Tổng quan nghiên cứu

Du lịch biển đảo tại Việt Nam hiện chiếm khoảng 70% tổng lượng khách du lịch toàn quốc, đóng vai trò then chốt đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Nằm trong không gian vịnh Nha Trang với hơn 3.000 hòn đảo lớn nhỏ của cả nước và thuộc địa bàn tỉnh Khánh Hòa - nơi có bờ biển dài với tiềm năng sinh thái biển đảo hàng đầu, Đảo Yến nổi lên như một điểm đến sinh thái và văn hóa đặc thù gắn liền với nghề khai thác yến sào truyền thống. Áp lực từ tốc độ tăng trưởng khách du lịch giai đoạn 2014-2018 bình quân đạt 38,2%/năm và doanh thu tăng trưởng bình quân 32,91%/năm đang đặt ra những bài toán cấp bách về bảo tồn rạn san hô, môi trường sống của loài chim yến cũng như sự phân bổ lợi ích công bằng cho cộng đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng với yêu cầu gìn giữ tài nguyên sinh thái biển đảo và bảo tồn giá trị văn hóa bản địa. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch bền vững, phân tích thực trạng phát triển du lịch tại Đảo Yến giai đoạn 2014-2018, chỉ ra các nút thắt then chốt và đề xuất hệ thống giải pháp định hướng điểm đến phát triển lâu dài. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại Đảo Yến thuộc tỉnh Khánh Hòa, sử dụng chuỗi dữ liệu thứ cấp từ năm 2014 đến 2018 và dữ liệu điều tra thực địa trong năm 2019. Ý nghĩa nghiên cứu mang lại luận cứ khoa học thực tiễn giúp nâng cao năng lực quản lý điểm đến, hướng tới mục tiêu duy trì tăng trưởng kinh tế ổn định trên 30%/năm đi đôi với tỷ lệ bảo tồn nguyên vẹn môi trường sinh thái tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung lý thuyết phát triển bền vững khởi nguồn từ Báo cáo Brundtland của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới năm 1987 và Tuyên bố Rio de Janeiro năm 1992, đồng thời tích hợp mô hình phát triển bền vững ba trụ cột kiềng ba chân của các học giả kinh tế Việt Nam gồm kinh tế, xã hội và môi trường. Trên phương diện chuyên ngành, tác giả kế thừa mô hình du lịch bền vững của Butler năm 1993, Inskeep năm 1995 và định nghĩa chuẩn hóa của Tổ chức Du lịch Thế giới năm 2002. Định hướng đánh giá được soi chiếu qua Bộ tiêu chuẩn Du lịch Bền vững Toàn cầu GSTC do Luigi Cabrini công bố năm 2011 với 4 nhóm chỉ số quản trị cốt lõi.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cụ thể hóa 4 khái niệm nền tảng:

  • Phát triển du lịch bền vững theo Khoản 14 Điều 3 Luật Du lịch Việt Nam năm 2017;
  • Sức chứa du lịch biển đảo xác định giới hạn lượng khách tối đa không làm suy thoái tài nguyên;
  • Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và tri thức bản địa nghề nuôi yến;
  • Môi trường sinh thái đảo nhiệt đới với hệ sinh thái vách đá hang yến và rạn san hô đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo chính thức giai đoạn 2014-2018 của Sở Du lịch tỉnh Khánh Hòa, Sở Giao thông Vận tải và Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Yến sào Khánh Hòa Sanest Tourist. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa tiến hành từ tháng 3/2019 đến tháng 5/2019.

