Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đánh giá thực trạng quản lý PCB tại Việt Nam - Đề xuất biện pháp quản lý phù hợp

Đánh giá chi tiết thực trạng quản lý PCB tại Việt Nam. Phân tích vấn đề hiện tại, nguyên nhân gốc rễ và đề xuất các biện pháp quản lý hiệu quả, bền vững.

• Tác giả: Tạ Thị Thu Hương
• Trường học: Trường Đại học Thuỷ lợi
• Chuyên ngành: Quản lý Phòng cháy chữa cháy
• Đề tài: Nghiên cứu đánh giá thực trạng quản lý Phòng cháy chữa cháy tại Việt Nam, đề xuất các biện pháp quản lý phù hợp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về PCB và thực trạng tồn lưu tại Việt Nam

PCB (Polychlorinated Biphenyls) là nhóm hợp chất hữu cơ khó phân hủy, được xếp vào danh mục chất ô nhiễm hữu cơ bền vững (POPs) theo Công ước Stockholm. Tại Việt Nam, PCB tồn tại chủ yếu trong dầu biến thế và thiết bị điện cũ từ thời kỳ trước năm 1990. Đây là mối nguy hại lớn với sức khỏe cộng đồng và môi trường sinh thái. Kết quả điều tra năm 2009 của Tổng Cục Môi trường cho thấy hàng trăm doanh nghiệp trên toàn quốc còn lưu giữ thiết bị nhiễm PCB. Việc thống kê gặp nhiều khó khăn do ô nhiễm chéo và tâm lý ngại phát hiện của doanh nghiệp vì chi phí xử lý rất lớn. Chương trình thống kê chi tiết các thiết bị có nồng độ PCB trên 50mg/kg đang được Bộ Công Thương triển khai, dự kiến hoàn thành trước năm 2020. Nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng là bước đầu tiên để xây dựng chính sách quản lý hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và đặc tính nguy hại của PCB

PCB là hỗn hợp gồm 209 đồng phân clo hóa của biphenyl, có độ bền hóa học cao và khả năng tích lũy sinh học mạnh trong mô mỡ. Chất này không bị phân hủy tự nhiên trong thời gian ngắn, dễ lan truyền qua chuỗi thức ăn. Tiếp xúc lâu dài với PCB gây rối loạn nội tiết, ung thư và dị tật bẩm sinh. Chính vì đặc tính này, PCB bị cấm sản xuất và sử dụng mới tại hầu hết các quốc gia thành viên Công ước Stockholm.

1.2. Nguồn gốc PCB tồn lưu trong hệ thống điện Việt Nam

Phần lớn PCB tại Việt Nam xuất phát từ các thiết bị điện nhập khẩu từ Liên Xô, Đông Âu và một số quốc gia phương Tây trước năm 1990. Dầu biến thế và tụ điện là hai dạng thiết bị chứa PCB phổ biến nhất. Theo số liệu năm 2009, có tới 1.529 điểm tồn lưu được ghi nhận. Tập đoàn Điện lực Việt Nam đang thực hiện kiểm kê nội bộ để xác định chính xác khối lượng PCB cần xử lý trong các đơn vị trực thuộc.

II. Phân tích thực trạng quản lý PCB và những bất cập hiện nay

Khung pháp lý quản lý PCB tại Việt Nam được xây dựng dựa trên Luật Hóa chất 2007 và các nghĩa vụ từ Công ước Stockholm. Bộ Công Thương chịu trách nhiệm chính trong quản lý nhà nước về hóa chất công nghiệp, bao gồm PCB. Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành các quy định về bảo vệ môi trường liên quan đến xử lý và thải bỏ hóa chất độc hại. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai còn nhiều bất cập. Việc phân công trách nhiệm giữa các bộ ngành chưa rõ ràng dẫn đến chồng chéo hoặc bỏ trống quản lý. Doanh nghiệp thiếu thông tin về quy trình khai báo và xử lý PCB đúng cách. Năng lực kỹ thuật của cơ sở xử lý trong nước còn hạn chế. Hệ thống cơ sở dữ liệu hóa chất quốc gia chưa được xây dựng hoàn chỉnh, khiến công tác theo dõi và kiểm soát PCB gặp nhiều trở ngại trong thực tế.

2.1. Những khó khăn trong thống kê và kiểm soát PCB

Công tác thống kê PCB gặp trở ngại lớn từ ba phía. Thứ nhất, nhiều thiết bị bị ô nhiễm chéo khiến kết quả phân tích không chính xác. Thứ hai, doanh nghiệp lo ngại chi phí xử lý nên không chủ động khai báo. Thứ ba, lực lượng thanh tra môi trường thiếu nhân lực và trang thiết bị phân tích hiện trường. Năm 2013, số liệu tồn lưu PCB toàn quốc vẫn chưa đầy đủ, phản ánh khoảng trống lớn trong hệ thống quản lý nhà nước.

