Chương 1. Cái nghịch dị và quan niệm của Victor Hugo 1. Xác định khái niệm cái nghịch dị Khái niệm cái nghịch dị sẽ được chúng tôi làm rõ ở hai phương diện: mỹ học và văn học. Để tạo lập một khung lí thuyết cho việc phân tích những đặc điểm và phương thức biểu hiện trong tác phẩm.
Cái nghịch dị như một phạm trù thẩm mĩ Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) đưa ra khái niệm về “cái nghịch dị” như sau: “ ‘cái nghịch dị’ là một kiểu tổ chức hình tượng nghệ thuật (hình tượng, phong cách, thể loại) dựa vào huyễn tưởng, tiếng cười, sự phóng đại, lối kết hợp và tương phản một cách kì quặc cái huyễn hoặc với cái thực, cái đẹp với cái xấu, cái bi với cái hài, cái giống như thực và cái biếm họa” [49, tr. Trong từ điển từ grotesque được dịch là: nghịch dị, thô kệch, lố lăng, kì cục, kệch cỡm. Luận văn thống nhất chọn cách dịch là nghịch dị của Từ điển Văn học, Bộ mới, xuất bản năm 2004. Thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Italia grotto (grotteschi) để chỉ hình dáng những bức tượng nhỏ bị bóp méo, được tìm thấy trong thế kỉ XV, XVI.
Yếu tố nghịch dị đã từng tồn tại một cách ngẫu nhiên trong tư duy thô sơ của người cổ đại, biểu hiện qua các hệ thần thoại, các cổ ngữ của mọi dân tộc như miêu tả hình tượng quái vật, nhân sư, nhân mã… trở thành đặc trưng cho văn hóa dân gian và vẫn tồn tại cho đến ngày nay. Thuật ngữ “grotesque” được phổ cập vào thế kỉ XVI sau những cuộc khai quật tìm thấy được trong các hang động ở Italia những bức đắp nổi méo mó. dị dạng, quái đản (bởi thế gốc thuật ngữ này là từ tiếng Italia “grotta” có nghĩa là “hang động”). Quy luật của đời sống thẩm mĩ rất phong phú, hình thức biểu hiện của nó lại đa dạng.
Tuy nhiên, những diễn biến phức tạp của đời sống thẩm mĩ vẫn là sự thể hiện của bản thể con người. Trước cuộc đời, con người thường biểu hiện hai tình cảm thẩm mĩ lớn: ca ngợi hoặc giễu cợt. Có thể nói, giễu cợt là yếu tố quan trọng thể hiện thái độ của con người về cuộc sống quanh mình. Ở vai trò này, cái nghịch dị và cái hài đã có một mẫu số chung.
Mà cái hài là một trong bốn yếu tố tạo nên khách thể thẩm mĩ (cái đẹp, cái hài, cái bi kịch, cái trác tuyệt). Vì thế, cái nghịch dị cũng có thể được coi là một phạm trù thẩm mĩ. Tuy nhiên, sự thể hiện của khái niệm có biến thái và phát triển liên quan mật thiết với tư duy, nhận thức lí tính của con người. Khi tư duy logic và nhận thức lí tính không thể hài hoà được thì nó trở thành nghịch dị.
Cái nghịch dị đã có từ thời đại trước công nguyên trong văn hóa Roman và ở thế kỉ XVIII nó mang tính chất “buồn cười, méo mó và phi tự nhiên” (tính từ) và sự “phi lý, bóp méo bản chất”. Cái nghịch dị có mối liên hệ chặt chẽ với cái dị thường về mặt thể chất. Trong công trình The grotesque [51] của Philip Thomson, phần “Hướng tới một định nghĩa”, tác giả đã chỉ ra một số đặc tính của cái nghịch dị là: cái bất hài hoà là yếu tố cơ bản, dù là nó nói đến mâu thuẫn, xung đột, sự hòa trộn của những thứ hỗn tạp hay là sự hợp nhất của những thứ khác loại; các nhà văn viết về cái nghịch dị luôn có xu hướng kết hợp cái nghịch dị với cái hài hoặc cái kinh hãi. Những người xem nó như là hình thức hỗ trợ cho cái hài, nhìn chung xếp cái nghịch dị cùng loại với cái giễu nhại và cái hài thông tục.
