Chương 1: Cơ sở pháp pháp lý bảo đảm quyền của trẻ em sống chung và bị ảnh hƣởng bởi HIV/AIDS. Chương 2: Thực trạng bảo đảm quyền trẻ em sống chung và bị ảnh hƣởng bởi HIV/AIDS ở Việt Nam thời gian qua. Chương 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp cơ bản nhằm bảo đảm quyền của trẻ em sống chung và bị ảnh hƣởng bởi HIV/AIDS ở Việt Nam hiện nay. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ PHÁP LÝ BẢO ĐẢM QUYỀN TRẺ EM SỐNG CHUNG VÀ BỊ ẢNH HƢỞNG BỞI HIV/AIDS 1.
QUYỀN CON NGƢỜI CỦA TRẺ EM 1. Khái niệm quyền con ngƣời Theo Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp quốc, quyền con ngƣời là: Những đảm bảo pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự đƣợc phép và tự do cơ bản của con ngƣời. Trong định nghĩa này, quyền con ngƣời không chỉ là những giá trị nhân văn trừu tƣợng về cuộc sống có nhân phẩm, mà còn định hình thành tiêu chuẩn pháp lý cơ bản, nhờ đó quyền con ngƣời có đƣợc một vị trí độc lập trong quan hệ với quyền lực của Nhà nƣớc và việc bảo đảm nó gắn với tuân thủ luật pháp chứ không phải sự ƣa thích của nhà cầm quyền. Quyền con ngƣời có phạm vi rộng và bao trùm 5 lĩnh vực chủ yếu: Chính trị, dân sự, kinh tế, xã hội và văn hóa.
Các quyền trong mỗi lĩnh vực là khác nhau nhƣng có quan hệ tƣơng tác, phụ thuộc và có tầm quan trọng nhƣ nhau. Chúng tạo nên một chỉnh thể thống nhất đòi hỏi các nhà nƣớc, chính phủ phải thực thi đồng thời, không đƣợc tùy tiện hay rút bỏ. Quyền đƣợc giáo dục có quan hệ chặt chẽ với các quyền đƣợc chăm sóc sức khỏe; khả năng, trình độ văn hóa của ngƣời mẹ luôn có mối liên kết rõ ràng với tình trạng đƣợc nuôi dƣỡng, chăm sóc những em bé do ngƣời mẹ đó sinh ra. Tuy nhiên, đặc trƣng cốt lõi này chƣa đƣợc phản ánh trong cách tiếp cận của nhiều Nhà nƣớc, Chính phủ.
Trong việc bảo đảm quyền của trẻ em sống chung và bị ảnh hƣởng bởi HIV/AIDS cần phải quan tâm đến đặc trƣng cơ bản này. Quyền của trẻ em trong hệ thống quyền con ngƣời Lịch sử phát triển quyền trẻ em Trong lịch sử phát triển xã hội ở nhiều quốc gia, trẻ em đã sớm đƣợc coi là một trong những nhóm xã hội dễ bị tổn thƣơng nhất và đƣợc các Nhà nƣớc, các 6 cộng đồng quan tâm bảo vệ. Từ thế kỷ XIV, ở Châu Âu đã xuất hiện những dự án công cộng dành cho trẻ em (bệnh viện Spedale Degli Innocenti ở Florent, Italia) và trong thời kỳ này ở Châu Á, Bộ luật Hồng Đức của Việt Nam cũng đã quy định trách nhiệm của dân chúng và các quan lại địa phƣơng phải giúp đỡ trẻ em tàn tật, trẻ em mồ côi không nơi nƣơng tựa, bảo vệ chăm sóc trẻ bị lạc, đồng thời quy định về trừng trị tội gian dâm với trẻ em gái, tội buôn bán phụ nữ, giảm án và hoãn thi hành án với phụ nữ có thai, đang nuôi con nhỏ.253] Mặc dù vậy, trong thời kỳ trƣớc đây, ở tất cả các xã hội, việc bảo vệ trẻ em về cơ bản xuất phát từ các góc độ tình thƣơng, lòng nhân đạo và sự che chở chứ không phải dƣới góc độ pháp lý từ nghĩa vụ bảo vệ quyền. Do vậy, việc bảo vệ trẻ em ở thời kỳ trƣớc về cơ bản chƣa mang tính phổ biến, thống nhất, quy chuẩn và ràng buộc về nghĩa vụ với mọi đối tƣợng trong xã hội.
