Tổng quan về giáo trình

Tài liệu Hướng dẫn ôn tập môn Chủ nghĩa xã hội khoa học (Biên soạn theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo) do nhóm tác giả thuộc Khoa Lý luận chính trị - Giáo dục công dân, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội biên soạn, Tiêu Thị Mỹ Hồng làm chủ biên, được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản tại Hà Nội vào tháng 7 năm 2021.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, môn Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong 5 môn học lý luận chính trị bắt buộc (cùng với Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Tư tưởng Hồ Chí Minh) được đưa vào giảng dạy trong hệ thống giáo dục đại học và cao đẳng trên toàn quốc theo Kết luận số 94-KL/TW ngày 28/3/2014 của Ban Bí thư Trung ương Đảng và Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào việc hệ thống hóa kiến thức nền tảng, nâng cao chất lượng tự học và phục vụ trực tiếp công tác kiểm tra, đánh giá định kỳ (thi giữa kỳ và kết thúc học phần). Về mặt chuẩn đầu ra, tài liệu hướng tới việc trang bị nhận thức chính trị - xã hội, phương pháp luận khoa học về sự hình thành hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, đồng thời xây dựng bản lĩnh chính trị và năng lực bảo vệ nền tảng tư tưởng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Tài liệu được cấu trúc dưới hình thức 63 câu hỏi tự luận kèm gợi ý trả lời chi tiết. Cách tiếp cận của sách dựa trên ma trận đánh giá năng lực người học, phân chia câu hỏi theo 4 mức độ nhận thức: nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp và vận dụng cao. Điểm đặc thù của tài liệu là sự bám sát khung chương trình chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (áp dụng chung cho cả đối tượng sinh viên hệ chuyên và không chuyên lý luận chính trị), kết hợp giữa hệ thống nguyên lý kinh điển và thực tiễn 35 năm đổi mới đất nước.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ trên hệ thống câu hỏi và gợi ý trả lời, nội dung học phần được triển khai theo tiến trình lôgíc chặt chẽ qua các nhóm chủ đề trọng tâm:

  1. Nhập môn Chủ nghĩa xã hội khoa học: Luận giải định nghĩa môn học theo hai cấp độ:

    • Nghĩa rộng: Là toàn bộ chủ nghĩa Mác - Lênin luận giải sự chuyển biến tất yếu từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trên các bình diện triết học, kinh tế chính trị và chính trị - xã hội.
    • Nghĩa hẹp: Là một trong ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác - Lênin, nghiên cứu các quy luật và tính quy luật chính trị - xã hội của quá trình thủ tiêu chủ nghĩa tư bản và xây dựng xã hội mới.
    • Điều kiện ra đời: Điều kiện kinh tế - vật chất (cách mạng công nghiệp thế kỷ XIX, đại công nghiệp cơ khí hóa tại Anh và châu Âu, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất xã hội hóa với quan hệ sản xuất tư bản tư nhân); điều kiện chính trị - xã hội (phong trào Hiến chương Anh 1836 - 1848, phong trào công nhân dệt Lyon Pháp 1831 - 1834, phong trào dệt Xilêdi Đức 1844); tiền đề khoa học tự nhiên (Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, Thuyết tế bào, Thuyết tiến hóa của Đácuyn); tiền đề tư tưởng - lý luận (Triết học cổ điển Đức của Hêghen và Phoiơbắc, Kinh tế chính trị cổ điển Anh của A. Smith và D. Ricardo, Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp - Anh của Xanh Ximông, Phuriê, Ôoen).

  2. Các giai đoạn phát triển lịch sử của học thuyết:

    • Giai đoạn C. Mác và Ph. Ăngghen: Quá trình chuyển biến lập trường tư tưởng (từ phái Hêghen trẻ sang duy vật biện chứng và lập trường cộng sản); 3 phát kiến vĩ đại (Chủ nghĩa duy vật lịch sử, Học thuyết giá trị thặng dư, Sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp công nhân); mốc đánh dấu ra đời tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (tháng 2/1848); thời kỳ 1848 - 1871 gắn với các tác phẩm Đấu tranh giai cấp ở Pháp, Ngày 18 tháng sương mù của Lui Bônapáctơ, bộ Tư bản; thời kỳ sau Công xã Pari (1871 - 1895) với các tác phẩm Nội chiến ở Pháp, Phê phán cương lĩnh Gôta, Chống Đuyrinh, Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ không tưởng đến khoa học, Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước.
    • Giai đoạn V.I. Lênin: Vận dụng và hiện thực hóa lý luận thông qua Cách mạng Tháng Mười Nga (1917), thành lập Nhà nước Xôviết; thời kỳ trước 1917 (Làm gì, Một bước tiến hai bước lùi, Hai sách lược của Đảng Dân chủ Xã hội); thời kỳ sau 1917 (Những nhiệm vụ trước mắt của chính quyền Xôviết, Thà ít mà tốt, Cách mạng vô sản và tên phản bội Cauxki, Bệnh ấu trĩ "tả khuynh" trong phong trào cộng sản); các luận điểm về chuyên chính vô sản, liên minh công - nông, thời kỳ quá độ, cải cách bộ máy hành chính, chính sách điện khí hóa và cương lĩnh dân tộc.
    • Giai đoạn sau Lênin và đương đại: Đúc kết từ Hội nghị đại biểu các Đảng Cộng sản và công nhân quốc tế tại Mátxcơva (tháng 11/1957 với 9 quy luật chung; tháng 1/1960 với 81 Đảng); phân tích nguyên nhân khủng hoảng và sự sụp đổ của mô hình xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu; kinh nghiệm kiên định cải cách, mở cửa và đổi mới ở các nước xã hội chủ nghĩa hiện nay.

