bản, thu thập giấy tờ, đến việc công chứng, chứng thực. Một bộ hồ sơ hoàn chỉnh sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí và tránh được các rủi ro pháp lý. Theo kinh nghiệm của các chuyên gia, việc tìm kiếm sự tư vấn của luật sư hoặc chuyên gia pháp lý là rất hữu ích trong quá trình này.

4.1. Soạn thảo văn bản pháp lý chính xác và đầy đủ

Các văn bản pháp lý trong hồ sơ chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, như Quyết định của chủ sở hữu, Điều lệ công ty mới, cần được soạn thảo chính xác, đầy đủ và phù hợp với quy định của pháp luật. Doanh nghiệp nên tham khảo các mẫu văn bản chuẩn hoặc tìm kiếm sự tư vấn của luật sư để đảm bảo tính pháp lý của các văn bản này.

4.2. Thu thập đầy đủ giấy tờ chứng minh và xác nhận

Hồ sơ chuyển đổi loại hình doanh nghiệp cần có đầy đủ các giấy tờ chứng minh và xác nhận, như Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh cũ, Giấy chứng nhận quyền sở hữu tài sản, và các giấy tờ khác theo yêu cầu của cơ quan đăng ký kinh doanh. Doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ lưỡng tính hợp lệ của các giấy tờ này trước khi nộp hồ sơ.

4.3. Công chứng chứng thực các giấy tờ cần thiết

Một số giấy tờ trong hồ sơ chuyển đổi loại hình doanh nghiệp cần được công chứng hoặc chứng thực theo quy định của pháp luật. Doanh nghiệp cần thực hiện thủ tục công chứng, chứng thực tại các cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo tính pháp lý của các giấy tờ này.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Chuyển Đổi Công Ty TNHH Sang Cổ Phần

Việc chuyển đổi công ty TNHH sang cổ phần là một trong những hình thức chuyển đổi phổ biến nhất tại Việt Nam. Hình thức này giúp doanh nghiệp mở rộng quy mô, huy động vốn từ công chúng và nâng cao năng lực quản trị. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này cũng đòi hỏi doanh nghiệp phải tuân thủ nhiều quy định pháp luật và thực hiện nhiều thủ tục hành chính. Theo quy định của Luật Doanh nghiệp, việc chuyển đổi công ty TNHH sang cổ phần phải được thực hiện theo một quy trình chặt chẽ, đảm bảo quyền lợi của các thành viên góp vốn và các bên liên quan.

5.1. Ưu điểm và nhược điểm của hình thức công ty cổ phần

Công ty cổ phần có nhiều ưu điểm, như khả năng huy động vốn lớn, tính thanh khoản cao, và cơ cấu quản trị linh hoạt. Tuy nhiên, nó cũng có một số nhược điểm, như chi phí thành lập và duy trì cao, và sự phức tạp trong quản trị và điều hành. Doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ lưỡng các ưu điểm và nhược điểm này trước khi quyết định chuyển đổi sang hình thức công ty cổ phần.

5.2. Quy trình chuyển đổi công ty TNHH sang cổ phần

Quy trình chuyển đổi công ty TNHH sang cổ phần bao gồm nhiều bước, từ việc chuẩn bị hồ sơ, nộp hồ sơ, đến việc xin cấp phép và đăng ký lại. Doanh nghiệp cần tuân thủ đúng quy trình này để đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra suôn sẻ và hợp pháp.

5.3. Lưu ý về vốn điều lệ và cơ cấu cổ đông

Khi chuyển đổi sang hình thức công ty cổ phần, doanh nghiệp cần xác định vốn điều lệ phù hợp và xây dựng cơ cấu cổ đông hợp lý. Vốn điều lệ phải đáp ứng yêu cầu của pháp luật và phù hợp với quy mô hoạt động của doanh nghiệp. Cơ cấu cổ đông cần đảm bảo sự cân bằng quyền lực và lợi ích giữa các cổ đông.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Chuyển Đổi Hình Thức Công Ty

Để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp chuyển đổi hình thức công ty, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để hoàn thiện pháp luật về vấn đề này. Các giải pháp này bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường tính minh bạch và công khai, và nâng cao năng lực của các cơ quan quản lý nhà nước. Theo nghiên cứu, việc hoàn thiện pháp luật về chuyển đổi hình thức công ty có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao nhận thực và ứng dụng thực tiễn để từng bước mở rộng và bảo hộ quyền tự do kinh doanh, tăng cường năng lực gia nhập thị trường của các Công ty, đặc biệt là trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng như hiện nay.

6.1. Sửa đổi bổ sung các quy định pháp luật hiện hành

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành về chuyển đổi hình thức công ty để đảm bảo tính đầy đủ, rõ ràng và phù hợp với thực tiễn. Các quy định cần được sửa đổi, bổ sung bao gồm: Điều kiện chuyển đổi, Thủ tục chuyển đổi, Quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, và Chế tài xử lý vi phạm.

6.2. Đơn giản hóa thủ tục hành chính

Cần đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến chuyển đổi hình thức công ty để giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp. Các thủ tục cần được đơn giản hóa bao gồm: Thủ tục nộp hồ sơ, Thủ tục xin cấp phép, và Thủ tục đăng ký lại.

