CHƯƠNG 1. NHỮNG VAN DE CHUNG VE GIÁO DUC VE LIÊM CHÍNH VÀ PHÒNG, CHÓNG THAM NHŨNG TRONG CÁC CƠ SỞ GIAO DUC PHO THONG Ở VIỆT NAM 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Tham nhũng, phòng, chống tham những và giáo dục về phòng, chong tham những a.
Khái niệm tham nhũng Tham nhũng là một hiện tượng mang tính lịch sử, gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của bộ máy nhà nước. Tham nhũng là một vấn đề phức tạp, diễn ra ở hầu hết các quốc gia, không kể giàu nghèo, chế độ chính trị, trình độ phát triển kinh tế nhanh chậm, tham những xuất hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của người dân. Định nghĩa về tham nhũng đã được ghi nhận trong các văn bản trong nước và quốc tế: Theo Công ước của Liên hợp quốc về chống tham những, tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực của nhà nước để trục lợi riêng. Ở Việt Nam, Đại từ điển Tiếng Việt định nghĩa tham những “là hành động lợi dụng quyền hành dé hạch sách nhũng nhiễu dân”[4].
Theo khái niệm nay có thé hiểu tham nhũng bao gồm hai hành vi phối hợp với nhau gồm hoạt động nhũng nhiễu do người có quyên hành thực hiện và nhằm mục đích thu lợi bat chính từ lạm dụng quyền hành đó. Định nghĩa về tham nhũng cũng được ghi nhận trong Khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 như sau: “Tham những là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vu loi” [5]. Người có chức vụ, quyền hạn là người do bồ nhiệm, do bau cử, do tuyển dụng, do hợp đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó. Như vậy, tham nhũng có một số đặc điểm chính như sau: - Thứ nhất, tham nhũng phải là hành vi của người có chức vụ, quyên han.
Chủ thé thực hiện hành vi tham nhũng phải là người có chức vụ, quyền hạn, bởi vì chỉ khi đó thì họ mới có thể lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình để dễ dàng đạt được lợi ích cá nhân hoặc cho nhóm của mình. Tại khoản 2, Điều 3 của Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018 cũng đã chỉ rõ người có chức vụ, quyền hạn bao gồm các cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng, cán bộ lãnh đạo, quản lý trong doanh nghiệp của Nhà nước và người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ. Có thé thay, chu thé thuc hién hanh vi tham những thường có nhiều kinh nghiệm, được đào tạo có hệ thống và có quan hệ rộng, có uy tín xã hội. Họ thường là những người có quá trình công tác và công hiến, là chuyên gia trên những lĩnh vực khác nhau và có thế mạnh về kinh tế.
Nguồn chức vụ, quyền hạn mà chủ thê của hành vi tham những có được có thê đến từ nhiều nguồn khác nhau như: do được bau cử, do được bổ nhiệm, do hợp đồng, do tuyển dụng, hoặc một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ. Đồng thời, những chức vụ, quyền hạn phải gắn với quyền lực nhà nước trong các lĩnh vực và các cơ quan, tổ chức khác nhau như cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, co quan tư pháp, trong các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, lực lượng vũ trang từ Trung ương đến địa phương, các tổ chức kinh tế. - Thứ hai, chủ thể lợi dụng chức vụ, quyền hạn dé vụ lợi. Khi thực hiện hành vi tham những chủ thể buộc phải sử dụng “chức vụ, quyền hạn của mình” như một phương tiện dé mang lai loi ich cho minh, cho gia đình mình hoặc cho người khác.
Nếu không có chức vụ, quyền han đó ho sẽ không thé thực hiện hoặc khó có thé thực hiện hành vi vi phạm pháp luật dé đáp ứng nhu cầu hưởng lợi trái pháp luật của bản thân. Dấu hiệu lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái pháp luật là một yếu tố cơ bản để xác định có xảy ra hành vi tham nhũng hay là một hành vi vi phạm pháp luật khác. Hanh vi tham những đặc trưng bởi việc sử dụng chức vụ, quyền han dé thu lợi cá nhân hoặc đạt được lợi ích nhóm, thường là tiền bạc, quyền lợi hoặc ưu đãi không hợp pháp. Hanh vi tham những cũng gây khó khăn cho việc phát hiện, điều tra và xét xử.