Phải đến đầu thế kỷ XX, thuật ngữ pháp lý “Quyền trẻ em” (QTE) mới đƣợc đề cập sau một loạt các biến cố quốc tế lớn mà đặc biệt là cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914 - 1918).253] Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến các đề xuất bảo vệ quyền trẻ em trên phạm vi quốc tế xuất phát từ thực trạng vi phạm QTE diễn ra phổ biến khắp mọi nơi trên thế giới. Trẻ em là nạn nhân của các cuộc xung đột, chiến tranh, các hoạt động tội phạm có tổ chức, sự phân biệt đối xử với trẻ em, nhất là trẻ em gái diễn ra rất phổ biến ở hầu hết các nƣớc đang phát triển. Trƣớc thực trạng trên, ở Châu Âu, phong trào bảo vệ trẻ em đã phát triển mạnh mẽ với việc xuất hiện nhiều tổ chức phi Chính phủ đứng ra vận động chính sách và tài chính nhằm bảo vệ trẻ em. Sự phát triển mạnh mẽ của các phong trào này đã thúc đẩy cộng đồng quốc tế thông qua những biện pháp tập thể trong việc bảo vệ trẻ em.
Vào những năm 1920, Hội quốc liên đã thành lập một ủy ban đặc biệt để giải quyết những vấn đề liên quan đến bảo vệ trẻ em, nhờ hoạt động của ủy ban này mà Công ƣớc quốc tế về trấn áp nạn buôn bán phụ nữ và trẻ em đã đƣợc thông qua vào năm 1921. Năm 1924, tại kỳ họp thứ 4, Hội quốc liên đã thông qua Tuyên ngôn về quyền trẻ em (còn gọi là Tuyên ngôn Giơnevơ). Sau chiến tranh thế giới thứ hai Tuyên ngôn Giơnevơ 1924 đƣợc Đại hội 7 đồng Liên Hợp Quốc quan tâm, sửa đổi và phải đến năm 1959, Tuyên ngôn về quyền trẻ em mới đƣợc thông qua. Tuyên ngôn 1959 đã sử dụng cách tiếp cận trên quyền và quan tâm nhiều hơn đến các nhu cầu cơ bản của trẻ em.
Tuy nhiên quyền con ngƣời của trẻ em đƣợc đề cập trong một số văn kiện nhân quyền còn hạn chế, thiếu tính hệ thống, đặc biệt là chƣa ghi nhận quyền của các nhóm trẻ em khuyết tật, trẻ em bị HIV/AIDS, trẻ em tị nạn, trẻ em thuộc nhóm thiểu số. Ý tƣởng pháp điển hóa nội dung của Tuyên ngôn 1959 thành một văn kiện pháp lý xuất phát từ đề xuất của Ba Lan. Trên cơ sở đề xuất này, Ủy ban nhân quyền Liên hợp quốc (LHQ) đã thông qua Nghị quyết số 20 (ngày 08/3/1978) để kêu gọi các cơ quan chuyên môn của LHQ, các tổ chức quốc tế, khu vực, các tổ chức phi chính phủ cùng tham gia đóng góp ý kiến để soạn thảo một công ƣớc về QTE. Đến năm 1979, Ủy ban nhân quyền đã quyết định thành lập Nhóm công tác mở, có trách nhiệm chính trong việc tiến hành mọi hoạt động liên quan đến quy trình soạn thảo Công ƣớc.
Sau 10 năm nỗ lực chuẩn bị, Công ƣớc về quyền trẻ em (CRC) đƣợc Đại hội đồng LHQ thông qua ngày 20/11/1989 có hiệu lực ngày (02/9/1990). Ngay sau đó, Công ƣớc nhanh chóng nhận đƣợc sự ủng hộ rộng rãi của cộng đồng quốc tế và trở thành công ƣớc quốc tế về QCN có số lƣợng quốc gia thành viên lớn nhất (đến nay có 193 thành viên). Cùng với quá trình xây dựng Công ƣớc, LHQ đã thông qua nhiều văn kiện quốc tế quan trọng nhằm bảo vệ QTE. Trẻ em là tƣơng lai của nhân loại, nên việc bảo vệ trẻ em thực chất là bảo vệ quyền con ngƣời ở giai đoạn sớm nhất [23].