2.2. Phân tích vai trò và trách nhiệm của các bộ ngành liên quan

Luật Hóa chất 2007 phân định Bộ Công Thương chủ trì xây dựng danh mục hóa chất nguy hiểm và quản lý hóa chất công nghiệp. Bộ Tài nguyên và Môi trường phụ trách xử lý và thải bỏ an toàn. Tuy nhiên, cơ chế phối hợp liên bộ chưa hiệu quả, thiếu đầu mối thống nhất dữ liệu. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý trong giám sát vận chuyển PCB giữa các địa phương và quản lý các kho lưu giữ tạm thời chưa được cấp phép.

III. Giải pháp và biện pháp quản lý PCB phù hợp với điều kiện Việt Nam

Dựa trên phân tích thực trạng, luận văn đề xuất hệ thống biện pháp quản lý PCB toàn diện theo ba nhóm ưu tiên. Nhóm thứ nhất tập trung hoàn thiện khung pháp lý, bổ sung quy chuẩn kỹ thuật riêng cho PCB và thiết lập cơ chế phối hợp liên bộ rõ ràng. Nhóm thứ hai xây dựng hệ thống thống kê, kiểm kê PCB quốc gia với cơ sở dữ liệu tập trung, cập nhật định kỳ. Nhóm thứ ba đầu tư năng lực xử lý trong nước và tăng cường hợp tác quốc tế chuyển giao công nghệ. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế tài chính hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trong chi phí xử lý PCB. Chương trình truyền thông nâng cao nhận thức và đào tạo nhân lực kỹ thuật cũng đóng vai trò thiết yếu. Lộ trình thực hiện chia theo ba giai đoạn đến năm 2020 phù hợp với cam kết quốc tế của Việt Nam.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế giám sát PCB

Cần ban hành thông tư liên tịch giữa Bộ Công Thương và Bộ Tài nguyên Môi trường quy định rõ trình tự khai báo, lưu giữ và xử lý PCB. Xây dựng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phân tích và xác định nồng độ PCB trong thiết bị điện. Thiết lập hệ thống cấp phép vận chuyển PCB liên tỉnh. Tăng tần suất thanh tra định kỳ tại các cơ sở có nguy cơ cao, đặc biệt là trạm biến áp cũ và kho lưu giữ hóa chất công nghiệp.

3.2. Phát triển năng lực xử lý và hợp tác quốc tế về công nghệ

Việt Nam cần đầu tư xây dựng ít nhất một cơ sở xử lý PCB đạt tiêu chuẩn quốc tế tại miền Bắc và miền Nam. Hợp tác với Nhật Bản, EU trong chuyển giao công nghệ phá hủy PCB nhiệt độ cao. Vận dụng nguồn tài trợ từ Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) và UNEP cho các dự án thí điểm. Đào tạo đội ngũ kỹ thuật viên chuyên về lấy mẫu và phân tích PCB tại các Sở Công Thương và Sở Tài nguyên Môi trường cấp tỉnh.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn trong quản lý PCB quốc gia

Nghiên cứu xác nhận rằng quản lý PCB tại Việt Nam đang đối mặt với ba thách thức cốt lõi: thiếu dữ liệu đầy đủ, khung pháp lý chưa đồng bộ và năng lực xử lý hạn chế. Các biện pháp được đề xuất mang tính khả thi cao khi gắn với lộ trình thực hiện Kế hoạch Hành động Quốc gia về Công ước Stockholm. Để triển khai hiệu quả, cần có sự cam kết chính trị từ cấp Chính phủ và nguồn lực tài chính ổn định. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách trong xây dựng chương trình loại trừ PCB giai đoạn 2015-2025. Kinh nghiệm từ các quốc gia ASEAN như Thái Lan và Philippines trong quản lý PCB cũng được phân tích làm bài học tham chiếu. Hướng nghiên cứu tiếp theo nên tập trung đánh giá mức độ phơi nhiễm PCB trong cộng đồng dân cư sống gần các điểm tồn lưu lớn để bổ sung dữ liệu sức khỏe môi trường cho chính sách quốc gia.