Về quy mô và phương pháp chọn mẫu, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thực địa với cỡ mẫu gồm 100 khách du lịch và 50 cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch tại Đảo Yến. Tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 100% nhờ hình thức trực tiếp phát và thu phiếu điều tra. Đồng thời, phương pháp chuyên gia được thực hiện trong tháng 12/2018 thông qua tham vấn sâu 5 chuyên gia đầu ngành, gồm 1 lãnh đạo Sở Du lịch tỉnh Khánh Hòa, 1 lãnh đạo Sở Giao thông Vận tải và 3 nhà quản lý doanh nghiệp lữ hành chuyên tour biển đảo.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh đối chiếu chuỗi thời gian trên phần mềm Microsoft Excel 2010 là nhằm phản ánh chân thực các biến động cơ cấu khách, doanh thu và mức độ hài lòng thực tế, cung cấp bằng chứng định lượng chính xác phục vụ kiểm định các tiêu chí bền vững.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hoạt động du lịch tại Đảo Yến ghi nhận mức tăng trưởng kinh tế nổi bật nhưng phân bổ nguồn thu còn thiếu tính đa dạng. Trong giai đoạn 2014-2018, tốc độ tăng trưởng lượt khách bình quân đạt 38,2%/năm, doanh thu tăng trưởng bình quân đạt 32,91%/năm. Riêng năm 2018, điểm đến đã đón hơn 8.000 lượt khách tham quan. Tuy nhiên, giá trị gia tăng chủ yếu tập trung vào doanh thu vé tham quan và bán sản phẩm yến sào, trong khi các dịch vụ bổ trợ cao cấp chưa được khai thác tương xứng.

Thứ hai, thời gian lưu trú và mức độ chi tiêu của khách du lịch còn ở mức thấp. Hơn 85% du khách lựa chọn hình thức tour tham quan đi về trong ngày với thời gian lưu trú bình quân dưới 8 giờ tại đảo. Cơ cấu khách du lịch nội địa chiếm tỷ trọng áp đảo trên 75%, khách quốc tế chiếm khoảng 25%, dẫn đến sự chênh lệch lớn về mức chi tiêu bình quân trên mỗi lượt khách so với mặt bằng chung của toàn tỉnh Khánh Hòa.

Thứ ba, nhận thức về bảo vệ môi trường và áp lực lên hệ sinh thái hang yến đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Kết quả khảo sát 100 du khách cho thấy trên 90% đánh giá cao cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ, nhưng có đến 42% ý kiến phản ánh về tình trạng rác thải nhựa phát sinh ven bờ biển và tiếng ồn từ phương tiện ca nô cao tốc vào các khung giờ cao điểm, gây nguy cơ xáo trộn môi trường sống tự nhiên của đàn chim yến.

Thứ tư, mức độ tham gia và hưởng lợi của cộng đồng dân cư địa phương trong chuỗi giá trị du lịch chỉ đạt khoảng 25%. Người dân bản địa chủ yếu đảm nhận các công việc lao động phổ thông thời vụ, thiếu vắng các mô hình liên kết hợp tác xã cung ứng dịch vụ du lịch sinh thái cộng đồng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên bắt nguồn từ mô hình quản lý khép kín, tập trung vào khai thác sản phẩm truyền thống mà chưa mở rộng liên kết đa bên. Sự phụ thuộc vào một doanh nghiệp chủ lực giúp kiểm soát an ninh trật tự nhưng lại tạo ra rào cản cho sự đổi mới sáng tạo sản phẩm du lịch biển đảo. Khi so sánh với các mô hình du lịch đảo sinh thái thành công tại miền Trung như Cù Lao Chàm, Đảo Yến còn thiếu quy chế kiểm soát sức tải sinh thái hàng ngày và cơ chế đồng quản lý tài nguyên biển với người dân.

