MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Việt Nam là một nƣớc nông nghiệp và ngành nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng trong chiến lƣợc phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Đặc biệt dƣới ánh sáng Nghị quyết Đại Hội VII của Đảng về chuyển hẳn nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trƣờng, mở rộng quan hệ hàng hoá đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp, khai thác phát huy tốt tiềm năng sẵn có của từng vùng, từng địa phƣơng, biến sản phẩm nông nghiệp thành hàng hoá, tăng giá trị sản phẩm nông nghiệp thông qua chế biến và xuất khẩu. Vì vậy, liên tiếp trong những năm gần đây, Việt Nam có tỷ lệ tăng trƣởng kinh tế cao, chất lƣợng cuộc sống dân cƣ đƣợc nâng lên rất nhiều. Sự thành công to lớn của nông nghiệp nƣớc ta trong những năm qua do nhiều yếu tố, trong đó 2 nhân tố có tính quan trọng và quyết định là: Đƣờng lối đổi mới và sự phát triển của khoa học kỹ thuật trong nông nghiệp.
Trong thực tiễn ngƣời nông dân trƣớc kia chỉ sản xuất đƣợc 1 đến 2 vụ thì nay đã tăng lên 3 vụ/năm. Nhiều loại cây trồng có giá trị kinh tế cao đã đƣợc đƣa vào sản xuất trên diện rộng. Tuy nhiên đây mới chỉ là những thắng lợi bƣớc đầu, bởi vì khi chuyển sang nền kinh tế sản xuất hàng hoá thì sản xuất nông nghiệp và ngƣời nông dân phải thực hiện quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi, triệt để khai thác những điều kiện thuận lợi của từng vùng từng địa phƣơng và các lợi thế về những cây trồng vật nuôi để có giá trị kinh tế cao, nâng cao năng suất chất lƣợng và hạ giá thành sản phẩm. Xã Đào Ngạn là một xã vùng đồng bằng và có núi đá nằm ở phía Bắc của huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng, ngƣời dân sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp, là vùng có điều kiện tự nhiên phù hợp với một số loại cây trồng nhƣ lúa, ngô, thuốc lá, khoai, sắn.
So với các loại cây trồng khác thì cây thuốc lá là loại cây trồng có thế mạnh nhất. Trong những năm gần đây diện tích trồng thuốc lá và số hộ trồng thuốc lá ngày một tăng, theo đó đời sống của ngƣời dân trong xã từng bƣớc đƣợc cải thiện rõ rệt, là một hƣớng chuyển dịch cơ cấu cây trồng đúng đắn. 2 Thuốc lá là loại cây công nghiệp ngắn ngày có khả năng chịu hạn rất tốt, thích hợp trồng ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Cây thuốc lá góp phần tạo công ăn việc làm, tận dụng lao động phụ, sử dụng lao động hợp lý, tăng thu nhập cho ngƣời lao động, làm phong phú thêm cơ cấu luân canh, góp phần cải tạo đất trồng trọt, phân bố lại dân cƣ.
Mấy chục năm nay, cây thuốc lá đã dần trở thành cây trồng phổ biến ở xã Đào Ngạn và thực tế cho thấy nhiều hộ nông dân đã có cuộc sống khá hơn. Đây là thực tế đáng mừng bởi nhƣ thế có nghĩa là ngƣời dân đã tìm ra đƣợc lối thoát xoá đói giảm nghèo cho chính họ. Chính vì hiệu quả của việc trồng thuốc lá cao mà ngƣời nông dân ngày một chăm lo đầu tƣ, áp dụng kỹ thuật mới vào sản xuất. Bên cạnh những thành quả đó vẫn còn nhiều ngƣời nông dân chƣa dám mạnh dạn đầu tƣ nhiều cho cây thuốc lá, vì vậy đã làm cho hiệu quả sản xuất chƣa cao so với mong muốn, sự phát triển còn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng hiện có của địa phƣơng.
Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả kinh tế của cây thuốc lá trong cơ cấu cây trồng tại địa bàn xã Đào Ngạn, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đánh giá thực trạng phát triển và hiệu quả kinh tế trong việc sản xuất cây thuốc lá trên cơ sở đó đƣa ra những định hƣớng và giải pháp chủ yếu nhằm phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất thuốc lá trên địa bàn xã, góp phần thúc đẩy kinh tế nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn xã. Mục tiêu cụ thể - Nghiên cứu đặc điểm của địa bàn nghiên cứu.
- Nghiên cứu thực trạng việc sản xuất thuốc lá tại địa bàn xã Đào Ngạn, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng trong những năm 2012 đến năm 2014. - Đánh giá và so sánh hiệu quả của việc sản xuất thuốc lá với sản xuất cây lúa, ngô, trên địa bàn xã. 3 - Đƣa ra những giải pháp nâng cao hiệu quả việc sản xuất thuốc lá trong những năm tới. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập - Nghiên cứu đề tài nhằm củng cố lại cho sinh viên những kiến thức đã học và làm quen dần với công việc thực tế. - Nghiên cứu đề tài giúp cho sinh viên làm quen với một số phƣơng pháp nghiên cứu một đề tài khoa học cụ thể. - Bƣớc đầu biết vận dụng kiến thức đã học vào nghiên cứu khoa học. - Góp phần thu thập dữ liệu về thực tiễn sản xuất, là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu có liên quan.
Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ giúp một phần nào vào việc đánh giá hiệu quả kinh tế của cây thuốc lá, từ đó giúp cho ngƣời nông dân đƣa ra quyết định tiếp tục mở rộng sản xuất hay không, đồng thời là cơ sở, tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý, lãnh đạo các ban ngành, đƣa ra phƣơng hƣớng để phát huy điểm mạnh và khắc phục điểm yếu còn tồn tại để giải quyết những khó khăn, trở ngại nhằm phát triển nông nghiệp ngày càng vững mạnh. Đóng góp của đề tài - Chỉ rõ đƣợc sản xuất thuốc lá tại xã Đào Ngạn đã dần chiếm ƣu thế hơn các loại cây trồng khác tại địa phƣơng. - Chỉ rõ đƣợc hiệu quả kinh tế của cây thuốc lá so với hai cây trồng chính của xã đó là cây lúa, cây ngô. - Đánh giá đƣợc khó khăn của ngƣời dân trong sản xuất thuốc lá từ đó đƣa ra giải pháp phù hợp.
4 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2. Cơ sở lý luận của đề tài 2. Cơ sở lý luận về phát triển sản xuất thuốc lá 2. Giới thiệu chung về cây thuốc lá * Phân loại Cây thuốc lá có tên khoa học là: Nicotinana.sp thuộc ngành hạt kín Angiospe, lớp 2 lá mầm Dicotylndones, phân lớp Asteridae, bộ hoa mõm sói Scophulariales, họ cà Solanaceae, chi Nicotiana.
Trong chi Nicotiana có 50 - 70 loài, đa số là dạng cỏ, một số thân đứng, hầu hết là các dạng dại phụ. Căn cứ vào hình thái, màu sắc của hoa ngƣời ta phân chia thành 4 loại chính: - Loài Nicotiana tabacum L.: có hoa màu hồng hay đỏ tƣơi. Đây là loài phổ biến nhất chiếm 90% diện tích thuốc lá trên Thế giới. - Loài Nicotiana rustica L.: có hoa màu vàng, chiếm 10% diện tích thuốc lá trên Thế giới.
- Loài Nicotiana petunioide L.: có hoa màu trắng, phớt hồng hay tím. Thƣờng chỉ có trong vƣờn thực vật phục vụ nguồn dự trữ gien cho lai tạo, ít đƣợc dùng trong sản xuất. - Loài Nicotiana polidiede L.: có hoa màu trắng. Loài này cũng đƣợc ít dùng trong sản xuất, chủ yếu chỉ có trong vƣờn thực vật học của một số quốc gia [4].