6.3. Tăng cường tính minh bạch và công khai

Cần tăng cường tính minh bạch và công khai trong quá trình chuyển đổi hình thức công ty để đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan và ngăn ngừa các hành vi tiêu cực. Các thông tin cần được công khai bao gồm: Thông tin về doanh nghiệp, Thông tin về quá trình chuyển đổi, và Thông tin về kết quả chuyển đổi.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Chuyển đổi hình thức công ty theo pháp luật Việt Nam" của nghiên cứu sinh Hoàng Anh Tuấn (Chuyên ngành: Luật kinh tế, Mã số: 62 38 50 01; người hướng dẫn khoa học: TS. Ngô Huy Cương và TS. Vũ Quang; bảo vệ tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011) là một công trình khoa học tiên phong và toàn diện về chế định chuyển đổi hình thức công ty trong hệ thống pháp luật kinh tế Việt Nam thời kỳ hậu gia nhập WTO. Luận án đặt trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nơi công ty trở thành biểu tượng của sự tích tụ tư bản và thịnh vượng quốc gia, nhưng hệ thống thể chế pháp lý doanh nghiệp vẫn còn mang nặng tính cơ học và thiếu hụt nền tảng lý luận lập pháp.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được tác giả chỉ ra là: Mặc dù quyền tự do kinh doanh và quyền tự do khế ước đã được thừa nhận, pháp luật thực định Việt Nam (trọng tâm là Luật Doanh nghiệp 2005) quy định về chuyển đổi hình thức công ty một cách cứng nhắc, rời rạc và hẹp hòi. Đạo luật này mới chỉ dự liệu hai trường hợp chuyển đổi đối vốn nội bộ: giữa công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) và công ty cổ phần (Điều 154), cùng chuyển đổi công ty TNHH một thành viên thành công ty TNHH hai thành viên trở lên (Điều 155), hoàn toàn bỏ ngỏ khả năng chuyển đổi chéo giữa công ty đối nhân và công ty đối vốn, đồng thời thiếu vắng cơ chế bảo vệ quyền lợi người thứ ba và chế tài xử lý vi phạm thủ tục.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý và cơ sở triết học của hành vi chuyển đổi hình thức công ty là gì trong tương quan giữa quyền tự do ý chí và sự can thiệp của nhà nước?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Khái niệm "doanh nghiệp" và "công ty" trong luật học thực định có sự phân tách như thế nào về mặt cấu trúc tài sản và tư cách chủ thể pháp lý?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Đâu là các khiếm khuyết mang tính hệ thống của pháp luật thực định Việt Nam dẫn đến rào cản chuyển đổi hình thức công ty trên thực tiễn?
4. Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Chuyển đổi hình thức công ty về bản chất là một giao dịch pháp lý đặc thù làm thay đổi hợp đồng thành lập công ty mà không làm chấm dứt tư cách chủ thể trả nợ của thương nhân pháp nhân.
5. Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc thừa nhận tự do chuyển đổi đa chiều giữa công ty đối nhân và công ty đối vốn song hành với cơ chế bảo đảm nghĩa vụ nợ sẽ tối ưu hóa hiệu quả chu chuyển vốn và mở rộng quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của Học thuyết tự do ý chí (Will Autonomy), Học thuyết khế ước công ty (Contract of Association), và Học thuyết quan hệ hợp đồng (Nexus of Contracts). Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng và chuẩn hóa các trường hợp chuyển đổi, phân biệt triệt để mô hình tổ hợp tài sản với thương nhân pháp nhân, giải phóng năng lực tái cấu trúc cho hàng trăm nghìn doanh nghiệp trong giai đoạn 1999–2010. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lập pháp từ Sắc lệnh số 06/SL (năm 1950), Luật Đầu tư nước ngoài (1987), Luật Công ty (1990), Luật Doanh nghiệp (1999, 2005) đối chiếu với các nền tài phán Civil Law và Common Law tiêu biểu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong luận án tổng hợp đa tầng các dòng học thuyết pháp lý quốc tế và trong nước. Trên bình diện quốc tế, Lester Nelson (1983) trong Digest of Commercial Laws of the World đã xác lập nguyên lý tự do ý chí như một hằng số chi phối luật thương mại toàn cầu. Trường phái Common Law chia rẽ sâu sắc về bản chất pháp lý của công ty qua 7 học thuyết: từ Học thuyết thực thể nhân tạo (fiction theory bắt nguồn từ persona ficta của Luật La Mã), Học thuyết nhượng quyền (concession/fiat theory), đến Học thuyết mối liên hệ hợp đồng (nexus of contracts) do các nhà kinh tế học thể chế phát triển. Tranh luận đối trọng thể hiện rõ qua hai góc nhìn: một bên coi công ty là tạo vật đặc quyền của nhà nước (Armen Alchian & Harold Demsetz đối thoại cùng Victor Brudney), bên kia coi công ty đơn thuần là tập hợp các mắt xích hợp đồng ủy thác giữa các cổ đông, nhà quản lý và chủ nợ.

Ở trường phái Civil Law, Maurice Cozian và Alain Viandier (1989) trong Tổ chức công ty định vị chuyển đổi hình thức công ty là hành vi "cải hóa" (transformation) – một hiện tượng biến đổi trạng thái pháp lý nội tại:

"Chuyển đổi hình thức công ty như dã tràng sống trong vỏ ốc, chui từ vỏ ốc này sang vỏ ốc khác trong quá trình sinh trưởng của mình."

