Hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề truyền thống ở Phú Xuyên, Hà Nội

Luận văn thạc sĩ phân tích hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện phú xuyên thành phố hà, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Vũ Thị Luyến
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Hồng Loan
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Hoạt Động Bảo Tồn Và Phát Huy Các Giá Trị Của Làng Nghề Truyền Thống Ở Huyện Phú Xuyên, Thành Phố Hà Nội Trong Giai Đoạn Hiện Nay
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ CỦA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở HUYỆN PHÚ XUYÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 1.1. Các khái niệm cơ bản
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG MỘT SỐ GIÁ TRỊ CẦN ĐƯỢC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CỦA CÁC LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở HUYỆN PHÚ XUYÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA THỰC TRẠNG
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN PHÁP CHỦ YẾU NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ CỦA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở HUYỆN PHÚ XUYÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Tồn Làng Nghề Truyền Thống Phú Xuyên

Phú Xuyên, Hà Nội, tự hào là vùng đất giàu truyền thống với ít nhất 15 làng nghề thủ công truyền thống. Các làng nghề này không chỉ là nơi sản xuất ra những sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo mà còn là nơi lưu giữ và phát triển giá trị văn hóa làng nghề qua nhiều thế hệ. Sự hình thành và phát triển của các làng nghề truyền thống Phú Xuyên gắn liền với lịch sử và văn hóa của vùng đất này, tạo nên một phần không thể thiếu trong bức tranh đa dạng của làng xã Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, các làng nghề đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa cốt lõi. Việc nghiên cứu và tìm ra các giải pháp hiệu quả để bảo tồn và phát huy các giá trị này là vô cùng quan trọng, góp phần vào việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của địa phương và quốc gia.

1.1. Khái niệm Bảo tồn và Phát huy Giá trị Làng Nghề

Bảo tồn giá trị làng nghề không chỉ đơn thuần là giữ gìn những sản phẩm vật chất mà còn bao gồm cả việc bảo tồn những giá trị văn hóa, truyền thống nghề nghiệp và tinh hoa văn hóa của dân tộc. Phát huy giá trị làng nghề là quá trình đưa những giá trị này vào thực tiễn xã hội, tạo ra những lợi ích kinh tế và văn hóa cho cộng đồng. Theo tác giả Nguyễn Thị Mỹ Liêm, bảo tồn là giữ lại, không để mất đi, không thay đổi. Phát huy là sàng lọc, duy trì và làm phong phú thêm những nét đẹp văn hóa vốn có.

1.2. Tầm Quan Trọng của Làng Nghề Truyền Thống Phú Xuyên

Làng nghề truyền thống Phú Xuyên đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết việc làm, sử dụng hiệu quả lao động nông thôn, bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, tạo điều kiện phát triển đội ngũ nghệ nhân và giữ gìn văn hóa dân tộc. Các sản phẩm làng nghề Phú Xuyên không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu ra thị trường quốc tế, góp phần vào sự phát triển kinh tế của địa phương. Làng nghề còn là nơi thu hút số lượng lao động lớn và có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn nét văn hoá truyền thống để từ đó có tiền đề phát triển thành điểm du lịch văn hoá làng nghề.

II. Thách Thức Bảo Tồn Giá Trị Văn Hóa Làng Nghề Phú Xuyên

Mặc dù có vai trò quan trọng, các làng nghề truyền thống Phú Xuyên đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Sự phát triển kinh tế thị trường, quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa, và sự thay đổi trong lối sống của người dân đang tạo ra những áp lực lớn đối với các làng nghề. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang dần bị mai một, bí quyết nghề nghiệp có nguy cơ bị thất truyền, và môi trường làng nghề đang bị ô nhiễm. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt về nguồn lực đầu tư, chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh, và sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp cũng là những yếu tố gây khó khăn cho sự phát triển bền vững của các làng nghề.

2.1. Sự Mai Một của Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Một trong những thách thức lớn nhất là sự mai một của giá trị văn hóa truyền thống trong các làng nghề. Các tập quán xã hội, nghi lễ, lễ hội và tri thức dân gian đang dần bị lãng quên hoặc bị biến đổi theo hướng thương mại hóa. Thế hệ trẻ ít quan tâm đến việc kế thừa nghề truyền thống, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực có tay nghề cao. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa cần có sự chung tay của cả cộng đồng và sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền.

2.2. Ô Nhiễm Môi Trường và Cạn Kiệt Tài Nguyên

Quá trình sản xuất trong các làng nghề thường gây ra ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân và sự phát triển bền vững của làng nghề. Việc sử dụng các hóa chất độc hại, xả thải không qua xử lý, và quản lý chất thải chưa hiệu quả đang gây ra những hậu quả tiêu cực đối với môi trường. Bên cạnh đó, việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên cũng đang đe dọa sự tồn tại của một số làng nghề.

2.3. Thiếu Hụt Nguồn Lực và Chính Sách Hỗ Trợ

Các làng nghề truyền thống Phú Xuyên thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn đầu tư, công nghệ mới và thông tin thị trường. Chính sách hỗ trợ làng nghề từ các cấp chính quyền còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của các làng nghề. Việc đào tạo nghề, quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu cũng chưa được quan tâm đúng mức.

III. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Làng Nghề Phú Xuyên

Để giải quyết những thách thức trên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề truyền thống Phú Xuyên. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa, tăng cường đầu tư cho làng nghề, xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp, thúc đẩy du lịch làng nghề, và bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội, và cộng đồng dân cư trong việc thực hiện các giải pháp này.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức về Giá Trị Văn Hóa Làng Nghề

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa làng nghề cho cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, lễ hội để giới thiệu và quảng bá sản phẩm làng nghề và văn hóa làng nghề. Khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy bí quyết nghề nghiệp cho thế hệ sau. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị của làng nghề và có ý thức bảo tồn và phát huy những giá trị này.