* Giá trị của cây thuốc lá Thuốc lá (Nicotiana tabacum L.) là cây công nghiệp ngắn ngày có tầm quan trọng bấc nhất về kinh tế trên thị trƣờng Thế giới, không chỉ đối với trên 33 triệu dân của trên 120 quốc gia trồng thuốc lá, mà còn cho cả toàn bộ nền công nghiệp, từ các nhà máy chế biến thuốc điếu, sản xuất phụ gia, phụ liệu, đến cả hệ thống phân phối tiêu thụ, thậm chí đến cả một phần ngành sản xuất của vật tƣ nông nghiệp phục vụ cho cây thuốc lá nhƣ phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Trồng thuốc lá có hiệu 5 quả cao hơn nhiều so với các loại cây trồng khác (giá bán 1.200 USD/ tấn lá khô) [4]. Các hãng sản xuất thuốc lá của các nƣớc tƣ bản đều nhận đƣợc nguồn lợi nhuận khổng lồ từ cây thuốc lá. Ở nƣớc ta cây thuốc lá cũng mang lại giá trị kinh tế cao, sử dụng hiệu quả đất đai, góp phần tạo công ăn việc làm, tận dụng đƣợc nguồn lao động của địa phƣơng, tăng thu nhập cho ngƣời lao động.
Lợi nhuận cao từ sản xuất thuốc lá đã có sự quan tâm của nhiều cấp chính quyền trong cả nƣớc, tại một số tỉnh miền núi phía Bắc nhƣ Cao Bằng, Lạng Sơn,. Cây thuốc lá đã nằm trong cơ cấu cây trồng truyền thống thực sự mang lại hiệu quả kinh tế cao. Năm 2010, Tổng công ty thuốc lá Việt Nam đạt kim ngạch xuất khẩu trên 175 triệu USD, tăng 17% so với 2009, xuất siêu gần 54 triệu USD, nộp ngân sách vƣợt mốc 5.000 tỷ đồng, tăng 6% so với năm 2009. Đời sống, việc làm và thu nhập của ngƣời lao động đƣợc đảm bảo, ổn định.
Trong thuốc lá có thể chiết suất một số chất hóa học có thể đƣợc sử dụng làm thuốc bảo vệ thực vật. Trong y học ngƣời ta chiết suất từ thuốc lá chất Hemoglobin đƣợc sử dụng làm thuốc chữa bệnh. Đối với ngành công nghệ sinh học, cây thuốc lá đƣợc sử dụng nhƣ thực vật mô hình cho những nghiên cứu cơ bản cũng nhƣ ứng dụng nhờ khả năng dễ dàng tiến hành, nuôi cấy In vitro và chuyển gen. Đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của sản xuất cây thuốc lá Cây thuốc lá có đặc điểm từ sản xuất đến chế biến đòi hỏi phải có kỹ thuật khá cao từ khâu trồng, chăm sóc, thu hoạch đến chế biến thành phẩm nhằm tạo ra đƣợc những sản phẩm hàng hóa có sức cạnh tranh cao, thu hút khách hàng và các nhà đầu tƣ sản xuất trong và ngoài nƣớc.
Nếu coi cây thuốc lá là cây trồng mũi nhọn thì cần phải thực hiện theo hƣớng chuyên môn hóa để nâng cao năng suất, chất lƣợng sản phẩm góp phần tăng thu nhập cải thiện đời sống ngƣời dân. Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất cây thuốc lá: a. Nhóm nhân tố về điều kiện tự nhiên + Điều kiện đất đai Đất đai là tƣ liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt đối với cây thuốc lá, nó là yếu tố ảnh hƣởng trực tiếp đến sản lƣợng, chất lƣợng thuốc lá nguyên liệu. 6 Cây thuốc lá phát triển thuận lợi trên các loại đất tơi xốp, thoát nƣớc tốt, loại đất cát pha, đất thịt nhẹ đến thịt nhẹ trung bình có độ màu mỡ không cao, có thể nghèo các chất dinh dƣỡng, tỷ lệ mùn trong đất < 2%.