Hai tác giả người Pháp nhấn mạnh rằng cải hóa công ty không làm phát sinh pháp nhân mới mà là sự tiếp nối tư cách pháp nhân cũ, khác biệt hoàn toàn với hành vi giải thể để tái lập. Đồng thời, Haj Ford (1992) trong nghiên cứu về Luật Công ty tại Úc đã khẳng định nền tảng của tái cấu trúc công ty là sự thay đổi khế ước giữa các hội viên (the contract of association), đặt trong mối liên hệ mật thiết với việc bảo hộ quyền lợi của chủ nợ và cổ đông thiểu số.

Tại Việt Nam, các công trình trước năm 1975 của Lê Tài Triển (1959, Luật thương mại toát yếu) và Lê Tài Triển, Nguyễn Vạng Thọ, Nguyễn Tân (1972, Luật thương mại Việt Nam dẫn giải) đã tiếp cận bản chất công ty từ góc độ khế ước theo truyền thống luật Pháp, thừa nhận sự cải hóa công ty thông qua đại hội đồng bất thường với túc số 3/4 vốn và 2/3 biểu quyết. Giai đoạn đổi mới, Dự án VIE/94/003 (Tăng cường năng lực pháp luật tại Việt Nam) và nghiên cứu của Ngô Huy Cương (2004, Hợp đồng thành lập công ty ở Việt Nam) cùng Nguyễn Mạnh Bách (2006, Các công ty thương mại) đã đề cập đến nhu cầu chuyển đổi công ty nhưng chưa xây dựng được một hệ thống lý luận độc lập và chuyên sâu.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu so sánh 4 nước ASEAN (Thái Lan, Singapore, Malaysia, Philippines) thuộc Dự án UNDP VIE/97/016 của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM): Luận án chỉ ra các nước này tiếp thu linh hoạt mô hình Anh - Mỹ, cho phép chuyển đổi đa dạng giữa công ty tư nhân và công ty đại chúng có bảo đảm hoặc không bảo đảm bằng cổ phần.
2. Nghiên cứu về Đạo luật Công ty 2006 của Nhật Bản và Đạo luật Khai thác mỏ Victoria 1871 của Úc: Luận án chứng minh pháp luật các nước cho phép chuyển đổi công ty trách nhiệm vô hạn thành công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty không trách nhiệm (no-liability company), vượt xa sự đóng khung của pháp luật Việt Nam lúc bấy giờ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và thách thức các giới hạn của Học thuyết pháp nhân và Học thuyết khế ước công ty bằng việc chứng minh rằng chuyển đổi hình thức công ty mang bản chất kép: vừa là giao dịch pháp lý đa phương (sửa đổi hợp đồng thành lập công ty), vừa là hành vi pháp lý đơn phương (trong công ty TNHH một thành viên), đồng thời chịu sự điều chỉnh của chế định pháp luật công quyền.

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 4 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề P1: Tính liên tục của tư cách thương nhân pháp nhân – Chuyển đổi hình thức công ty chỉ thay đổi kết cấu pháp lý bên trong và chế độ trách nhiệm của thành viên, không làm chấm dứt hay gián đoạn nghĩa vụ trả nợ của chính công ty đó đối với người thứ ba.
• Mệnh đề P2: Quyền tự do định đoạt khế ước – Sự chuyển dịch giữa công ty đối nhân (societas) và công ty đối vốn (corporation) là biểu hiện tối cao của quyền tự do ý chí và tự do kinh doanh, không bị cản trở bởi sự khác biệt về chế độ trách nhiệm vô hạn hay hữu hạn nếu các bên liên quan được bảo vệ quyền lợi.
• Mệnh đề P3: Tính bất biến của tài sản gắn liền với tư cách chủ thể – Doanh nghiệp là tổ hợp tài sản (enterprise as a property complex), công ty là chủ thể pháp lý khai thác tổ hợp tài sản đó; chuyển đổi hình thức công ty không làm dịch chuyển quyền sở hữu tài sản sang một chủ thể mới.
• Mệnh đề P4: Nguyên tắc cân bằng lợi ích – Quyền tự do chuyển đổi của thành viên bị giới hạn bởi quyền được bảo vệ của chủ nợ và trật tự công, đòi hỏi các cơ chế can thiệp pháp lý mang tính thủ tục bắt buộc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 lý thuyết: (1) Lý thuyết tự do ý chí (Will Autonomy Theory), (2) Lý thuyết tổ hợp tài sản theo trường phái Civil Law Đức - Nga, và (3) Lý thuyết cân bằng lợi ích các bên liên quan (Stakeholder Theory).

Cách tiếp cận phân tích mang tính đột phá thể hiện qua việc phân tách cấu trúc chuyển đổi thành hai nhóm giao dịch căn bản:

• Nhóm 1: Giao dịch chuyển đổi có sự chuyển nhượng quyền lợi hoặc biến động thành viên (ví dụ: chuyển từ công ty TNHH 1 thành viên sang 2 thành viên trở lên, từ công ty đối vốn sang công ty đối nhân có tiếp nhận thành viên mới). Nhóm này bao gồm hai tầng pháp lý: thỏa thuận/hành vi đơn phương chuyển đổi và hợp đồng chuyển nhượng vốn.
• Nhóm 2: Giao dịch chuyển đổi thuần túy không có sự thay đổi thành viên và quyền lợi (ví dụ: công ty TNHH 3 thành viên chuyển thành công ty cổ phần giữ nguyên 3 cổ đông).