  3. Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân:

    • Khái niệm: Phân tích giai cấp công nhân trên giác độ kinh tế - xã hội (người lao động vận hành công cụ công nghiệp hiện đại, mang tính xã hội hóa cao) và chính trị - xã hội (người làm thuê không có tư liệu sản xuất chủ yếu, bị bóc lột giá trị thặng dư).
    • Nội dung sứ mệnh: Thể hiện toàn diện trên 3 lĩnh vực: Kinh tế (lực lượng nòng cốt giải phóng và phát triển lực lượng sản xuất, thiết lập chế độ công hữu tư liệu sản xuất); Chính trị - xã hội (lật đổ ách thống trị tư sản, thiết lập nhà nước mang bản chất công nhân, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa); Văn hóa - tư tưởng (xây dựng hệ giá trị mới, xác lập hệ tư tưởng Mác - Lênin, loại bỏ tàn dư tư tưởng phong kiến - tư sản, phát triển con người toàn diện).
    • Điều kiện quy định: Điều kiện khách quan (địa vị kinh tế và đặc điểm chính trị - xã hội: tiên phong, kỷ luật, bản chất quốc tế) và điều kiện chủ quan (sự phát triển về số lượng và chất lượng của giai cấp công nhân, vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản).

  4. Sự vận dụng và phát triển lý luận tại Việt Nam:

    • Tổng kết 35 năm đổi mới (1986 - 2021), 30 năm thực hiện Cương lĩnh 1991 và 10 năm thực hiện Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011.
    • Các đóng góp lý luận: Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với tiến bộ, công bằng xã hội; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; xác định phát triển kinh tế là nhiệm vụ trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt, phát triển văn hóa là nền tảng tinh thần; mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân tộc và chủ động hội nhập quốc tế.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố hệ thống lý luận khoa học thông qua 3 trụ cột:

  • Chủ nghĩa duy vật lịch sử: Trọng tâm là học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
  • Học thuyết giá trị thặng dư: Cơ sở kinh tế chứng minh tính tất yếu diệt vong của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa do bản chất bóc lột lao động làm thuê.
  • Lý luận về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân: Khẳng định giai cấp công nhân là lực lượng xã hội duy nhất có khả năng tổ chức, lãnh đạo công cuộc xóa bỏ chế độ áp bức giai cấp và xây dựng chủ nghĩa cộng sản.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích chính trị - xã hội: Đánh giá các hiện tượng xã hội, chính sách công dựa trên quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị.
  • Kỹ năng nhận diện và phân hóa tư duy: Trả lời chính xác các yêu cầu học thuật từ cấp độ tái hiện khái niệm (nhận biết), giải thích quy luật (thông hiểu) đến giải quyết tình huống thực tiễn (vận dụng).
  • Năng lực phản biện học thuật: Nhận thức cơ sở khoa học để đấu tranh, phản bác các quan điểm xuyên tạc, nhận thức sai lệch đối với đường lối đổi mới và chế độ xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu định hình phương pháp sư phạm theo hướng tiếp cận năng lực, dịch chuyển từ truyền thụ nội dung thuần túy sang rèn luyện tư duy tự luận có hệ thống:

[Mức độ 1: Nhận biết] (Khái niệm, sự kiện, tác phẩm)
[Mức độ 2: Thông hiểu] (Quy luật, bản chất, nguyên lý)
[Mức độ 3: Vận dụng thấp] (Phân tích, so sánh, chứng minh)
[Mức độ 4: Vận dụng cao] (Liên hệ thực tiễn đường lối đổi mới)
  1. Phương pháp kết hợp lôgíc và lịch sử: Yêu cầu người học không chỉ ghi nhớ mốc thời gian hay sự kiện thực tiễn mà phải rút ra quy luật vận động nội tại của xã hội loài người qua từng giai đoạn phát triển của học thuyết Mác - Lênin.
  2. Phương pháp khảo sát và phân tích chính trị - xã hội: Phân tích sự kiện dựa trên điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể, hình thành tính nhạy bén chính trị và lập trường giai cấp rõ ràng.
  3. Phương pháp so sánh: Thiết lập bảng đối chiếu giữa các chế độ dân chủ (dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa), giữa các phương thức sản xuất và giữa các hình thức nhà nước trong lịch sử.
  4. Phương pháp liên ngành và tổng kết thực tiễn: Ứng dụng kỹ thuật thống kê, điều tra xã hội học và sơ đồ hóa nội dung để làm sáng tỏ các quy luật cải tạo xã hội.