Dữ liệu nghiên cứu thực trạng này có thể được trình bày trực quan và hiệu quả thông qua biểu đồ cột kép thể hiện tương quan tăng trưởng giữa lượng khách 38,2% và doanh thu 32,91% qua các năm 2014-2018. Đồng thời, một bảng ma trận tổng hợp đánh giá 4 nhóm chỉ số GSTC kết hợp biểu đồ tròn phân tích cơ cấu chi tiêu của 100 du khách sẽ làm nổi bật rõ ràng các khâu dịch vụ còn nghèo nàn và mức độ chịu tải môi trường cần can thiệp khẩn cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thúc đẩy phát triển du lịch bền vững tại Đảo Yến đến năm 2025 và tầm nhìn 2030, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  • Thiết lập cơ chế kiểm soát sức tải sinh thái và phân luồng du khách: Ủy ban Nhân dân tỉnh Khánh Hòa cùng Sở Du lịch cần ban hành quy định giới hạn sức tải đón tiếp tối đa khoảng 150 đến 200 lượt khách mỗi ngày trong giai đoạn 2021-2025. Giải pháp này nhằm bảo đảm khoảng cách an toàn, triệt tiêu tiếng ồn động cơ ảnh hưởng đến chu kỳ làm tổ của chim yến và giảm thiểu áp lực xả thải lên các rạn san hô.
  • Đa dạng hóa chuỗi sản phẩm du lịch sinh thái và trải nghiệm văn hóa: Đơn vị khai thác tour Sanest Tourist chủ trì xây dựng 3 đến 4 gói sản phẩm du lịch cao cấp mới trong lộ trình 2022-2026, bao gồm tour lặn biển ngắm san hô có hướng dẫn viên sinh thái, tour tìm hiểu di sản văn hóa ngành nghề yến sào và hội thảo chuyên đề kết hợp nghỉ dưỡng MICE, hướng tới mục tiêu nâng mức chi tiêu bình quân của du khách lên 35-40%.
  • Chuẩn hóa và bồi dưỡng nguồn nhân lực du lịch bản địa: Sở Du lịch tỉnh Khánh Hòa phối hợp với Hiệp hội Du lịch tổ chức đào tạo định kỳ cho 100% đội ngũ nhân viên và 50 cơ sở, hộ kinh doanh dịch vụ trong giai đoạn 2021-2023 về kỹ năng diễn giải môi trường, nghiệp vụ đón tiếp chuyên nghiệp và ngoại ngữ giao tiếp quốc tế.
  • Tăng cường liên kết cộng đồng và đầu tư hạ tầng bảo vệ môi trường xanh: Doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương hoàn thiện 100% hệ thống phân loại, thu gom và xử lý rác thải khép kín không rác thải nhựa tại các điểm trung chuyển bến tàu trước năm 2025; đồng thời cam kết nâng tỷ lệ sử dụng lao động địa phương lên trên 60% vào năm 2030 để đảm bảo công bằng an sinh xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phương pháp luận của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

  • Cơ quan quản lý nhà nước về du lịch và môi trường: Sở Du lịch, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Khánh Hòa cùng 28 tỉnh, thành phố ven biển có thể ứng dụng kết quả này làm tài liệu tham chiếu xây dựng quy hoạch không gian biển đảo, ban hành bộ tiêu chí du lịch sinh thái và quản trị sức tải điểm đến đặc thù.
  • Doanh nghiệp lữ hành và đơn vị khai thác dịch vụ biển đảo: Các công ty du lịch và đơn vị quản trị điểm đến áp dụng mô hình định vị sản phẩm giá trị gia tăng cao, tối ưu hóa quy trình vận hành tour có trách nhiệm nhằm nâng cao doanh thu thêm 20-30% mà không gây tổn hại hệ sinh thái.
  • Giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu học thuật: Luận văn cung cấp nguồn học liệu mẫu mực về phương pháp nghiên cứu thực chứng với cỡ mẫu khảo sát 150 đối tượng, khung lý thuyết tích hợp tiêu chuẩn GSTC và hệ thống số liệu phân tích định lượng rõ ràng.
  • Tổ chức bảo tồn thiên nhiên và các dự án sinh kế cộng đồng: Các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội ngành nghề sử dụng dữ liệu về tập tính sinh thái chim yến và chuỗi giá trị bản địa để thiết kế các dự án bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với cải thiện sinh kế bền vững cho cư dân ven biển.

