Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ 1. Quan niệm về quản lý chất lượng dạy học lý luận chính trị 1. Quan niệm về chất lượng dạy học lý luận chính trị Dạy học lý luận chính trị có vị trí rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động của Đảng. Tầm quan trọng đó bắt nguồn từ vai trò của chủ nghĩa Mác - Lênin đối với quá trình phát triển của xã hội với tư cách là khoa học cách mạng của giai cấp công nhân và là hệ tư tưởng của toàn xã hội trong chế độ xã hội chủ nghĩa.
Các nhà Mácxít đã chỉ rõ, cũng như thực tiễn cách mạng thế giới và Việt Nam đã chứng minh: Giai cấp công nhân và nhân dân lao động muốn thoát khỏi ách áp bức và bóc lột của chủ nghĩa Tư bản, chủ nghĩa thực dân thì không thể tiến hành cách mạng một cách tự phát mà phải đặt dưới sự lãnh đạo của một Đảng tiền phong được vũ trang bằng chủ nghĩa Mác - Lênin. Sự truyền bá rộng rãi chủ nghĩa Mác - Lênin làm cho giai cấp công nhân hiểu rõ được địa vị và sứ mệnh lịch sử của mình, chuyển từ đấu tranh tự phát lên tự giác. Chủ nghĩa Mác - Lênin chính là cơ sở để các đảng cộng sản đề ra đường lối, chính sách của mình. Sự thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lênin, biểu hiện ở năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của các đảng cộng sản.
Lênin đã khẳng định: “Không có lý luận cách mạng thì cũng không thể có phong trào cách mạng", “Chỉ đảng nào được một lý luận tiền phong hướng dẫn thì mới có khả năng làm tròn vai trò chiến sĩ tiền phong. Lý luận tiền phong đó là chủ nghĩa Mác - Lênin”. Dạy học là một khái niệm chỉ hoạt động chung của người dạy và người học, hai hoạt động này song song tồn tại phối hợp, quan hệ biện chứng với nhau và phát triển trong cùng một quá trình thống nhất. Nhưng mỗi hoạt động lại có tính độc lập tương đối.
Dạy gắn liền với chủ thể giáo viên, học gắn liền với chủ thể học viên, giữa hai hoạt động có sự khác nhau về vị trí, chức năng, nhiệm vụ, đặc điểm hoạt động. Vì thế nói đến chất lượng dạy học tức là chất lượng của các hoạt động này. Hoạt động dạy của giáo viên nhằm tổ chức và điều khiển hoạt động của người học, giúp người học lĩnh hội kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo và những giá trị khác 10 nhau theo mục tiêu dạy học. Hoạt động học của học viên nhằm lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo dưới sự hướng dẫn chỉ đạo của người dạy đáp ứng mục tiêu yêu cầu của quá trình dạy học.
Nghiên cứu về hoạt động học tác giả Phạm Minh Hạc cho rằng: Dạy học là một chức năng xã hội, nhằm truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kinh nghiệm xã hội đã tích luỹ được, nhằm biến kiến thức, kinh nghiệm xã hội thành phẩm chất và năng lực cá nhân. Ở góc độ nghiên cứu tiếp cận dạy học là một quá trình, tác giả Nguyễn Ngọc Quang quan niệm: Dạy học là hai mặt của một quá trình luôn luôn tác động qua lại, bổ sung cho nhau, quyết định lẫn nhau thông qua hoạt động công tác nhằm tạo cho người học khả năng phát triển trí tuệ, góp phần hoàn thiện nhân cách. Bản chất của quá trình dạy học là một hệ thống toàn vẹn bao gồm ba thành tố cơ bản là khái niệm khoa học (nội dung dạy học), học và dạy. Học là quá trình tự giác tích cực, tự lực chiếm lĩnh khái niệm khoa học của người học; biến nó từ kho tàng văn hoá xã hội thành học vấn riêng của bản thân, hình thành một thái độ mới trong việc đánh giá các giá trị tinh thần vật chất của thế giới khách quan, hình thành một phẩm chất đạo đức mới.
Là quá trình tự điều khiển tối ưu, sự chiếm lĩnh khái niệm khoa học, bằng cách đó hình thành cấu trúc tâm lý mới, phát triển nhân cách một cách toàn diện. Dạy học là quá trình tổ chức điều khiển người học chiếm lĩnh tri thức. Quá trình dạy học có vai trò chủ đạo được thể hiện với ý nghĩa là tổ chức và điều khiển hoạt động học tập của người học giúp người học nắm vững kiến thức, hình thành kỹ năng, thái độ. Dạy học có chức năng kép là truyền đạt thông tin dạy học và điều khiển hoạt động dạy học.
Thuật ngữ về “chất lượng” được dùng rất phổ biến trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Song, các quan niệm về chất lượng tồn tại với nhiều cách hiểu khác nhau, nhìn nhận ở nhiều góc độ, cấp độ khác nhau như: chất lượng phản ánh thuộc tính đặc trưng, giá trị, bản chất của sự vật và tạo nên sự khác biệt (về chất) giữa sự vật này với sự vật khác. Theo từ điển tiếng Việt, thuật ngữ chất lượng được hiểu là “Cái làm nên phẩm chất, giá trị của sự vật” hoặc là “Cái tạo nên bản chất sự vật làm cho sự vật này khác sự vật kia”. Theo quan điểm triết học, chất lượng hay sự biến đổi về chất là kết quả của quá trình tích luỹ về lượng, tạo nên sự nhảy vọt về chất của sự vật hiện tượng.
