Đặt vấn đề Lúa là một cây lương thực quan trọng trên thế giới chỉ sau lúa mỳ, hơn 40% dân số trên thế giới sử dụng lúa gạo làm lương thực chính. Đặc biệt là các nước ở Châu Á, Châu Phi, Mỹ La Tinh. Trong cơ cấu sản xuất lương thực của thế giới lúa gạo chiếm tới 26. Ở Việt Nam, lúa là cây lương thực chính cung cấp cho toàn xã hội, cây lúa là một loại thực phẩm hết sức gần gũi và đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc giải quyết nhu cầu cây lương thực cho nhân dân.
Lúa không chỉ đảm bảo lương thực cho người dân mà nó còn góp phần to lớn trong vai trò ổn định chính trị xã hội. [8] Trong những năm gần đây, nhờ có chính sách đổi mới của Đảng, sự nỗ lực vươn lên của người dân và sự đóng góp của các nhà khoa học mà ngành nông nghiệp nước ta có những bước phát triển nhảy vọt. Việt Nam từ một nước thiếu lương thực, nay đã trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Huyện Định Hóa là một huyện miền núi nằm ở phía tây bắc tỉnh Thái Nguyên,Việt Nam.
Huyện Định Hóa được biết tới với di tích quốc gia đặc biệt An Toàn Khu Định Hóa và canh tác nông nghiệp ở đây là chủ yếu. Trên địa bàn xã Sơn Phú huyện Định Hóa Tỉnh Thái Nguyên sản phẩm nông nghiệp đa dạng và cây lúa chiếm phần lớn mang lại thu nhập cho hộ canh tác nông nghiệp. Trong những năm gần đây được sự quan tâm của các cấp ủy Đảng từ Trung Ương đến địa phương về chỉ đạo Dồn Điền Đổi Thửa từ nhiều ô thửa nhỏ thành một hoặc hai ô thửa lớn, tạo điều kiện cho việc sản xuất cũng như 2 áp dụng máy móc vào sản xuất. Vì vậy cơ sở hạ tầng trong nông nghiệp được cải tạo, tạo điều kiện cho nông nghiệp phát triển thuận lợi.
Nguồn kinh phí từ Trung ương – Địa phương dành cho tập huấn tuyên truyền chuyển giao khoa học kỹ thuật trong nông nghiệp được diễn ra thường xuyên và liên tục. Vì vậy người dân đã dần thay đổi nhận thức và áp dụng khoa học kỹ thuật, chuyển dịch cơ cấu cây trồng đưa những giống lúa mới, có năng suất cao vào thực tiễn sản xuất. Vì vậy năng suất, sản lượng lúa trên địa bàn xã ngày càng tăng, có hiệu quả từ thực tế đến sản xuất mang lại hiệu quả kinh tế cao. Đội ngũ Cán bộ Trồng trọt – Bảo Vệ Thực Vật, Khuyến Nông Viên cơ sở bám sát đồng ruộng làm tốt công tác dự tính dự báo sâu bệnh qua các giai đoạn phát triển của cây lúa nên trong những năm qua năng suất lúa tăng rõ rệt và không có diện tích lúa bị thất thu do sâu bệnh sảy ra.
Tuy nhiên do các khu công nghiệp ở trong và ngoài tỉnh đã thu hút lượng lớn người lao động tham gia tại các nhà máy, xí nghiệp tạo thu nhập cao, ổn định. Người dân không mặn mà với nông nghiệp do lợi nhuận thu được từ sản xuất nông nghiệp rất thấp. Để phát huy vai trò và tiềm năng sản xuất lúa ở xã Sơn Phú có hiệu quả cao hơn trong thời kỳ sự cạnh tranh với các ngành sản xuất khác, cần nắm rõ tình hình thực trạng, khắc phục một số khó khăn, áp dụng tiến bộ khoa học phù hợp vào sản xuất. Để ngành sản xuất lúa đem lại hiệu quả kinh tế cao, góp phần ổn định an ninh lương thực cần phải tìm ra nguyên nhân, giải pháp cụ thể.