4.1. Đóng góp khoa học của luận văn đối với lĩnh vực quản lý POPs

Luận văn cung cấp bộ số liệu thực địa về hiện trạng PCB tại Việt Nam tính đến năm 2013, bổ sung khoảng trống tư liệu trong nghiên cứu môi trường trong nước. Mô hình đánh giá rủi ro được xây dựng có thể ứng dụng cho các chất POPs khác như dioxin và furan. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị cho các cơ quan quản lý, tổ chức phi chính phủ và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực quản lý hóa chất độc hại tại Việt Nam.

4.2. Khuyến nghị chính sách và định hướng quản lý giai đoạn tiếp theo

Chính phủ cần phê duyệt kế hoạch loại trừ hoàn toàn PCB trước năm 2028 theo đúng cam kết với Công ước Stockholm. Bộ Công Thương cần hoàn thiện cơ sở dữ liệu hóa chất quốc gia và tích hợp module quản lý PCB. Các địa phương cần lập danh sách điểm tồn lưu ưu tiên xử lý dựa trên mức độ rủi ro. Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) nên được nghiên cứu áp dụng để phân bổ chi phí xử lý PCB một cách công bằng và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của luận văn. - Phương pháp chuyên gia: Trao đổi, tận dụng tối đa các ý kiến chuyên gia chuyên sâu đồng thời xin ý kiến của các nhà quản lý để xác định một cách chính xác các điểm nóng bị ô nhiễm do rò rỉ PCB trên phạm vi toàn quốc và 4. Công cụ sử dụng - Các văn bản pháp lý hiện hành có liên quan đến PCB tại Việt Nam. - Thực tế triển khai và áp dụng các văn bản pháp lý có liên quan đến PCB tại các doanh nghiệp, cơ quan quản lý địa phương.

5 CH ƯƠ NGQUAN TỔNG 1. VÀ C ƠĐÁNH Ở S GIÁ TRONG QUẢN LÝ PCB TẠI VIỆT NAM 1. TỔNG QUAN CHUNG VỀ PCB 1. Khái niệm về PCB Hợp chất hữu cơ khó phân hủy theo công ước Stockholm gồm 12 chất (Polychlorinate Biphenyls, hợp chất của Dioxin (FCDD), hợp chất của Furan (FCDF), nhóm các chất hữu cơ khó phân hủy là thuốc bảo vệ thực gồm (DDT, Toxaphene, Aldrin (Aldrex, Aldrite.), Dieldrin (Diedrex, Dieldrite, Octaclox.), Heptaclo (Drimex, Heptamul, Heptox.), Mirex, Hexacloruabenzen (HCB), Clordane (Clorotox, Octaclor, Penticlo.) là những chất hóa học có nguồn gốc Cacbon, được sản sinh ra từ các hoạt động công nghiệp của con người, chúng là những hợp chất rất bền vững trong môi trường, có khả năng tích lũy sinh học qua chuỗi thức ăn, lưu trữ trong thời gian dài, khả năng phát tán xa từ các nguồn thải và gây tác động xấu đến sức khỏe con người và hệ sinh thái.

Trong 12 loại hoá chất trên thì PCB, Dioxin, Furan, DDT là những hợp chất đặc biệt nghiêm trọng vì mức độ độc tính cao, tác hại đối với con người và môi trường nghiêm trọng trong đó, PCB được định nghĩa như sau: PCB (Polychlorinate Biphenyls) là một hoá chất công nghiệp được sử dụng trong những dòng chất lỏng trao đổi nhiệt, công nghiệp giấy không chứa cacbon, nhựa, chất phụ gia cho ngành sản xuất sơn,… PCB được xem như là một sản phẩm phụ được sinh ra trong quá trình sản xuất công nghiệp. Ở nhiệt độ thường, phần lớn PCB là chất lỏng, sánh hoặc chất rắn dạng sáp. Đây là một cấu trúc bao gồm 2 vòng benzene liên kết với nhau bởi một liên kết cacbon đơn, trong đó các nguyên tử clo thay thế dần các nguyên tử hydro trên vòng biphenyl. Về lý thuyết, với cấu trúc chung này, có thể có đến 209 hợp chất PCB được tạo ra tùy thuộc vào vị trí và số lượng các nguyên tử hydro được thay thế bằng nguyên tử clo.

Trong đó có chừng 50 hợp chất đã được thương mại hóa. Tính chất của PCB 1. Tính chất vật lý: Ở trạng thái nguyên chất , PCB tồn tại ở dạng lỏng , sệt hoặc t inh thể , không mùi, không vị , không màu hoặc màu vàng nhạt. Trên thị trường , các sản phẩm thương mại của PCB là những hỗn hợp ở dạng lỏng , sệt, có màu sắc thay đổi từ trong suốt đến màu vàng đậm hơn.