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ ràng: Khung lý thuyết này áp dụng cho các thực thể kinh doanh có tư cách pháp nhân thương mại, loại trừ các trường hợp thay đổi cơ cấu nội bộ không làm biến đổi hình thức pháp lý (như tăng/giảm vốn điều lệ, thay đổi người đại diện theo pháp luật đơn thuần).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan triết học của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp trường phái Hiện thực pháp lý (Legal Realism) và Chủ nghĩa chuẩn tắc pháp lý (Legal Positivism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích chuẩn tắc (normative legal analysis) và phân tích thực nghiệm vụ việc (case-law / empirical legal analysis).

Hệ thống phương pháp luận bao gồm:

1. Phương pháp phân tích quy phạm: Giải phẫu từng điều khoản của Luật Doanh nghiệp 1999, 2005, Bộ luật Dân sự 2005, Luật Đầu tư 2005 để tìm ra các mâu thuẫn, khoảng trống lập pháp.
2. Phương pháp so sánh pháp luật (Comparative Law): Đối chiếu pháp luật Việt Nam với hệ thống luật thực định của Pháp (Điều 1832 Bộ luật Dân sự 1804; Bộ luật Thương mại 1807), Đức (BGB), Liên bang Nga (Điều 132 Bộ luật Dân sự 1996), Nhật Bản (Điều 113 Bộ luật Thương mại), Anh, Mỹ, Úc và các nước ASEAN.
3. Phương pháp phân tích lịch sử: Lần theo vết tích lập pháp từ Sắc lệnh 06/SL (1950) về công ty vô danh công tư hợp doanh đến các văn bản thương luật miền Nam trước 1975.
4. Phương pháp phân tích án lệ và vụ việc thực tiễn: Kiểm chứng tác động của các quy phạm thông qua các phán quyết tư pháp và hồ sơ đăng ký kinh doanh.

Quy trình nghiên cứu và Dữ liệu thực tiễn

Nghiên cứu thiết lập quy trình tam giác hóa dữ liệu (triangulation) nghiêm ngặt: kết hợp văn bản quy phạm pháp luật, dữ liệu thống kê doanh nghiệp từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng các bản án kinh doanh thương mại thực tế tại các tòa án địa phương.

Về mặt án lệ và thực tiễn xét xử, luận án trích xuất và phân tích sâu các vụ việc điển hình:

• Án lệ quốc tế: Vụ Clarke v. Dunraven [1897] (House of Lords xác lập quan hệ hợp đồng ràng buộc giữa các thành viên tham gia cùng một tổ chức) và Rayfield v. Hands [1958] (xác lập tính chất khế ước ràng buộc của điều lệ công ty giữa các cổ đông với nhau).
• Thực tiễn tư pháp Việt Nam: Điển hình là Bản án số 82/2007/KDTM-ST ngày 18/10/2007 của Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh tuyên bố Hợp đồng hợp tác thành lập Công ty CP Đầu tư Thẩm mỹ Xuân Trường (ký ngày 21/4/2006 giữa ông Đỗ Xuân Trường và bà Phạm Thị Kiều Thu) vô hiệu toàn bộ do vi phạm nghĩa vụ kê khai trung thực trong hồ sơ đăng ký kinh doanh, qua đó khẳng định bản chất hợp đồng của quá trình tạo lập và chuyển đổi công ty tại Việt Nam.

Độ tin cậy và giá trị pháp lý của các phát hiện được kiểm chứng qua sự nhất quán giữa cấu trúc học thuyết và thực tiễn vận hành thị trường vốn, giải tỏa các tranh chấp về quyền chuyển nhượng cổ phần và bảo vệ chủ nợ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất: Sự nhầm lẫn căn bản giữa "Doanh nghiệp" và "Công ty" trong pháp luật Việt Nam. Luận án chỉ ra sự bất cập sâu sắc trong tư duy lập pháp khi đồng nhất hoặc xem công ty là cấp con của doanh nghiệp theo nghĩa tổ chức. Dẫn chứng quan điểm của CIEM & GTZ (2007):

"Chỉ có công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần được coi là công ty; còn hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh và các loại hình doanh nghiệp khác không phải là công ty."

Tác giả phản bác luận điểm này bằng cách chứng minh theo lý luận pháp lý quốc tế (như Điều 132 Bộ luật Dân sự Nga 1996 và Friedrich Kuebler & Juegen Simon, 1993), doanh nghiệp là một tổ hợp tài sản (an aggregate of assets / enterprise), còn công ty là thương nhân pháp nhân (legal entity / company). Việc Luật Doanh nghiệp 2005 gộp chung dẫn đến hệ quả coi việc chuyển đổi DNTN thành công ty TNHH là chuyển đổi hình thức doanh nghiệp, trong khi thực chất là quá trình chuyển giao một khối tài sản từ thể nhân sang pháp nhân.

Thứ hai: Sự khuyết tật của chế định công ty hợp danh trong Luật Doanh nghiệp 2005. Luật Doanh nghiệp 2005 đã gộp cơ học hai mô hình khác biệt vào một định danh: công ty hợp danh thuần túy (mọi thành viên đều liên đới chịu trách nhiệm vô hạn) và công ty hợp vốn đơn giản (limited partnership – gồm cả thành viên hợp danh và thành viên góp vốn). Điều này triệt tiêu khả năng chuyển đổi nội bộ giữa thành viên vô hạn và hữu hạn khi có biến cố pháp lý (như thành viên hợp danh qua đời).