Vì vậy để nền nông nghiệp xã Sơn Phú phát triển cho năng xuất cao, chất lượng tốt, đáp ứng nhu cầu cho người dân trong vùng, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá mô hình sản xuất lúa tại xã Sơn Phú huyện Định Hóa - tỉnh Thái Nguyên". Mục tiêu chung Đánh giá thực trạng sản xuất lúa tại xã Sơn Phú để thấy rõ những thuận lợi và khó khăn của địa phương từ đó đề xuất các giải pháp nhằm tăng hiệu quả sản xuất cho người trồng lúa tại địa phương. Mục tiêu cụ thể - Thực tập tại xã Sơn Phú để thu thập thông tin tình hình sản xuất nông nghiệp. - Thu thập số liệu báo cáo về thực trạng sản xuất lúa tại xã Sơn Phú từ những năm 2015, 2016, 2017, 2018, 2019 - Điều tra tình hình sản xuất các hộ trồng lúa vụ mùa năm 2019 tại xã Sơn Phú.
- Xác định, phân tích, đánh giá được những thuận lợi, khó khăn sản xuất lúa và nguyên nhân. - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất lúa của các nông hộ trên địa bàn. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tình hình sản xuất và nghiên cứu lúa trên thế giới.1 Tình hình sản xuất lúa trên thế giới.
Trong suốt quá trình phát triển lịch sử, cây lúa hầu hết được trồng ở các châu lục. Cây lúa là một trong 5 loại cây lương thực chính của thế giới, là loại thực phẩm quan trọng cho > 50% số người dân trên thế giới. Hiện nay trên thế giới có khoảng 114 nước trồng lúa phân bố trên tất cả các châu lục nhưng tập trung trồng nhiều nhất là ở châu Á. Lúa gạo là một loại lương thực quan trọng đối với 3,5 tỷ người, chiếm 50% dân số thế giới.
Theo thống kê của tổ chức lương thực thế giới FAO năm 2015 sản lượng lúa gạo đạt 749,1 triệu tấn tăng 1% so với năm 2014 (741,8 triệu tấn) và có xu thế tăng trong những năm tiếp theo. [7] Sản lượng lúa gạo tại châu Á chiếm tới 90,4% toàn thế giới, tức là 677,7 triệu tấn. Tỷ lệ này vẫn đang liên tục tăng vì vấn đề dân số gia tăng ở khu vực này. Theo thống kê, sản lượng lúa gạo cao chủ yếu nhờ sản lượng tăng mạnh tại Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Pakistan và Việt Nam.
Trong đó, sản lượng lúa gạo của Việt Nam năm 2015 đạt tới 44,7 triệu tấn.[1] Sản lượng lúa gạo tại Châu Phi đạt 28,7 triệu tấn, tăng 0,8% so với sản lượng năm 2014. Sản lượng tăng tại các nước Tây Phi đã bù đắp những thiếu hụt do sự suy giảm tại một nước ở Đông và Nam Phi. Tại vùng trung Mỹ và Caribe sản lượng lúa gạo duy trì ở mức ổn định 3 triệu tấn. Vùng nam Mỹ sản lượng lúa gạo đạt 25,4 triệu tấn năm 2015 tăng 2,7% so với cùng kỳ năm 2014.
