CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ CÁC BIỆN PHÁP HÀNH CHÍNH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 1. Khái quát chung về tham nhũng và phòng, chống tham nhũng 1. Quan niệm về tham nhũng 1. Khái niệm tham nhũng Theo Từ điển Tiếng Việt, tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu nhân dân lấy của.
Tài liệu hướng dẫn của Liên hiệp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) định nghĩa tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng. Tổ chức Minh bạch quốc tế lại cho rằng tham nhũng là lạm dụng quyền lực được giao phó cho mục đích cá nhân [53]. Tuy nhiên, trong khoa học pháp lý, những định nghĩa này quá đơn giản và chung chung, chưa phản ánh hết các dấu hiệu đặc trưng của tham nhũng. Vì tham nhũng không chỉ xảy ra bằng việc gây khó dễ, đối tượng chịu tác động không chỉ là nhân dân, tham nhũng có thể diễn ra dưới nhiều hình thức và trong nhiều hoạt động, lĩnh vực như kinh tế, chính trị, hành chính, giáo dục…Bên cạnh đó, đối tượng mà chủ thể tham nhũng hướng tới không đơn giản chỉ là lợi ích của cải vật chất mà đó có thể là lời hứa hẹn về sự thăng tiến trong công việc, một sự bảo đảm nếu hành vi tham nhũng đó bị phát giác… Theo World Bank [48], tham nhũng có thể được xác định là những hành vi liên quan liên quan đến việc chào mời, cho, hoặc nhận gạ gẫm một thứ gì đó có giá trị nhằm tác động tới hành động của một công chức nhà nước trong quá trình mua sắm hoặc soạn thảo hợp đồng, hoạt động mua sắm sai nguyên tắc…định nghĩa này chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ tài chính như chỉ tập trung vào những vấn đề có liên quan nhiều nhất tới các chính sách và quy trình của tổ chức tài chính này như các khoản vay, đấu thầu, mua sắm… 9 mà không có một cái nhìn bao quát toàn diện trên các khía cạnh khác như khía cạnh văn hóa chính trị tham nhũng.
Do đó đã làm thu hẹp đi ngoại diên của định nghĩa về tham nhũng. Bởi vì tham nhũng có thể xảy ra ở bất cứ lĩnh vực nào, không phân biệt cấu trúc chính trị hay trình độ kinh tế - xã hội của một nước. Đối với pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Luật PCTN 2005 (đã được sửa đổi vào năm 2007, 2012), ngay tại Điều 1 đã định nghĩa: “tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”. Về khái niệm, người có chức vụ, quyền hạn, ngay trong Luật này, tại khoản 3, điều 1 cũng đã có sự giải thích bằng phương pháp liệt kê.
Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng, phương pháp liệt kê thường được sử dụng đối với những định nghĩa có ngoại diên hẹp vì sẽ giúp bao hàm được tất cả những thành tố phụ thuộc định nghĩa đó. Đối với khái niệm “người có chức vụ, quyền hạn”, đây là một khái niệm không dễ dàng hiểu rõ và tường tận, vì thế, nếu sử dụng định nghĩa liệt kê ở đây sẽ khó bao quát được tất cả các yếu tố thuộc ngoại diên của khái niệm này. Nhất là khi khái niệm này lại được dùng trong định nghĩa “tham nhũng”, một định nghĩa còn nhiều tranh cãi. Nên chăng dùng phương pháp diễn giải sẽ hợp lý và toàn diện hơn? Bên cạnh đó, nếu người có chức vụ, quyền hạn lạm dụng chứ không lợi dụng chức vụ quyền hạn thì có cấu thành tội tham nhũng không? Bởi vì khái niệm và hành vi của hai khái niệm “lạm dụng” và “lợi dụng” không hoàn toàn giống nhau.
Theo định nghĩa của Từ điển pháp luật Hình sự: “Lạm quyền trong khi thi hành công vụ là hành vi vượt quá quyền hạn làm trái công vụ được giao của người có chức vụ, quyền hạn. Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ là trường hợp đặc biệt của tội lợi dụng chức vụ và quyền hạn. Xét về bản chất, lạm quyền cũng là lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhưng có điểm khác là chủ thể đã vượt quá quyền hạn của mình, hoặc nói cách khác, chủ thể đã thực hiện việc làm không thuộc thẩm quyền, và nội dung việc làm đó là sai” 10 [21]. Từ đó có thể đưa ra nhận xét: trong trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn, nội dung việc làm của chủ thể là sai nhưng việc làm đó thuộc phạm vi và chức trách của chủ thể.
Do đó, có thể thấy rằng trường hợp lạm dụng quyền hạn sẽ có tính nguy hiểm cao hơn. Từ những luận cứ và phân tích trên đây, có thể đưa ra khái niệm chung về tham nhũng như sau: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ và quyền hạn theo quy định của pháp luật đã lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi, nhằm đạt được những lợi ích vật chất, tinh thần hay những lợi ích khác, cho bản thân hay cho người khác”. Nguyên nhân, tác hại của tham nhũng a. Nguyên nhân của tham nhũng Những năm qua cuộc đấu tranh tham nhũng của Đảng và Nhân dân ta diễn ra rất quyết liệt và đã thu được kết quả bước đầu song đến nay có thể nói nạn tham nhũng vẫn chưa được đẩy lùi một cách cơ bản.