Thứ ba: Rào cản chuyển dịch vốn do hạn chế các phương thức chuyển đổi. Thực trạng Luật Doanh nghiệp 2005 chỉ cho phép 2 dạng chuyển đổi đối vốn đã tước đoạt quyền tự do kinh doanh của nhà đầu tư. Ví dụ từ thực tiễn chính sách: Khi Nghị định số 30/2009/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 105/2004/NĐ-CP và Nghị định 129/2004/NĐ-CP quy định doanh nghiệp dịch vụ kế toán, kiểm toán chỉ được hoạt động dưới hình thức công ty TNHH 2 thành viên trở lên, công ty hợp danh và DNTN, các công ty cổ phần kiểm toán buộc phải chuyển đổi sang công ty TNHH. Tuy nhiên, nếu thiếu các quy định chi tiết về chuyển đổi chéo, doanh nghiệp rơi vào bế tắc pháp lý.

Thứ tư: Phát hiện về "Hợp đồng cộng đồng" và tính chất trọng hình thức. Luận án chứng minh rằng trong công ty đối vốn đa thành viên, nghị quyết chuyển đổi hình thức công ty mang tính chất của một "hợp đồng cộng đồng" (community contract) – có hiệu lực ràng buộc toàn bộ thành viên dựa trên nguyên tắc đa số biểu quyết (tỷ lệ 65% hoặc 75%), chứ không đòi hỏi sự đồng thuận 100% như các hợp đồng dân sự thông thường.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định bản chất giao dịch dân sự/hành vi thương mại của chuyển đổi hình thức công ty; đặt nền móng lý luận cho việc tách bạch quyền sở hữu tài sản với cấu trúc chủ thể.
• Về mặt lập pháp: Đề xuất bổ sung chế định "Hợp đồng lập hội" vào Bộ luật Dân sự; bãi bỏ quy định khống chế số lượng thành viên tối thiểu (3 cổ đông) của công ty cổ phần để thừa nhận công ty cổ phần một thành viên; mở rộng quyền chuyển đổi không giới hạn giữa mọi hình thức công ty (hợp danh $\leftrightarrow$ TNHH $\leftrightarrow$ cổ phần).
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đơn giản hóa thủ tục hành chính, cho phép kế thừa đương nhiên toàn bộ dự án đầu tư và quyền sử dụng đất theo Nghị định 108/2006/NĐ-CP và Nghị định 84/2007/NĐ-CP mà không phải thực hiện thủ tục mua bán/chuyển nhượng tài sản phức tạp, tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng chi phí giao dịch cho nền kinh tế.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan mang tính thời điểm:

1. Rào cản tiếp cận tư liệu: Do hạn chế ngôn ngữ, tác giả chủ yếu khai thác tài liệu gốc bằng tiếng Việt và tiếng Anh, chưa tiếp cận trực tiếp các tài liệu tiếng Đức, tiếng Nhật và tiếng Pháp nguyên bản chuyên sâu.
2. Phạm vi nội dung: Đề tài chủ yếu tập trung vào các khía cạnh lý luận pháp lý và chuẩn tắc lập pháp, chưa đi sâu định lượng các chi phí kinh tế phát sinh từ thuế thu nhập doanh nghiệp, lệ phí trước bạ và tác động xã hội đến quan hệ lao động khi chuyển đổi mô hình.
3. Bối cảnh pháp lý biến động: Nghiên cứu hoàn thành năm 2011, phản ánh thực trạng của Luật Doanh nghiệp 2005 và các văn bản hướng dẫn dưới luật giai đoạn trước thềm cải cách Luật Doanh nghiệp 2014 và 2020.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu cơ chế bảo vệ quyền lợi chủ nợ và người lao động trong các thương vụ chuyển đổi hình thức công ty xuyên biên giới (cross-border corporate conversions) trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).
• Hướng 2: Hoàn thiện khung pháp lý về chuyển đổi số hóa và quản trị công ty cổ phần một thành viên tại Việt Nam.
• Hướng 3: Đánh giá tác động kinh tế lượng (Empirical Legal Studies - ELS) về chi phí tuân thủ thủ tục chuyển đổi loại hình doanh nghiệp đối với dòng vốn FDI.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án đã tạo nên tiếng vang lớn trong giới khoa học pháp lý Việt Nam, trở thành tài liệu tham khảo nền tảng tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu như Khoa Luật - ĐHQGHN, Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Luật TP.HCM. Công trình trực tiếp cung cấp luận cứ khoa học sắc bén cho Ban soạn thảo Luật Doanh nghiệp sửa đổi (năm 2014 và 2020), góp phần hiện thực hóa việc cho phép doanh nghiệp tư nhân chuyển đổi trực tiếp thành công ty TNHH, công ty cổ phần, công ty hợp danh (Điều 205 Luật Doanh nghiệp 2020).