Đối với người học, quy trình tự học tối ưu gồm: đọc câu hỏi tự luận để định vị phạm vi kiến thức $\rightarrow$ phân tích từ khóa theo 4 mức độ nhận thức $\rightarrow$ đối chiếu với dàn ý gợi ý trả lời $\rightarrow$ liên hệ thực tế văn kiện Đảng để củng cố kỹ năng làm bài thi.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Cấu trúc hóa dạng 63 câu hỏi - trả lời: Toàn bộ hệ thống lý thuyết hàn lâm được chuyển đổi thành hệ thống câu hỏi có tính định hướng kiểm tra trực tiếp, phục vụ ôn tập trọng tâm và thi học phần.
  • Cập nhật dữ liệu Đại hội Đảng và 35 năm đổi mới: Tài liệu tích hợp các đánh giá từ thực tiễn đổi mới từ năm 1986 đến năm 2021, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) và các văn kiện chỉ đạo mới nhất về giáo dục lý luận chính trị (Nghị quyết 29-NQ/TW, Kết luận 94-KL/TW).
  • Phân kỳ lịch sử chi tiết và tường minh: Hệ thống hóa mạch lạc các văn phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin gắn liền với từng thời kỳ lịch sử cụ thể (trước và sau Công xã Pari 1871; trước và sau Cách mạng Tháng Mười 1917).
  • Tính chuẩn mực về nguồn trích dẫn: Dữ liệu trích dẫn dựa trên bộ Giáo trình chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tác phẩm C. Mác và Ph. Ăngghen Toàn tập, V.I. Lênin Toàn tập do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  1. Sinh viên bậc đại học và cao đẳng: Áp dụng cho cả sinh viên hệ chuyên và không chuyên lý luận chính trị trong toàn hệ thống giáo dục quốc dân nhằm phục vụ kiểm tra thường xuyên, thi giữa kỳ và thi kết thúc học phần.
  2. Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành hoặc học song song các học phần Triết học Mác - Lênin và Kinh tế chính trị Mác - Lênin để nắm vững các phạm trù về duy vật biện chứng, phương thức sản xuất và học thuyết giá trị thặng dư.
  3. Giảng viên bộ môn Lý luận chính trị: Tài liệu đóng vai trò làm khung tham chiếu để xây dựng ngân hàng đề thi tự luận, phân loại mức độ đánh giá và chuẩn hóa nội dung giảng dạy trên lớp.
  4. Cán bộ, đảng viên và người tự nghiên cứu: Cung cấp tài liệu tra cứu có hệ thống về các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và mô hình xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên đại học, cao đẳng hệ chuyên và không chuyên lý luận chính trị trên cả nước, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên và nghiên cứu viên khoa học xã hội.

2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi sử dụng tài liệu?

Người học cần nắm vững các nguyên lý Triết học Mác - Lênin (đặc biệt là chủ nghĩa duy vật lịch sử) và các quy luật Kinh tế chính trị Mác - Lênin để tiếp thu bản chất các quy luật chính trị - xã hội trong tài liệu.

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với giáo trình lý thuyết chung là gì?

Khác với giáo trình thuần lý thuyết, sách được tổ chức thành 63 câu hỏi tự luận đi kèm gợi ý trả lời chi tiết, phân hóa cấu trúc đề mục theo 4 mức độ đánh giá năng lực: nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp và vận dụng cao.

4. Làm thế nào để tự học và ôn tập hiệu quả theo tài liệu này?

Người học nên học tuần tự theo tiến trình các câu hỏi: nắm chắc định nghĩa/khái niệm cốt lõi (mức độ nhận biết, thông hiểu), sau đó tập triển khai luận điểm phân tích và liên hệ thực tiễn đường lối đổi mới của Việt Nam (mức độ vận dụng).

5. Có những tài liệu bổ trợ nào cần sử dụng kèm theo?

Cần kết hợp tra cứu Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các tác phẩm kinh điển (Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Chống Đuyrinh, các văn kiện của V.I. Lênin) và hệ thống Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam.

Kết luận

Cuốn sách Hướng dẫn ôn tập môn Chủ nghĩa xã hội khoa học (Biên soạn theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo) của Khoa Lý luận chính trị - Giáo dục công dân (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành năm 2021 là tài liệu học tập chuẩn hóa. Với 63 câu hỏi tự luận bám sát chương trình đào tạo, tài liệu cung cấp lộ trình ôn tập khoa học từ nhận thức lý luận kinh điển đến vận dụng thực tiễn công cuộc đổi mới tại Việt Nam. Người học được khuyến nghị nghiên cứu tài liệu song hành với bộ giáo trình chuẩn và các văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam để đạt kết quả học tập tối ưu.