Còn những ai nhấn mạnh đặc tính kinh hãi của cái nghịch dị thường chuyển nó sang phạm vi của của cái huyền bí, thần bí, thậm chí là siêu nhiên. Nhìn chung người ta đã thống nhất rằng nghịch dị là nói quá, nó có một nguyên lý rõ ràng về tính phóng đại, về tính cực độ. Đặc tính này thường dẫn đến sự liên đới giữa cái nghịch dị với cái kì ảo và cái kỳ cục. Còn có thể có thêm đặc điểm về tính dị thường hay trái tự nhiên (vì về cơ bản, như tôi đã đề xuất, nó là cái mà hầu hết các nhà nghiên cứu trước đây đều đề cập đến khi họ nói về “cái kì ảo”).
Tác giả cũng nhấn mạnh đến vai trò của cái dị thường trong cái nghịch dị không lấn át hẳn cái kỳ lạ nói chung. Điều đó có nghĩa là mâu thuẫn này tồn tại song song bởi bản chất nước đôi (lưỡng trị - ambivalent) của cái dị thường với tư cách là cái hiện hữu trong cái nghịch dị: chúng ta có thể coi định nghĩa thứ hai về cái nghịch dị là “cái dị thường nước đôi” (“cái dị thường lưỡng trị”). Mĩ học về cái nghịch dị xét về mặt loại hình được thể hiện trước hết ở sự phủ định biện chứng cái đẹp. Nhưng sự hiện diện của cái xấu xí không có nghĩa là nó thay thế hoàn toàn cái đẹp.Hugo cũng đã nêu lên đặc điểm này của cái nghịch dị khi tuyên bố rằng “Cái xấu chính là cái đẹp!” (Le laid c’est le beau!).
Cái nghịch dị và thuật ngữ liên quan Bản chất của cái nghịch dị có sự kết hợp của các yếu tố sau: cái hài hước và cái kinh hãi, nói quá và phóng đại, tính châm biếm và khôi hài, sự dị thường. Biểu hiện cái nghịch dị rất phong phú và có những biến thái khác nhau phụ thuộc vào ý nghệ thuật của nhà văn. Sau đây, chúng tôi sẽ chỉ ra “mẫu số chung” của nghịch dị tương quan với một thuật ngữ có liên quan: Cái phi lý: Cái nghịch dị và cái phi lý đều được sử dụng dành cho những gì đơn thuần là buồn cười, cực kì lập dị và ngớ ngẩn. Cái kì dị: Sự khác nhau giữa cái kì dị và nghịch dị chủ yếu là ở mức độ.
Cái nghịch dị căn bản hơn và có tính công kích hơn. “ Kayser đã thể hiện sự khác nhau này bằng cách nói nghịch dị nguy hiểm hơn: Cái kì dị có thể được sử dụng đồng nghĩa với “ rất lạ ”, “ kì quặc” – nó thiếu đi đặc tính về sự xáo trộn của cái nghịch dị”. Lối biếm họa: Cái nghịch dị luôn có mối liên hệ sâu sắc với lối biếm họa và thậm chí được nhà lí luận đặt trong cùng một phạm trù, đặc biệt là những người coi sự bóp méo đơn giản như là nguyên tắc cơ bản của nghệ thuật nghịch dị Giễu nhại: Các yếu tố nghịch dị thường được sử dụng một cách ngẫu nhiên trong giễu nhại, đặc biệt trong cái công kích gay gắt. Châm biếm: Châm biếm và cái nghịch dị có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau.