Về mặt xã hội và kinh tế, công trình tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, bảo vệ nguyên tắc liên tục của tư cách pháp nhân, giúp các doanh nghiệp bảo toàn thương hiệu, giấy phép con và dự án kinh doanh khi tái cấu trúc mà không phải giải thể.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Luật: Tiếp cận hệ thống phương pháp luận so sánh pháp luật chuẩn mực, nguồn tư liệu học thuật đồ sộ về luật công ty quốc tế.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Nắm bắt cơ sở lý luận để hoàn thiện các quy định về tái cấu trúc doanh nghiệp, phá sản và bảo vệ nhà đầu tư.
• Giới luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý M&A: Ứng dụng các phân tích về "hợp đồng cộng đồng" và chuyển dịch tài sản để thiết kế cấu trúc giao dịch tái cơ cấu an toàn, hạn chế tối đa rủi ro vô hiệu hợp đồng.
• Cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư: Hiểu rõ bản chất pháp lý để chủ động lựa chọn và chuyển đổi "chiếc áo pháp lý" phù hợp nhất với quy mô và chiến lược kinh doanh qua từng giai đoạn phát triển.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc xác lập luận điểm: Chuyển đổi hình thức công ty bản chất là việc sửa đổi hợp đồng thành lập công ty (the contract of association) mà không làm tiêu biến tư cách thương nhân pháp nhân của thực thể. Luận án đã mở rộng Học thuyết khế ước công ty sang phạm trù tái cấu trúc, phân định rạch ròi giữa "tổ hợp tài sản" (doanh nghiệp) và "chủ thể pháp lý" (công ty).

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình trước? So với nghiên cứu của Lê Tài Triển (1972) chỉ thuần túy dẫn giải luật thương mại Pháp hay Báo cáo của CIEM (1999) chỉ mô tả sơ lược luật 4 nước ASEAN, luận án này kết hợp đồng thời phân tích quy phạm chuẩn tắc, lịch sử lập pháp Việt Nam từ 1950 và đối chiếu đa hệ thống pháp luật (Civil Law và Common Law), gắn với các án lệ thực tế như Clarke v. Dunraven và Bản án số 82/2007/KDTM-ST.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Quy định của Luật Doanh nghiệp 2005 vô hình trung đã "khai tử" tính chất của công ty hợp danh truyền thống khi gộp chung với công ty hợp vốn đơn giản, đồng thời tạo ra sự bất bình đẳng pháp lý nghiêm trọng khi cấm công ty đối nhân chuyển đổi thành công ty đối vốn, đi ngược lại xu thế tự do kinh doanh quốc tế.

4. Quy trình kiểm chứng và nhân rộng kết quả nghiên cứu (Replication protocol)? Quy trình phân tích cấu trúc giao dịch chuyển đổi (chia thành 2 nhóm: có biến động thành viên và không biến động thành viên) cung cấp một thuật toán pháp lý chuẩn xác để xem xét tính hợp pháp của mọi hồ sơ chuyển đổi công ty tại các cơ quan đăng ký kinh doanh.

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao? Mở rộng nghiên cứu từ chuyển đổi hình thức công ty nội địa sang mô hình chuyển đổi công ty xuyên quốc gia (cross-border corporate restructuring), số hóa cổ phần và bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số trong các tập đoàn kinh tế đa sở hữu.

Kết luận

1. Luận án đã xây dựng thành công và có hệ thống mô hình lý luận pháp lý về chuyển đổi hình thức công ty tại Việt Nam, khẳng định chuyển đổi công ty là quyền cơ bản bắt nguồn từ quyền tự do ý chí và tự do kinh doanh.
2. Làm sáng tỏ sự khác biệt bản chất giữa khái niệm "công ty" (thương nhân pháp nhân) và "doanh nghiệp" (tổ hợp tài sản phục vụ kinh doanh), xóa bỏ sự ngộ nhận kéo dài trong khoa học pháp lý thực định.
3. Nhận diện toàn diện các khiếm khuyết mang tính cơ học của Luật Doanh nghiệp 2005, chỉ ra sự thiếu hụt quy chế bảo vệ người thứ ba và rào cản chuyển đổi chéo giữa các hình thức công ty.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ: bổ sung chế định hợp đồng lập hội vào Bộ luật Dân sự, sửa đổi Luật Doanh nghiệp để công nhận công ty cổ phần 1 thành viên và cho phép chuyển đổi tự do giữa mọi mô hình doanh nghiệp.
5. Khẳng định nguyên tắc bất biến: Chuyển đổi hình thức công ty chỉ thay đổi cơ cấu tổ chức và chế độ trách nhiệm nội bộ của thành viên, không làm chấm dứt hay chuyển dịch tư cách chủ thể chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài sản đối với các chủ nợ.
6. Mở ra các dòng nghiên cứu học thuật mới về tái cấu trúc doanh nghiệp, pháp luật cạnh tranh, M&A và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận về chuyển đổi hình thức công ty Chương 2: Lược sử phát triển và thực trạng pháp luật Việt Nam về chuyển đổi hình thức công ty Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam hiện hành về chuyển đổi hình thức công ty 10 z Phần I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 11 z Chuyển đổi hình thức công ty không thể xem là một đề tài mới hoàn toàn bởi lẽ đơn giản là công ty đã xuất hiện với nhiều hình thức từ khá sớm trong lịch sử loài người. Hơn nữa, nó là một công cụ hữu hiệu trong hoạt động mưu sinh của con người. Các thương nhân luôn luôn tìm kiếm việc sử dụng hữu hiệu và linh hoạt các hình thức công ty dẫn đến việc làm phát sinh nhu cầu nghiên cứu chuyển đổi hình thức công ty. Thực tế luật lệ về công ty của các nước ít nhiều đều đề cập tới việc chuyển đổi hình thức công ty.