Tình hình vẫn diễn ra phức tạp, có nơi có chiều hướng gia tăng với những thủ đoạn hết sức tinh vi, có trường hợp câu kết, móc nối ngang dọc giữa các phần tử thoái hoá biến chất trong các cơ quan Nhà nước và ngoài xã hội, rất khó phát hiện làm cho cuộc đấu tranh chống tham nhũng hết sức khó khăn. Tham nhũng có thể xuất phát từ các nguyên nhân: Thứ nhất, hệ thống pháp luật, cơ chế chính sách ở nước ta còn nhiều kẽ hở. Thứ hai, do những sai lầm, khuyết điểm trong hoạt động của một số cơ quan Đảng và Nhà nước. Thứ ba, những yếu kém trong công tác tổ chức cán bộ do sự buông lỏng, yếu kém trong quản lý Nhà nước.
Tác hại của tham nhũng Một là, tác hại về chính trị 11 Tham nhũng là trở lực lớn đối với quá trình đổi mới đất nước và làm xói mòn lòng tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng và nhà nước, đối với sự nghiệp xây dựng đất nước, tiến lên chủ nghĩa xã hội. Công cuộc đổi mới đất nước một cách toàn diện đã mang đến cho đất nước ta thế và lực mới. Những điều chỉnh đúng đắn về chiến lược và sách lược đã phát huy tác dụng và tạo đà cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, tình trạng tham nhũng lại là một trở lực lớn đối với quá trình này.
Quan điểm và tư duy đổi mới cùng với cơ chế, pháp luật đúng đắn, phù hợp đã bị tệ tham nhũng làm cho méo mó. Đối tượng tham nhũng đã lợi dụng sự thông thoáng của cơ chế, chính sách để thực hiện hành vi tham nhũng. Kẻ tham nhũng lợi dụng yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát và các biện pháp khác để dọa dẫm, đòi hối lộ của đối tượng bị thanh tra, kiểm tra. Cơ chế, chính sách trở thành công cụ để thực hiện những lợi ích cá nhân.
Hai là, tác hại về mặt kinh tế Tham nhũng gây tổn hại to lớn về mặt kinh tế cho sự phát triển xã hội kéo lùi sự phát triển tuỳ theo quy mô và mức độ gây hại của nó. Ở nước ta, trong thời gian qua, nạn tham nhũng diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, gây thiệt hại lớn đến tài sản của Nhà nước, tiền của, thời gian, công sức của nhân dân. Hàng loạt vụ tham nhũng lớn, nghiêm trọng đã bị phát hiện như: vụ Dệt Nam Định, vụ Tamexco, vụ EPCO Minh Phụng, vụ Mường Tè, vụ Lã Thị Kim Oanh, vụ việc ăn hối lộ trong đường dây chạy Quota dệt may, vụ điện kế điện tử tại Thành phố Hồ Chí Minh… giá trị tài sản bị thiệt hại, bị thất thoát liên quan tới tham nhũng của mỗi vụ lên tới hàng chục, hàng trăm, thậm chí là hàng ngàn tỉ đồng. Đó là những con số lớn và đáng lo ngại so với số thu ngân sách hằng năm của nước ta.
Trong điều kiện một nước đang phát triển, mọi nguồn lực cần phải huy động tối đa cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đồng thời phải nỗ lực cho việc xóa đói, giảm nghèo và thực hiện các chính sách xã hội khác thì việc lãng phí, thất thoát tài sản, 12 tiền của, thời gian, công sức do tham nhũng cần được coi là tội ác phải đấu tranh và xử lý mạnh mẽ [57]. Ba là, tác hại về xã hội Tham nhũng xâm phạm, thậm chí làm thay đổi, đảo lộn những chuẩn mực đạo đức xã hội, tha hóa đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước. Trước những lợi ích bất chính đã hoặc sẽ có được khi thực hiện hành vi tham nhũng, nhiều cán bộ, công chức đã không giữ được phẩm chất đạo đức của người cán bộ cách mạng. Cán bộ, công chức khi thực hiện hành vi tham nhũng đã không còn làm việc vì mục đích phục vụ sự nghiệp cách mạng, phục vụ nhân dân mà hướng tới việc thu được các lợi ích bất chính, bất chấp việc vi phạm pháp luật, làm trái công vụ, trái lương tâm, đạo đức nghề nghiệp.
Điều đáng báo động là một số cán bộ, công chức coi việc tham nhũng trở thành bình thường. Đó chính là biểu hiện của sự suy thoái, xuống cấp về đạo đức một cách nghiêm trọng. Sự suy thoái về tư tưởng chính trị, phẩm chất, đạo đức, lối sống thể hiện trước hết ở tư tưởng hưởng thụ, quá coi trọng đồng tiền, tư tưởng vụ lợi, làm giàu bất chính… Những tư tưởng này đang làm suy thoái một bộ phận cán bộ có chức, có quyền. Xuất phát từ những tâm lí này mà một số cán bộ, đảng viên đã lợi dụng công việc, nhiệm vụ, quyền hạn được giao để đòi hối lộ, tham ô tài sản.
Đặc biệt là những cán bộ công tác trong các lĩnh vực tài chính, tiền tệ, cấp phát vốn, thanh tra, kiểm toán cũng như các lĩnh vực có liên quan đến nguồn vốn ngân sách hay vốn tài trợ, vốn vay ưu đãi… Như vậy tác hại của tham nhũng là vô cùng lớn và đặc biệt nguy hiểm đối với tất cả các quốc gia. Tham nhũng đã trở thành “quốc tế nạn” là một trong những vấn đề toàn cầu mà tất cả các quốc gia đều có trách nhiệm cùng tham gia giải quyết. Phòng, chống tham nhũng 1.