PCB có hàm lượng clo càng cao thì độ sệt càng cao và màu càng đậm , và có màu đen khi hàm lượng clo cao nhất. Ở nhiệt độ thấp , PCB không kết tinh mà đóng rắn thành nhựa. PCB nặng hơn nước và hơi nhớt. PCB có áp suất hơi thấp , khó cháy, độ dẫn nhiệt cao, độ dẫn điện thấp, độ hòa tan trong nước thấp nhưng có thể tan tốt trong các dung môi hữu cơ , chất béo và hydrocarbon.

Do PCB có khả năng tích lũy tốt trong chất béo và các mô mỡ nên chúng rất nguy hiểm đối vớicon người và sinh vật. Tính chất hoá học: PCB nằm trong nhóm 22 hợp chất hữu cơ khó phân hủy (POP) được quy định trong Công ước Stockholm. PCB là dẫn xuất clo của các hydrocarbon và được tổng hợp bằng cách clo hóa vòng biphenyl. Ở điều kiện thường , PCB gần như trơ về mặt hóa học , chúng bền với các quá trình oxy hóa khử , các quá trình cộng , tách loại và thay thế.

Ngay cả khi tiến hành nghiên cứu PCB, ở điều kiện nhiệt độ 170oC trong thời g ian dài với sự có mặt oxy hoặc các kim loại hoạt động , tính chất hóa học của PCB vẫn không hề bị ảnh hưởng. Ở nhiệt độ cao, PCB có thể bị phân hủy nhưng rất chậm và có thể tạo ra sản phẩm là những chất có tính độc cao như dibenzodioxin và dibenzofuran. PCB trong môi trường có xu hướng kết hợp với các thành phần hữu cơ trong đất, trầm tích, và các mô sinh học, hoặc với carbon hữu cơ hòa tan trong các hệ thủy sinh hơn là ở dạng hòa tan trong nước. Tính chất độc hại của các chất hữu cơ khó phân hủy - Tính chất độc hại: Các chất hữu cơ khó phân hủy là những hóa chất độc hại, đã được nghiên cứu về sức khỏe, chứng minh là có liên quan đến một số ảnh hưởng xấu đối với môi trường và sức khỏe con người.

7 PCB thường được tích tụ trong các mô mỡ của người và động vật thông qua con đường hô hấp và đường tiêu hoá. Những trường hợp nhiễm độc PCB ở mức độ cao và cấp tính thì sẽ bị bỏng, trầy da, thay đổi cấu trúc của da và móng tay, thay đổi chức năng gan và hệ thống miễn dịch, ảnh hưởng đến hệ hô hấp, gây đau đầu suy nhược thần kinh, hoa mắt mất trí nhớ mệt mỏi hoảng loạn và bất lực. Nhiễm độc mãn tính với nồng độ PCB thấp sẽ phá huỷ gan, rối loạn sinh sản và có khả năng gây ung thư. Di chuyển tầm xa: Các chất hữu cơ khó phân hủy có thể di chuyển đi xa khỏi nguồn phát thải ban đầu nhờ gió, nước và trong một quy mô nhỏ hơn là nhờ vào các loài di cư.

Sản xuất PCB và sử dụng PCB 1. Sản xuất PCB PCB không được sinh ra tự nhiên mà do con người sản xuất thành các sản phẩm công nghiệp dưới nhiều tên thương mại khác nhau. Theo thống kê, trong giai đoạn từ 1930 đến 1993 trên thế giới có các nước sản xuất bao gồm: Mỹ, Đức, Liên Xô cũ, Anh, Pháp, Nhật, Ý, Tây Ban Nha, Tiệp Khắc, Trung Quốc, Phần Lan, đã sản xuất hơn 1,3 triệu tấn PCB, trong đó Mỹ là nước sản xuất nhiều nhất (641 nghìn tấn), sau đó là các nước: Đức 159 nghìn tấn, Liên Xô cũ 142 nghìn tấn, Pháp 135 nghìn tấn. Năm 1981 PCB được tổng hợp đầu tiên tại Đức và đến năm 1929 Công ty hóa chất Swann, Aniston, bang Alabama, Mỹ bắt đầu thương mại hóa sản phẩm PCB.

