MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết nghiên cứu của đề tài Về lý luận Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế, thương mại nói chung, thương mại bán lẻ nói riêng đã và đang phát triển không ngừng. Với tư cách là một khâu của quá trình tái sản xuất xã hội, ngoài những đóng góp đáng kể cho sự tăng trưởng kinh tế, giải quyết công ăn việc làm, lĩnh vực này còn có vai trò và ý nghĩa kinh tế to lớn trong việc góp phần giải quyết các mâu thuẫn cơ bản về thời gian, không gian, số lượng giữa sản xuất và tiêu dùng, tạo lập và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp và quốc gia, tạo động lực thúc đẩy sản xuất phát triển, hướng dẫn và đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao, đa dạng của người tiêu dùng… Do đó phát triển thương mại bán lẻ giai đoạn hiện nay là vấn đề rất đáng quan tâm. Thị trường là môi trường diễn ra hoạt động thương mại.
Vì vậy, với tầm quan trọng của thương mại bán lẻ, thị trường bán lẻ cũng đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, thương mại. Và do đó việc tăng cường công tác quản lý nhà nước (QLNN) đối với thị trường bán lẻ nói chung và của từng địa phương nói riêng là hết sức cần thiết. Công tác QLNN được tăng cường, đổi mới và hoàn thiện sẽ góp phần tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi, bền vững cho các doanh nghiệp bán lẻ trong bối cảnh cạnh tranh hết sức gay gắt hiện nay. Thông qua đó nhằm thúc đẩy các hoạt động thương mại bán lẻ diễn ra một cách thông suốt, hiệu quả, thị trường bán lẻ phát triển mạnh và bền vững.
Ngày nay, trước yêu cầu của việc đổi mới cơ chế, chính sách phải đảm bảo vừa phát triển kinh tế của đất nước vừa không vi phạm những cam kết quốc tế đồng thời phải phù hợp với cơ chế thị trường và xu thế phát triển của thị trường bán lẻ cũng như quá trình hội nhập kinh tế thương mại ngày càng sâu rộng của nước ta, nhà nước, mỗi địa phương phải nắm chắc những vấn đề lý luận làm cơ sở cho việc nhận diện chính xác và đánh giá khách quan về thực trạng phát triển thị trường bán lẻ và QLNN đối với thị trường bán lẻ để có giải pháp quản lý đồng bộ nhằm phát triển bền vững thị trường bán lẻ ở phạm vi tương ứng. Đối với nước ta, sự phát triển mạnh mẽ và bền vững của thị trường những thành phố lớn như Hà Nội không chỉ đóng góp lớn cho tăng trưởng kinh tế và sự thành công của việc hội nhập, mở cửa nền kinh tế mà còn có tác dụng lan tỏa đối 2 với thị trường các địa phương khác, có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế, thương mại của miền Bắc cũng như cả nước. Sự phát triển này phụ thuộc vào nhiều yếu tố khách quan và chủ quan trong đó không thể không nhắc tới ảnh hưởng mang tính quyết định của công tác QLNN. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện nay, mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về thương mại bán lẻ, hệ thống bán lẻ, QLNN về bán lẻ, kinh nghiệm QLNN đối với thương mại bán lẻ của quốc gia nói chung song lý luận về QLNN đối với thị trường bán lẻ, đặc biệt là thị trường bán lẻ trên địa bàn cấp tỉnh chưa được tập trung nghiên cứu, chưa có khung lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn hoàn chỉnh có thể làm cơ sở luận vững chắc, đầy đủ, khoa học cho công tác QLNN đối với thị trường bán lẻ trên địa bàn một tỉnh/thành phố nói chung hoặc áp dụng cho thủ đô Hà Nội hay các thành phố lớn nói riêng (theo kết quả tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan của nghiên cứu sinh (NCS)).
Chính vì vậy, ở thời điểm này, việc tìm hiểu cơ sở lý luận về QLNN đối với thị trường bán lẻ trên địa bàn cấp tỉnh có ý nghĩa vô cùng to lớn. Về thực tiễn Thủ đô Hà Nội là trung tâm văn hóa, kinh tế và chính trị của cả nước, nơi tập trung rất nhiều cơ quan, trường học, bệnh viện lớn…nên dân số đông và có mức sống cao hơn đại đa số các tỉnh thành trong cả nước, do đó nhu cầu mua sắm rất lớn. Trong tiến trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế thời gian qua, Hà Nội cũng đã đạt được những thành tựu đáng kể. Cùng với đà tăng trưởng kinh tế, thu nhập của người dân cũng tăng lên nhanh chóng và đặc biệt là sau khi mở rộng địa giới hành chính, dân số Thủ đô đạt trên 7,1 triệu người khiến độ hấp dẫn của thị trường Hà Nội ngày càng tăng lên trong mắt các nhà đầu tư trong đó chiếm bộ phận không nhỏ là các nhà phân phối bán lẻ.
Tuy nhiên, thị trường bán lẻ trên địa bàn Hà Nội hiện nay nhìn chung có nhiều hạn chế, phát triển thiếu bền vững; Cơ cấu thị trường chưa hợp lý và mạng lưới doanh nghiệp bán lẻ còn hạn chế; cơ sở hạ tầng bán lẻ chưa phát triển tương xứng với nhu cầu phát triển của thị trường bán lẻ; tình trạng kinh doanh hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, không đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và các loại hàng hóa độc hại khác đang gây hoang mang, bức xúc cho người tiêu dùng cũng như thách thức lớn đối với công tác quản lý. Bối cảnh trên đã và đang đặt ra yêu cầu cấp bách là phải có định hướng, giải pháp cụ thể và kịp thời trong QLNN nhằm phát triển thị trường bán lẻ của địa phương này. 3 Thêm vào đó, quá trình mở cửa thị trường phân phối đã và sẽ đem đến nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức cho các doanh nghiệp trong nước. Đặc biệt, việc ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do, sự kiện Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) và việc thành lập Cộng đồng ASEAN cũng không ngừng làm gia tăng áp lực cạnh tranh đối với lĩnh vực này.