Sản lượng lúa gạo tại châu Âu giữ ở mức ổn định đạt 4. [7] 5 Tuy tổng sản lượng lúa không ngừng tăng, năm sau cao hơn năm trước nhưng dân số tăng nhanh hơn, nhất là ở các nước đang phát triển, nên lương thực vẫn là vấn đề cấp bách phải quan tâm trong những năm gần đây cũng như lâu dài trong tương lai.1 Diện tích, năng xuất và sản lượng lúa trên thế giới trong 5 năm gần đây (2014 – 2018) Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (triệu ha) (tạ/ha (triệu tấn) 2014 158,103 43,448 686,928 2015 161,195 43,548 701,974 2016 162,484 44,479 722,718 2017 162,936 45,104 734,906 2018 165,163 44,859 740,902 (Nguồn: FAO STAT, 2018) Qua bảng 2.1 cho thấy trong 5 năm (2014 – 2018) diện tích, năng suất, sản lượng lúa trên thế giới tăng dần, tuy nhiên trong 4 năm đầu (2014 – 2018) diện tích trồng lúa tăng chậm từ 158,103 lên 162,936 triệu ha, đến năm 2016 thì diện tích tăng nhanh hơn 4 năm đầu, diện tích tăng mạnh vào năm 2018, so với năm 2013 là 2. Năng suất năm 2014 chỉ đạt 43,448 tạ/ ha, đến năm 2015 năng suất đạt 43,548, nhưng năm 2014 so với năm 2015 năng suất tăng lên không đáng kể, năng suất tăng mạnh nhất vào năm 2017 đạt 45,104 tạ/ ha, nhưng đến năm 2018 năng suất lại giảm so với năm 2017 từ 45,104 ta/ ha xuống còn 44,859 tạ/ ha. Sản lượng lúa trên thế giới tăng nhanh qua các năm từ 2015 – 2018, sản lượng lúa năm 2013 chỉ có 686,928 triệu tấn đến năm 2015 đã tăng lên 701,974 triệu tấn, đến năm 2016 sản lượng tăng cao nhất đạt 740,902 triệu tấn.[3] 6 Trên thế giới lúa chiếm một vị trí quan trọng, đặc biệt ở vùng Châu Á lúa là món ăn chính giống như bắp của dân Nam Mỹ, hạt kê của dân Châu Phí hoặc lúa mì của dân Châu Âu và Bắc Mỹ.
Theo thống kê của tổ chức lương thực thế giới (FAO, 2015) cho thấy, có 214 nước trồng lúa, trong đó 51 nước có diện tích trồng lúa trên 1.000 ha tập trung ở Châu Á. Trong đó có 39 nước có năng suất trên 5 tấn/ ha, đứng đầu là Australia. Nhìn chung năng suất lúa cao tập trung ở các quốc gia có nhiệt độ ngày và đêm cao hơn và trình độ canh tác phát triển tốt hơn. Các nước nhiệt đới có năng suất bình quân thấp do chế độ nhiệt và ẩm độ cao, sâu bệnh phát triển mạnh và trình độ canh tác hạn chế.
Theo dự báo của các nhà khoa học trên thế giới thì năng suất lúa bình quân trên thế giới đã đạt gần mức tối đa và ít có biến động nhưng sản lượng lúa trong tương lai sẽ giảm vì diện tích gieo trồng ngày càng bị thu hẹp, do tốc độ đô thị hoá ngày càng nhanh, đất nông nghiệp một phần bị chuyển đổi thành đất xây dựng khu công nghiệp, làm đường giao thông và các khu đô thị. Cây lúa ưa khí hậu nóng, ẩm, chân ruộng ngập nước và cần nhiều công chăm sóc. Giới hạn trồng lúa hiện nay ở bán cầu Bắc tối đa là 49 oB (Nhật Bản), ở bán cầu Nam là 35oN (Ôx-trây-li-a). Theo thống kê trên thế giới có khoảng 114 quốc gia trồng lúa, đặc biệt là vùng châu Á gió mùa chiếm 9/10 sản lượng lúa gạo trên thế giới.
Ở Châu Á, lúa là lương thực chính giống như bắp của dân Nam Mỹ, hạt kê của dân Châu Phi hoặc lúa Mì của dân Châu Âu và Bắc Mỹ. Tuy nhiên, các nước trong khu vực này đều rất đông dân với tập quán lâu đời dùng lúa gạo, nên lúa gạo sản xuất ra chủ yếu để sử dụng trong nước. Tình hình sản xuất lúa ở một số khu vực trên thế giới năm 2018 Diện tích Năng suất Sản lượng Khu vực (triệu ha) (tạ/ha) (triệu tấn) Thế giới 164,720 45,271 745,710 Châu Á 146,463 46,076 674,836 Châu Âu 0,640 56,140 4,000 Châu phi 10,931 26,821 29,318 Châu Mỹ 6,687 46,373 36,864 (Nguồn FAO STAT, 2018) Qua bảng trên cho thấy: Theo thống kê của (FAO,2018): Diện tích canh tác lúa toàn thế giới năm 2018 là 164,720 triệu ha, năng suất bình quân 45,271 tạ/ha, sản lượng 745,710 triệu tấn.