Năm 1935 Công ty hóa chất công nghiệp Monsanto đã mua lại Công ty Swann và trở thành nhà sản xuất chính thức PCB chính dưới tên thương mại Aroclor với các nhà máy đặt tại Sauget, Illinois và Anniston, Alabama tới năm 1977. Năm 1935-1993 Công ty hóa chất công nghiệp Monsanto bán bản quyền sản xuất PCB cho các công ty tại các quốc gia khác như: Ý, Pháp, Nhật, Đức, Liên Xô cũ,… và các nước này đã sản xuất hỗn hợp PCB với các tên thương mại khác như Chlophens, Pyralennes, Fenchlors, Kanechlors, Solvo,… Nhà sản xuất, quốc gia sản xuất chính và sản lượng PCB giai đoạn 1930 - 1993 được trình bày trong bảng sau: 8 Bảng 1.1: Lượng PCB được sản xuất từ năm 1930 đến 1993 trên thế giới Quốc gia Nhà sản xuất Sản lượng (tấn) Năm Mỹ Monsanto 641.246 1930-1977 Đức Bayer AG 159.062 1930-1993 Liên Xô cũ Orgsteklo 141.542 1954-1977 Nhật Bản Kanegafuchi 56.326 1954-1972 Liên Xô cũ Orgsintez 32.092 1958-1983 Tây Ban Nha S.012 1955-1984 Cộng hòa Séc Chemco 21.482 1959-1984 Trung Quốc Xian 8.000 1960-1979 Nhật Bản Misubishi 2.461 1969-1972 Phần Lan Electrochemical Co.000 1966-1970 Phần Lan Zaklady Azotowe 697 1974-1977 Mỹ Geneva Industries 454 1971-1973 11 nước 14 nhà sản xuất 1. Sử dụng PCB PCB được ứng dụng như là chất phụ gia thành phần nguyên liệu trong các thành phần nguyên liệu trong sản phẩm công nghiệp khác nhau: * Trong các hệ thống kín Chất cách điện hoặc dung dịch làm mát trong các máy biến thế. Dung dịch điện môi trong các tụ điện.

Chất lỏng thủy lực trong các thiết bị nâng, xe thải hay bơm cao áp (đặc biệt trọng công nghiệp mỏ). * Trong các hệ thống mở Chất bôi trơn trong dầu và mỡ. Chất chống thấm nước và chất chống cháy trong gỗ, giấy, vải và da. 9 Chất phủ bề mặt trong sản xuất giấy.

Chất phụ gia trong keo hồ, sơn hay lớp bảo vệ chống xói mòn. Thuốc trừ sâu. Chất xúc tác polyme hóa trong hóa dầu. Dầu ngâm trong kính hiển vi.

Chất bịt kín trong ngành xây dựng, ngành sản xuất ôtô. Ưu điểm nhược điểm của PCB: * Ưu điểm của PCB: U - Ổn định ở nhiệt độ cao, rất khó cháy (chỉ hoàn toàn cháy ở nhiệt độ trên 1.0000C) P P - Chống lại axit, kiềm và hóa chất tương đối tốt - Ổn định trong môi trường oxi hóa và hydrat hóa (trong các hệ thống kỹ thuật) - Tan ít trong nước, nhưng tan tốt trong chất béo - Truyền nhiệt tốt, áp suất hơi thấp; - Dẫn nhiệt kém (chất cách điện tốt). * Nhược điểm của PCB: U PCB có đủ 4 tính chất của hợp chất hữu cơ khó phân hủy gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và môi trường như sau: - Phân bố quá rộng trong môi trường do quá trình di chuyển tự nhiên của đất, nước, không khí - Khó phân hủy trong một thời gian rất dài - Khả năng tích tụ sinh học cao: PCB tích tụ trong mô mỡ và có nồng độ tăng theo chuỗi thức ăn. - Là chất độc đối với hệ sinh thái và con người 1.

Vấn đề tồn lưu của PCB 1. Tồn lưu PCB trên thế giới [6] PCB được sản xuất chủ yếu từ năm 1930 đến năm 1993 với tổng lượng lên tới hơn 1,3 triệu tấn gồm 14 nhà sản xuất tại 11 nước trên thế giới. Tuy nhiên, các số liệu hiện tại chưa thể thống kê chi tiết về tổng lượng PCB còn tồn lưu tại các các quốc gia trên thế giới, do trước những năm 1989 lượng PCB hầu như không được thu gom và hầu hết chúng đã được chuyển đổi về mục đích sử dụng hoặc buôn bán dưới hình thức thương mại (khi chưa có công ước Basel trước năm 1980). Tại một 10 số quốc gia trong đó có Việt Nam mới chỉ ước lượng về tổng lượng PCB chứ cũng chưa thể khẳng định rõ được lượng PCB còn tồn lưu.

Do đó, hầu hết các quốc gia chưa công bố chính thức về lượng PCB tồn lưu. Do đó tại thời điểm thực hiện luận văn chưa có số liệu thống kê cụ thể về hiện trạng tồn lưu của PCB trên thế giới. Vấn đề tồn lưu PCB tại Việt Nam a.