Tuy nhiên việc nghiên cứu về cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển đổi hình thức công ty hiện nay ở Việt Nam vẫn là một đề tài có giá trị quan trọng. Nhận thức rằng nghiên cứu chuyển đổi hình thức công ty không thể không dựa trên một nền tảng kiến thức pháp lý chung về công ty, và từ đó đi sâu phân tích pháp luật về chuyển đổi hình thức công ty từ lý luận cho tới thực tiễn và đưa ra kiến nghị cho cho việc hoàn thiện. Vì vậy, phần này được chia thành hai mục lớn để lần lượt giới thiệu tình hình nghiên cứu ở các nước trên thế giới, tình hình nghiên cứu ở Việt Nam, và trong mỗi mục đều giới thiệu tình hình nghiên cứu các vấn đề chung có liên quan và tình hình nghiên cứu trực tiếp về chuyển đổi hình thức công ty. Tuy nhiên do hạn chế về ngôn ngữ nên nghiên cứu sinh chỉ có thể tiếp cận được các tài liệu bằng tiếng Việt và tiếng Anh.

Tình hình nghiên cứu ở một số nước trên thế giới a) Tình hình nghiên cứu các vấn đề chung có liên quan ở một số nước trên thế giới Tự do ý chí là tư tưởng có tính nguyên tắc mà hầu hết pháp luật của các quốc gia đều tuân thủ và ghi nhận. Công trình tập hợp hóa và so sánh pháp luật thương mại của các nước trên thế giới lớn nhất là “Digest of Commercial Laws of the World” của Lester Nelson (bao gồm nhiều công trình nghiên cứu của các 12 z luật gia ở hầu hết các nước) cho thấy ngoài các quy tắc pháp lý truyền thống, tự do ý chí in dấu ấn trong luật lệ về thương mại của các nước [125]. Tự do ý chí cũng đã được nghiên cứu ở Việt Nam. Trong đề tài nghiên cứu đặc biệt cấp Đại học Quốc gia Hà Nội mang Mã số QG.38 về “Tự do ý chí trong pháp luật Việt Nam”.

Sau khi đã khảo sát nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này trên thế giới đã làm rõ hạt nhân lý luận của tự do ý chí (will autonomy) gồm hai vấn đề lớn tóm tắt như sau: Thứ nhất, con người chỉ bị ràng buộc bởi ý chí của chính mình; và thứ hai, con người có quyền định đoạt tất cả những gì thuộc về mình. Hai vấn đề này có sự gắn bó chặt chẽ và thể hiện rất rõ trong luật tư, nhất là luật dân sự. Vấn đề thứ nhất liên quan nhiều tới luật hợp đồng hay luật về hành vi pháp lý là những gì mà được xem là nguồn gốc tạo lập ra hậu quả pháp lý bởi ý chí của đương sự, và được biểu hiện cụ thể bằng nguyên tắc tự do hợp đồng. Vấn đề thứ hai liên quan nhiều tới luật về tài sản, mà tại đó quyền tư hữu được thừa nhận và bảo vệ, và được diễn đạt thông qua sự thống trị của chủ sở hữu đối với tài sản của mình.

Tuy nhiên, tác giả đề tài này cũng cho rằng tự do ý chí có mặt trái của nó, do đó pháp luật cần có các quy định kiểm soát mặt trái của tự do ý chí. “Thực tế pháp luật của hầu hết các nền tài phán đều có các quy định như vậy từ trước tới nay xuất phát từ việc cân đối giữa lợi ích của cá nhân và lợi ích của cộng đồng” [38, tr. Từ cách hiểu tổng quát này, nghiên cứu sinh xin trình bày thật tóm tắt thành tựu của khoa học pháp lý trên thế giới liên quan tới đề tài Luận án. Nghiên cứu sinh cho rằng việc chuyển đổi hình thức công ty được chia thành hai loại.

Một loại liên quan tới hành vi pháp lý. Loại khác liên quan tới ý chí của nhà làm luật. Cả hai loại này đều đòi hỏi nghiên cứu xuất phát từ bản chất pháp lý của công ty. Việc biểu lộ ý chí như thế nào của các thành viên công ty để có được sự chuyển đổi hình thức công ty hoàn tất và các hậu quả pháp lý liên quan kéo theo không thể không xuất phát từ bản chất pháp lý của 13 z công ty và các nguyên tắc của nó.

Nhà nước, qua pháp luật, có thể buộc một công ty nào đó phải chuyển đổi hình thức cũng cần phải xuất phát từ bản chất thực của công ty và các nguyên tắc khách quan của luật công ty để có được các quy định thích hợp và có hiệu quả. Vì vậy trước tiên cần khái quát các kết quả nghiên cứu về bản chất pháp lý của công ty và các nguyên tắc của nó. Các nền tài phán theo Common Law phát triển nhiều học thuyết về bản chất pháp lý của công ty. Trong đó Hoa Kỳ là nước phát triển nhiều học thuyết về bản chất pháp lý của công ty nhất.