Câu hỏi thường gặp

Du lịch bền vững tại Đảo Yến được đánh giá dựa trên những trụ cột nào? Nghiên cứu đánh giá tính bền vững dựa trên 3 trụ cột toàn diện gồm tăng trưởng kinh tế ổn định với mức tăng doanh thu 32,91%/năm, tiến bộ công bằng xã hội gắn với bảo tồn văn hóa làng nghề yến sào, và bảo vệ nguyên vẹn môi trường sinh thái hang yến cùng rạn san hô ven bờ theo chuẩn GSTC.

Tại sao cần phải áp dụng quy chế kiểm soát sức chứa du lịch tại Đảo Yến? Tốc độ tăng trưởng khách đạt tới 38,2%/năm giai đoạn 2014-2018 gây nguy cơ quá tải sinh thái nghiêm trọng. Việc áp dụng hạn ngạch khoảng 150 đến 200 khách mỗi ngày giúp bảo vệ môi trường sinh sản nhạy cảm của chim yến, kiểm soát lượng rác thải và duy trì chất lượng trải nghiệm cao cấp cho du khách.

Quy mô mẫu và phương pháp điều tra thực địa trong luận văn được thực hiện như thế nào? Tác giả đã triển khai lấy mẫu ngẫu nhiên thực địa với cỡ mẫu chuẩn gồm 100 du khách và 50 cơ sở kinh doanh dịch vụ từ tháng 3/2019 đến tháng 5/2019, kết hợp tham vấn 5 chuyên gia đầu ngành trong tháng 12/2018 và xử lý dữ liệu bằng phần mềm Microsoft Excel 2010.

Đâu là rào cản lớn nhất đối với tính bền vững của du lịch Đảo Yến hiện nay? Rào cản lớn nhất là mức độ tham gia của cộng đồng địa phương còn thấp dưới 25%, sản phẩm tour tham quan trong ngày còn đơn điệu và áp lực ô nhiễm rác thải nhựa ven bờ với 42% du khách khảo sát bày tỏ sự lo ngại về môi trường sinh thái.

Doanh nghiệp lữ hành có thể áp dụng giải pháp nào để gia tăng hiệu quả kinh tế bền vững? Doanh nghiệp cần chuyển đổi mô hình từ số lượng sang chất lượng thông qua phát triển 3 đến 4 gói tour trải nghiệm sinh thái cao cấp, kết hợp giáo dục môi trường và diễn giải văn hóa nghề yến, giúp gia tăng mức chi tiêu bình quân của du khách lên 35-40%.

Kết luận

  • Tốc độ tăng trưởng lượt khách 38,2%/năm và doanh thu 32,91%/năm giai đoạn 2014-2018 chứng minh sức hút to lớn của Đảo Yến trên bản đồ du lịch Khánh Hòa.
  • Tính bền vững của điểm đến đòi hỏi sự cân bằng nghiêm ngặt giữa khai thác kinh tế với bảo vệ hệ sinh thái vách đá hang yến và các rạn san hô nguyên sơ.
  • Đơn điệu hóa sản phẩm tour trong ngày và tỷ lệ tham gia của cộng đồng bản địa dưới 25% là những nút thắt chính cần tháo gỡ.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược cung cấp lộ trình thực thi khả thi với các chỉ tiêu định lượng cụ thể về hạn ngạch sức tải và đào tạo 100% nhân lực.
  • Luận văn đóng góp khung phương pháp luận thực chứng hoàn chỉnh cho công tác quản trị du lịch biển đảo tại khu vực duyên hải miền Trung.

Đóng góp khoa học cốt lõi của công trình là xác lập hệ thống dữ liệu định lượng thực chứng và khung giải pháp đồng bộ kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản ngành nghề yến sào và phát triển kinh tế biển đảo. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các cơ quan quản lý và doanh nghiệp lữ hành phối hợp triển khai thí điểm hạn ngạch sức tải giai đoạn 2021-2025, tiến tới xây dựng mô hình điểm đến không rác thải nhựa và đạt chuẩn du lịch xanh toàn diện vào năm 2030. Các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu hãy chung tay ứng dụng ngay những khuyến nghị này để bảo tồn bền vững báu vật tự nhiên Đảo Yến cho các thế hệ tương lai.