Khi chúng ta bảo vệ QTE, nghĩa là chúng ta đã bảo vệ QCN ở giai đoạn quan trọng nhất của cuộc đời một con ngƣời. Nhƣ vậy, quyền trẻ em chính là quyền của một nhóm xã hội dễ bị tổn thƣơng. Với tƣ cách là chủ thể của quyền, trẻ em cũng cần đƣợc tôn trọng, bảo vệ và thực hiện quyền nhƣ ngƣời lớn; bên cạnh đó trẻ em còn đƣợc bảo vệ bằng những biện pháp đặc thù. Nguyên tắc và nội dung cơ bản của quyền trẻ em trong công ước CRC CRC ra đời là một bƣớc ngoặt đánh dấu sự thay đổi trong nhận thức của 8 nhân loại về địa vị pháp lý của trẻ em.
Trƣớc kia, vấn đề trẻ em đƣợc nhìn nhận trong phạm vi gia đình thì nay vấn đề trẻ em đã trở thành mối quan tâm chung của toàn xã hội. Công ƣớc còn thể hiện khát vọng chung của cộng đồng quốc tế nhằm nuôi dƣỡng trẻ em trong sự tôn trọng nhân phẩm và là chủ thể quyền con ngƣời, giúp xua đi mọi hận thù, bất công và từ đó sẽ là một đảm bảo cho hòa bình và an ninh thế giới trong tƣơng lai. Công ƣớc đã đề cập đến bốn nguyên tắc cơ bản là: Lợi ích tốt nhất dành cho trẻ em là ƣu tiên hàng đầu; Không phân biệt đối xử; Đảm bảo sự sống cho trẻ ở mức tối đa; Đảm bảo quyền đƣợc tham gia của trẻ. Các quyền cụ thể đƣợc ghi nhận chủ yếu xuất phát từ bốn nguyên tắc này.
Trong bối cảnh HIV/AIDS, các nguyên tắc của CRC vẫn đƣợc coi là cốt lõi trong việc xây dựng luật pháp, chính sách để đảm bảo các quyền con ngƣời của trẻ em. Chẳng hạn, liên quan đến nguyên tắc không phân biệt đối xử, Điều 2 CRC ghi nhận: “các quốc gia tham gia công ƣớc phải thi hành mọi biện pháp thích họp để đảm bảo cho trẻ em đƣợc bảo vệ, tránh khỏi mọi hình thức phân biệt đối xử”. Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng mang tính phổ quát, chi phối toàn bộ các qui định khác của công ƣớc trên mọi phƣơng diện bảo vệ, chăm sóc trẻ em. Vận dụng vào bối cảnh HIV/AIDS, nguyên tắc này đòi hỏi mọi trẻ em bị nhiễm HIV/AIDS, trẻ em có bố, mẹ bị nhiễm HIV/AIDS hay trẻ em vì lý do này hay lý do khác, chịu sự tác động của đại dịch HIV/AIDS phải đƣợc bảo vệ và đối xử bình đẳng nhƣ tất cả mọi trẻ em khác.
Do vậy, trẻ em sống chung và bị ảnh hƣởng bởi HIV/AIDS cũng đƣợc hƣởng các quyền đã đƣợc quy định trong CRC nhƣ: - Quyền sống và phát triển (Điều 6) - Quyền đƣợc chăm sóc sức khỏe (Điều 24) - Quyền đƣợc đăng ký khai sinh và có quốc tịch (Điều 7) - Quyền đƣợc hƣởng an sinh xã hội (Điều 26) - Quyền đƣợc học tập (Điều 28) v. Đặc biệt công ƣớc đã quy định trách nhiệm của các quốc gia tại Điều 33: “phải bảo vệ trẻ em khỏi sự lạm dụng ma tuý”, góp phần phòng ngừa và hạn chế khả năng các em khỏi sự lây nhiễm HIV/AIDS qua những con đƣờng này. Những điều khoản nói trên, cùng với những quy định có liên quan khác của công ƣớc đã 9 đƣợc áp dụng trực tiếp và cụ thể hoá trong các văn bản pháp luật của các quốc gia về phòng chống HIV/AIDS. Đặc biệt đóng vai trò tích cực trong việc bảo vệ trẻ em nói chung và trẻ em sống chung và bị ảnh hƣởng bởi HIV/AIDS nói riêng, bảo đảm cho trẻ em trong bất cứ hoàn cảnh nào cũng nhận đƣợc những quan tâm, dành cho sự chăm sóc tốt nhất.