Cho tới nay ở nước này ít nhất có sự hiện diện của các học thuyết sau: Thứ nhất, Học thuyết hư cấu hay thực thể nhân tạo (fiction or artificial entity theory) xem công ty là một pháp nhân hay một thực thể nhân tạo được thiết lập bởi nhà chức trách. Học thuyết này bắt nguồn từ Luật La Mã và Luật Giáo hội với quan niệm về persona ficta; Thứ hai, Học thuyết thừa nhận (fiat theory) hay Học thuyết nhượng quyền (concession theory) xem sự tồn tại của công ty bởi sự nhượng bộ của nhà nước. Các đặc quyền từ sự nhượng bộ này cho phép các chủ sở hữu và các nhà đầu tư kinh doanh giống như đối với công ty; Thứ ba, Học thuyết hiện thực (realistic theory) hay Học thuyết về tính vốn có (inherence theory) xem nhân tính của công ty là sự thừa nhận các lợi ích nhóm như một hiện tượng thực tế đã tồn tại; Thứ tư, Học thuyết doanh nghiệp (enterprise theory) nhấn mạnh tới doanh nghiệp thương mại cơ bản, không nhấn mạnh tới thực thể - sự liên kết của những thực thể cấu thành; Thứ năm, Học thuyết biểu tượng (symbol theory) xem công ty là một biểu tượng cho sự liên kết của những cá nhân sáng tạo thành công ty có nhân tính nhóm; 14 z Thứ sáu, Học thuyết mối liên hệ hợp đồng (nexus of contracts) do các nhà kinh tế học phát triển để tạo dựng các mô hình kinh tế. Học thuyết này xem công ty là một giả tưởng pháp lý bao gồm một mạng lưới các quan hệ hợp đồng giữa những cá nhân như: chủ sở hữu của lao động, nguyên vật liệu và vốn (đầu vào) cũng như khách hàng của công ty (đầu ra) và những mối liên hệ khác.

Theo học thuyết này, những giám đốc của công ty là những nhân vật chính có chức năng kết hợp các nguồn lực hiện hữu đã được cung cấp để tiến hành các hoạt động nhằm mang lại lợi nhuận tối đa. Những người nắm giữ cổ phần trong công ty không được xem là những chủ sở hữu của công ty mà chỉ là những người cung cấp vốn, cùng với những người nắm giữ cổ phiếu và những chủ nợ khác chờ đợi thu nhập từ hoạt động đầu tư. Tuy nhiên trong nhiều trường hợp, người nắm giữ cổ phần cũng có thể tham gia quản lý công ty như những giám đốc; Thứ bảy, Học thuyết hợp đồng thường được sử dụng để giải quyết mối quan hệ giữa các thành viên của công ty với nhau; mối quan hệ giữa các thành viên của công ty với bản thân công ty, và mối quan hệ giữa công ty và nhà nước. “Các học thuyết khác nhau là nền tảng tư tưởng để hình thành bản chất của công ty, góp phần cho việc giải thích khái niệm hiện đại về công ty, nhưng mỗi học thuyết chỉ chiếm một vị trí nhất định trong việc giải thích này và không bao trùm được toàn bộ” [149, tr.

Chẳng hạn: Học thuyết thừa nhận hay Học thuyết nhượng quyền có giá trị rất lớn ở những thời kỳ trước đây khi người ta ấn định các điều kiện hoặc các giới hạn quan trọng đối với việc thành lập công ty. Nhưng ngày nay khi việc thành lập công ty trở thành những công việc thông thường của đời sống xã hội, thì học thuyết này vẫn thỉnh thoảng được đề cập đến để xác định vai trò thích hợp của công ty trong xã hội hiện đại mà có liên quan tới các chính sách xã hội. “Học thuyết này còn có tên gọi khác như Học thuyết nguồn gốc chính phủ (government paternity theory)” [40, tr. 15 z Các nước theo truyền thống Civil Law đều xem công ty là một hành vi pháp lý hay hành vi thương mại.

Quan niệm này đều được thể hiện rất rõ trong pháp luật thực định mà Điều 1832, Bộ luật Dân sự Pháp 1804 là một điển hình. Phỏng theo đó các công trình nghiên cứu đều xoay quanh và nhấn mạnh tới bản chất hành vi thương mại của công ty. Các Bộ luật Dân sự và Bộ luật Thương mại của Việt Nam dưới các chế độ cũ cũng ghi nhận học thuyết xem công ty là một hợp đồng. Cho đến nay quan niệm này cũng được thể hiện tương đối rõ nét ở các Bộ luật mới ban hành ở các nước xã hội chủ nghĩa cũ như: Bộ luật Dân sự của Liên bang Nga 1994, Bộ luật Thương mại Czech 1991… Mặc dù có nhiều học thuyết về công ty đối nhân, nhưng các luật gia Hoa Kỳ luôn quan niệm rằng công ty hợp danh là một hợp đồng và mối quan hệ giữa các thành viên trong công ty là quan hệ hợp đồng.

Khi giải quyết tranh chấp về công ty hầu hết các nền tài phán đều sử dụng học thuyết xem công ty là một hợp đồng hay là một hành vi pháp lý. Chẳng hạn: Trong vụ Clarke v. Dunraven [1897], Clarke và Dunraven đều viết đơn xin tham dự vào câu lạc bộ đua thuyền mang tên Mudhook Yacht Club, và cam kết tuân thủ các quy tắc của Yacht Club Association.