Hiện nay, phần lớn lợi nhuận đang thuộc về các nhà phân phối nước ngoài (theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, số lượng nhà bán lẻ hiện đại nước ngoài đã chiếm tới 40%) và họ đang có xu hướng tiếp tục “ồ ạt đổ bộ” vào Việt Nam, trong đó chủ yếu và trước hết là là hai thành phố lớn nhất là Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, thậm chí gần đây còn phổ biến hiện tượng các tập đoàn bán lẻ lớn của nước ngoài được mua đi bán lại ngay tại thị trường Việt Nam dẫn đến nguy cơ doanh nghiệp nội dễ bị thua ngay trên “sân nhà”. Trước tình hình đó, một mặt doanh nghiệp trong nước phải tự đổi mới, chuẩn bị tốt mọi nguồn lực, tăng tính chuyên nghiệp, hạ giá thành, nâng cao chất lượng sản phẩm để tăng sức cạnh tranh nếu không muốn để mất thị trường. Mặt khác, công tác QLNN đối với thị trường bán lẻ của thành phố Hà Nội phải được tăng cường, hoàn thiện, đổi mới kịp thời và đúng hướng. Việc thị trường bán lẻ Việt Nam nói chung và thành phố Hà Nội nói riêng phát triển thị trường theo xu hướng mở cửa hoàn toàn, hội nhập kinh tế, thương mại ngày càng sâu rộng gần đây đang và có thể sẽ tiếp tục chịu ảnh hưởng không nhỏ theo hướng bất ổn bởi chiến tranh thương mại và chủ nghĩa bảo hộ trỗi dậy.
Diễn biến của xu hướng mới này càng phức tạp sẽ càng đặt ra thách thức cho quản lý nhà nước về kinh tế, thương mại nói chung và thị trường bán lẻ nói riêng, đặc biệt là đối với những thành phố lớn như Hà Nội Thực tiễn cũng cho thấy công tác QLNN đối với thị trường bán lẻ của Hà Nội thời gian qua còn thể hiện một số điểm yếu kém, bất cập, chưa đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển thị trường này. Còn nhiều hạn chế về tốc độ hoàn thiện luật pháp, đổi mới cơ chế chính sách liên quan; tiến độ và chất lượng xây dựng, thực hiện quy hoạch, kế hoạch phát triển thị trường bán lẻ; mức độ hợp lý trong phân công - phân cấp và phối hợp trong quản lý giữa các địa phương, các cấp và cơ quan quản lý; hiệu quả của công tác quản lý thị trường.Đặc biệt, mặc dù là khâu quan trọng, là công cụ rất hữu ích cho chính quyền trong việc điều chỉnh mục tiêu, 4 kế hoạch nhưng trong thực tế, việc đánh giá một cách khách quan và chính xác công tác quản lý nhà nước đối với thị trường bán lẻ trên địa bàn thành phố Hà Nội cũng như các tỉnh thành trong nước còn bị xem nhẹ. Hầu hết chỉ dựa vào các báo cáo tổng kết thực hiện kế hoạch định kỳ (năm, quý/tháng) trong khi ở nhiều địa phương, công tác này không được coi trọng, một số địa phương bị ảnh hưởng của “bệnh thành tích” nên kết quả đánh giá thường không phản ánh đúng thực trạng. Tình trạng trên đã tác động không nhỏ theo hướng tiêu cực đến quyết định quản lý cũng như quy mô, tốc độ, cơ cấu và xu hướng phát triển của thị trường bán lẻ.
Từ đó đặt ra yêu cầu cấp thiết cho việc tăng cường, hoàn thiện công tác QLNN đối với thị trường này, nhằm quản lý và hỗ trợ phát triển hoạt động của thương nhân, mạng lưới và cơ sở hạ tầng bán lẻ, qua đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế, thương mại, thị trường bán lẻ Thủ đô nói riêng và nền kinh tế nước ta nói chung. Là thành phố có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế đêm nhưng chưa được “đánh thức” và thiếu mô hình phát triển hợp lý nên việc xây dựng một hệ sinh thái kinh tế và văn hóa dưới sự góp sức của các cơ sở và dịch vụ hỗ trợ hoàn hảo để phát triển lĩnh vực kinh tế này cũng là một nhiệm vụ quan trọng của quản lý nhà nước đối với thị trường bán lẻ trên địa bàn Hà Nội (chủ yếu bao gồm quản lý quán ăn đêm, quán bar, chợ đêm, hàng quán và dịch vụ trên phố đi bộ, trung tâm mua sắm, nhà hát, rạp phim, nhà sách, bảo tàng hay các quán bar…). Mới đây nhất, đại dịch COVID -19 cũng đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến mọi mặt của đời sống xã hội theo nhiều chiều hướng khác nhau. Đối với thị trường bán lẻ nước ta, đại dịch này đã tấn công mạnh vào chuỗi cung ứng và các loại hình bán lẻ truyền thống nhưng lại mang đến nhiều cơ hội cho thương mại điện tử và dịch vụ giao hàng tận nhà.