Như vậy, thuật 11 ngữ chất lượng phản ánh thuộc tính đặc trưng, giá trị, bản chất của sự vật và tạo nên sự khác biệt (về chất) giữa sự vật này với sự vật khác. Chất lượng dạy học là một phạm trù động thay đổi theo thời gian, không gian và bối cảnh xã hội. Chất lượng dạy học có đặc trưng riêng cho từng đối tượng, quốc gia, địa phương, cộng đồng và nhà trường. Chất lượng dạy - học được thể hiện trên một số mặt chủ yếu như: Chất lượng dạy học là trình độ và khả năng thực hiện mục tiêu giáo dục đáp ứng ngày càng cao nhu cầu của người học và của sự phát triển toàn diện của xã hội.
Chất lượng dạy học là sự phù hợp với mục tiêu đào tạo, là sự trùng khớp với mục đích, theo nghĩa đó một khoá đào tạo của nhà trường có chất lượng phù hợp nếu tuân thủ các tiêu chuẩn xác định hoặc đạt được mức độ nào đó của mục đích thiết kế. Chất lượng dạy học được gắn liền với sự hoàn thiện của tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ của sản phẩm của quá trình đào tạo, sự đáp ứng yêu cầu đa dạng của nền kinh tế xã hội trong thời gian trước mắt cũng như trong quá trình phát triển. Chất lượng dạy học gắn với hiệu quả trong và hiệu quả ngoài của quá trình đào tạo. Chất lượng dạy học có tính không gian, thời gian và phù hợp với sự phát triển chung của xã hội, nhà trường.
Bàn về chất lượng dạy học tác giả Hồ Ngọc Đại cho rằng: “chất lượng dạy học là chất lượng của người học hay tri thức của người học lĩnh hội được trong quá trình dạy học”[6, tr. Đồng thời đây còn là kết quả của hoạt động dạy và hoạt động học, là nội dung cơ bản và cốt lõi nhất của chất lượng đào tạo. Chất lượng dạy học phản ánh mối quan hệ giữa hai chủ thể của quá trình dạy học là: Người dạy và người học, nhân tố suy đến cùng giữ vai trò quyết định chất lượng đào tạo của các nhà trường. Thực tiễn đổi mới đất nước gần 30 năm qua với những thay đổi, chuyển biến quan trọng trên nhiều mặt đã và đang đặt ra những yêu cầu, nhiệm vụ mới đối với hoạt động dạy học lý luận chính trị.
Nội dung, kết cấu chương trình dạy học lý luận chính trị ít nhiều chưa theo kịp và đáp ứng với những thay đổi, đòi hỏi mới, thậm chí có một số nội dung, chương trình tỏ ra lạc hậu, lỗi thời và bất cập. Do vậy, chất lượng dạy học lý luận chính trị vẫn phần nào còn hạn chế. Thực tiễn trên phạm vi cả nước, trong đó có Thành phố Hồ Chí Minh, không ít cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức.đã kinh qua nhiều cấp độ giáo dục lý luận chính trị từ sơ đến trung cấp lý luận chính trị, các lớp đào tạo, bồi 12 dưỡng, bổ sung lý luận chính trị. vẫn chưa nhận thức đầy đủ, đúng đắn về lý luận cách mạng của Đảng; thậm chí có cán bộ đảng viên còn mơ hồ, nhận thức sai lệch về lý luận chính trị, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, nhà nước.
Thực trạng này phản ánh chất lượng dạy học lý luận chính trị chưa cao, chưa đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ cách mạng trong thời kỳ mới. Từ sự tiếp thu có chọn lọc các quan niệm, về chất lượng nói chung, chất lượng giáo dục và đào tạo, dưới góc độ khoa học quản lý giáo dục. Chúng tôi đưa ra khái niệm chất lượng dạy học lý luận chính trị ở Trường Cán bộ thành phố Hồ Chí Minh như sau: Chất lượng dạy học lý luận chính trị là tổng hoà chất lượng của quá trình dạy và học, biểu hiện tập trung ở mức độ đạt được về tri thức, kỹ xảo, kỹ năng nghiệp vụ của người học; giúp họ nâng cao trình độ lý luận chính trị và năng lực chuyên môn, nghiệp vụ trong thực thi công vụ; đồng thời đáp ứng mục tiêu yêu cầu đào tạo của nhà trường. Khái niệm chất lượng dạy học lý luận chính trị ở Trường Cán bộ thành phố Hồ Chí Minh có thể hiểu như sau: Trước hết, chất lượng dạy học lý luận chính trị ở Trường Cán bộ thành phố Hồ chí Minh có liên quan mật thiết với khái niệm hiệu quả dạy học.
Nói đến hiệu quả dạy học của nhà trường là nói đến mục tiêu đào tạo đã đạt được ở mức độ chuẩn mực nào đó, sự đáp ứng đúng và kịp thời yêu cầu đối với xã hội, chi phí tiền của, sức lực và thời gian cần thiết ít nhất nhưng mang lại hiệu quả cao nhất. Thứ hai, chất lượng dạy học lý luận chính trị ở Trường Cán bộ thành phố Hồ chí Minh không phải là con số đơn thuần cộng lại tất cả các giá trị của các yếu tố, các phẩm chất hợp thành, mà là sự tích hợp một cách tự giác, chủ động, sáng tạo tổng hoà của các yếu tố, các phẩm chất được hình thành và phát triển trong quá trình dạy học ở nhà trường.