Điều này do chủ thé tham nhũng sử dụng chức vụ, quyền hạn của minh dé che đậy hành vi phạm pháp và tránh bị phát hiện. - Thứ ba, động cơ và mục đích của người có hành vì tham nhũng là vì vụ lợi Bên cạnh điều kiện cần là người thực hiện hành vi tham nhũng phải là người có chức vụ, quyền hạn thì điều kiện đủ đó là người có chức vụ, quyền hạn phải lợi dụng chức vụ, quyền hạn của minh va động cơ của hành vi đó là vì vụ lợi. Hanh vi được thực hiện hoàn toàn do ý chí của người thực hiện với mục đích dé nhằm chiếm đoạt tiền, tài sản, lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất của nhà nước, xã hội và nhân dân. Hành vi này dé lại hậu quả gây thiệt hại cho tải sản của Nhà nước, tập thể, cá nhân và xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tô chức.
Đối với hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước, tại khoản 1, Điều 2, Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 đã xác định: là những hành vi do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tô chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện, bao gồm 12 hành vi: tham ô tài sản; nhận hối lộ; lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; lợi dụng chức vụ, quyền han trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi; giả mạo trong công tác vì vụ lợi; đưa hối lộ, môi giới hối lộ dé giải quyết công việc của cơ quan, tô chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi; lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trai phép tài sản công vì vụ lợi; nhũng nhiễu vì vụ lợi; không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; lợi dụng chức vụ, quyền hạn dé bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vi vu lợi; can trở, can thiệp trai pháp luật vào việc giám sat, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét XỬ, thi hành an vi vụ loi[5]. Khái niệm phòng, chống tham nhũng Thực tế cho thấy tham những dường như đã trở lên bình thường hóa trong cán bộ, công chức, cho thây sự suy thoái, xuông câp trâm trọng vê mặt đạo đức. Vì 10 vậy, phòng, chống tham nhũng xuất hiện để giải quyết vấn nạn này, đó là việc cơ quan nhà nước nói riêng và toàn thé nhân dân Việt Nam nói chung phòng bị trước và san sàng chống lại các hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Cụ thể, phòng, chống tham nhũng là tổng thể các biện pháp mà một nhà nước áp dụng dé phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý tham nhũng.
Những biện pháp bao gồm lập pháp, hành pháp và tư pháp. Lập pháp được hiểu là việc các cơ quan thực hiện nghiên cứu, biên soạn, ban hành sửa đổi các văn bản pháp luật điều chỉnh hành vi tham nhũng. Hành pháp là thực hiện các quy định pháp luật về phòng, chống tham nhũng. Tư pháp là xử lý những hành vi tham nhũng theo luật định.
Đồng thời còn có sự kết hợp các biện pháp giáo dục, tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm đối với chính các chủ thê liên quan và người dân. Với mục tiêu “không có vùng cắm, không có ngoại lệ”, phòng, chống tham nhũng bao gồm hai hành động cụ thé đó là “phòng ngừa và ngăn chan” [6]. “Phong ngừa” là những hoạt động của cơ quan, tô chức, đơn vị và cá nhân công dân với mục đích giảm bớt đi điều kiện, khả năng xuất hiện của hành vi tham nhũng như ban hành các văn bản pháp luật điều chỉnh hành vi tham nhũng (Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018); giáo dục nhận thức; minh bạch tải sản; xây dựng chế độ, định mức, tiêu chuẩn, cải cách hành chính,. “Nedn chan” là hoạt động của các cơ quan, don vi và cá nhân trong việc phát hiện tham nhũng và xử lý như: khiếu nại, tố cáo, giải quyết khiếu nại, tố cáo; giám sát, kiểm tra, thanh tra; truy tố, xét xử.
Khái niệm giáo dục về phòng, chống tham nhũng: Điều 2 Luật Giáo dục năm 2019 khang định “Mục tiêu giáo dục nhằm phat triển toàn điện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thâm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chat, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tỉnh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguôn nhân lực, bôi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu câu của sự nghiệp xây dựng, bảo 11 vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế”. Trong sứ mệnh cao cả của giáo dục, ngành giáo dục có nhiệm vụ quan trọng với sự phát triển toàn diện con người Việt Nam, trong đó có việc hình thành ý thức chấp hành pháp luật trong công dân, chống lại các biểu hiện tham nhũng trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong thời gian gần đây, tham nhũng đang diễn ra phổ biến, nghiêm trọng, và ngày càng tinh vi, gây can trở lớn cho thành công của công cuộc déi mới ở nước ta. Do vậy, nhiệm vụ phòng, chống tham nhũng luôn được coi là nhiệm vụ trọng tâm của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.
Theo đó, các biện pháp phòng ngừa tham nhũng thông qua giáo dục và nâng cao nhận thức của thanh thiếu niên và toàn xã hội về phòng, chống tham nhũng cũng đang được chú trọng.