Nhà văn châm biếm có thể tạo nên một đối tượng nghịch dị để người đọc có được sự phản ứng cực độ và tiếng cười chế diễu và ghê tởm. Một văn bản nghịch dị, mặt khác, sẽ thường có sự châm biếm vừa đủ, nhà văn không phân tích và chỉ dẫn về cái đúng và cái sai, thật và giả mà quan tâm nhiều hơn đến việc thể hiện sự không tách rời của chúng. Mỉa mai: Giống như các nhà văn châm biếm, các nhà văn dùng lối viết mỉa mai đôi khi tìm đến cái nghịch dị như một vũ khí. Nhưng họ sự dụng nó một cách thận trọng.
Cái hài: Ở cái nghịch dị có xuất hiện của yếu tố hài hước, mặc dù nó có thể bị che khuất bằng ngôn ngữ thản nhiên. Đôi khi cái nghịch dị chỉ một cái gì đó mà người ta tìm thấy đồng thời cảm giác buồn cười và gớm ghiếc, coi nó như là thứ ngôn ngữ của “ nhà chính trị” – một sản phẩm gây sự lố bịch. Với những so sánh sơ lược “cái nghịch dị” với các thuật ngữ có liên quan khác, chúng tôi muốn nhấn mạnh đặc điểm của cái nghịch dị có nội hàm rất rộng và phức tạp. Đây sẽ là những cơ sở quan trọng để chúng tôi tìm hiểu biểu hiện của nó trong tiểu thuyết Nhà thờ Đức Bà Paris của Victor Hugo.
Cái nghịch dị trong văn học Thuật ngữ văn học, đặc biệt là những thuật ngữ thể hiện các phạm trù và cách thức viết luôn cần có sự đổi mới. Vì chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố như sự chủ quan hóa khi sử dụng của mỗi cá nhân đến những cách cảm nhận riêng của thời đại… khiến chúng trở nên mòn kiệt, nội hàm có thể trở nên lỏng lẻo hoặc bị bóp méo. Có thể thấy biểu hiện trước tiên và quan trọng nhất của cái nghịch dị là đảo lộn một cách mạnh mẽ những hình thức của đời sống. Để từ đó, nhà văn tìm thấy cho mình một sự tự do trong sáng tạo, có thể cùng lúc đối lập và kết hợp chặt chẽ giữa các thái cực và phá vỡ mọi hình thức khô cứng đã được thừa nhận của tư duy thông thường.
Trừ thời kì chủ nghĩa cổ điển, nhìn chung các giai đoạn của lịch sử văn học phương Tây đều có các nhà văn lớn hứng thú đặc biệt với “grotesque” như: Rabelais, Shakespeare, Kafka… hay còn được sử dụng trong các tác phẩm của Lukianos, hài kịch của Aristophanes và Plautus. Thời kì Phục Hưng được xem là đỉnh cao của “chủ nghĩa hiện thực nghịch dị” (thuật ngữ của Bakhtin). Lúc này, cái nghịch dị mang trong nó tính lưỡng trị, biểu hiện thái độ của con người với thời gian, với sự hình thành: cái mới lẫn cái cũ, cái chết chóc lẫn cái sinh thành. Tiêu biểu là Gargantua và Pantagruel của Rabelais và Moriae encomium Stulititiae laus của Erasmus.
Cái nghịch dị được các nhà nghiên cứu phân biệt với các yếu tố hoặc phương pháp sáng tác khác như: châm biếm, văn học viễn tưởng, văn học kì ảo (fantastique),… Trong Lịch sử văn học Phương Tây, “nghịch dị” khi thì được xem như mức sắc sảo của châm biếm, khi thì được nhấn mạnh ở tính “táo bạo” của hình tượng huyễn tưởng. Với tất cả những phương thức, phương tiện của sự miêu tả nghệ thuật, cái “nghịch dị” nổi bật như một kiểu ước lệ đặc thù, phô trương một cách công nhiên và chủ ý, nó tạo ra một thế giới nghịch dị - một thế giới dị thường, phi tự nhiên, lạ kì như chính tác giả của nó muốn trình bày.