3.2. Tăng Cường Đầu Tư và Hỗ Trợ Phát Triển Làng Nghề

Cần tăng cường đầu tư cho các làng nghề về cơ sở hạ tầng, công nghệ sản xuất, và đào tạo nguồn nhân lực. Xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp, tạo điều kiện cho các làng nghề tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, giảm thuế, và hỗ trợ quảng bá sản phẩm. Khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào làng nghề, tạo ra những sản phẩm mới có giá trị gia tăng cao.

3.3. Phát Triển Du Lịch Làng Nghề Bền Vững

Phát triển du lịch làng nghề là một giải pháp hiệu quả để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa và tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng. Cần xây dựng các tour du lịch hấp dẫn, giới thiệu sản phẩm làng nghề, văn hóa làng nghề, và lịch sử làng nghề. Đảm bảo du lịch làng nghề phát triển bền vững, không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và văn hóa địa phương.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Bảo Tồn Làng Nghề Phú Xuyên

Nghiên cứu và ứng dụng các mô hình bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề thành công trong và ngoài nước. Xây dựng các mô hình thí điểm tại một số làng nghề truyền thống Phú Xuyên, sau đó nhân rộng ra các làng nghề khác. Các mô hình này cần đảm bảo tính hiệu quả, bền vững, và phù hợp với điều kiện thực tế của từng làng nghề. Cần có sự tham gia của cộng đồng và sự hỗ trợ từ các chuyên gia trong quá trình xây dựng và triển khai các mô hình này.

4.1. Mô Hình Làng Nghề Du Lịch Sinh Thái

Xây dựng làng nghề thành điểm du lịch sinh thái, kết hợp giữa tham quan làng nghề, trải nghiệm văn hóa địa phương, và khám phá thiên nhiên. Phát triển các sản phẩm du lịch thân thiện với môi trường, sử dụng các nguyên liệu tự nhiên, và bảo tồn đa dạng sinh học. Mô hình này giúp tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.

4.2. Mô Hình Làng Nghề Sáng Tạo

Khuyến khích các nghệ nhân sáng tạo ra những sản phẩm mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, đáp ứng nhu cầu của thị trường. Tổ chức các cuộc thi thiết kế sản phẩm, hỗ trợ các nghệ nhân đăng ký bản quyền, và quảng bá sản phẩm sáng tạo trên thị trường quốc tế. Mô hình này giúp nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm làng nghề và tạo ra sự khác biệt so với các sản phẩm công nghiệp.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Bền Vững Làng Nghề Phú Xuyên

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của làng nghề truyền thống Phú Xuyên, cần có những chính sách hỗ trợ toàn diện và dài hạn từ các cấp chính quyền. Các chính sách này cần tập trung vào việc bảo tồn văn hóa, phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, và nâng cao đời sống của người dân. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách này.

5.1. Chính Sách Bảo Tồn Văn Hóa Phi Vật Thể

Xây dựng chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa phi vật thể trong các làng nghề, bao gồm nghề truyền thống, lễ hội, tập quán, và tri thức dân gian. Hỗ trợ các nghệ nhân truyền dạy nghề nghiệp cho thế hệ sau, tổ chức các lớp học văn hóa truyền thống, và bảo tồn các di tích lịch sử - văn hóa liên quan đến làng nghề.

5.2. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Kinh Tế Làng Nghề

Xây dựng chính sách hỗ trợ các làng nghề tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, giảm thuế, và hỗ trợ quảng bá sản phẩm. Khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào làng nghề, tạo ra những sản phẩm mới có giá trị gia tăng cao. Hỗ trợ các làng nghề xây dựng thương hiệu và tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

VI. Tương Lai Làng Nghề Truyền Thống Huyện Phú Xuyên

Với những nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, làng nghề truyền thống Phú Xuyên có tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Các làng nghề sẽ trở thành những điểm đến du lịch hấp dẫn, thu hút du khách trong và ngoài nước. Sản phẩm làng nghề sẽ được biết đến rộng rãi trên thị trường quốc tế, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Văn hóa làng nghề sẽ được bảo tồn và phát huy, trở thành niềm tự hào của người dân Phú Xuyên.

6.1. Làng Nghề Phú Xuyên Điểm Đến Du Lịch Văn Hóa

Phát triển làng nghề Phú Xuyên thành điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, thu hút du khách trong và ngoài nước. Xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo, kết hợp giữa tham quan làng nghề, trải nghiệm văn hóa địa phương, và khám phá thiên nhiên. Quảng bá làng nghề Phú Xuyên trên các phương tiện truyền thông, thu hút sự quan tâm của du khách.

6.2. Sản Phẩm Làng Nghề Phú Xuyên Thương Hiệu Quốc Tế

Nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm làng nghề Phú Xuyên, đáp ứng nhu cầu của thị trường quốc tế. Xây dựng thương hiệu cho sản phẩm làng nghề Phú Xuyên, quảng bá trên các kênh phân phối toàn cầu. Tham gia vào các hội chợ triển lãm quốc tế, giới thiệu sản phẩm làng nghề Phú Xuyên đến với khách hàng trên toàn thế giới.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành Triết học của tác giả Vũ Thị Luyến (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Khoa Giáo dục Chính trị, năm 2019, người hướng dẫn khoa học: TS. Trần Thị Hồng Loan) tập trung giải quyết bài toán lý luận và thực tiễn về công tác quản lý, duy trì và phát triển di sản văn hóa làng nghề truyền thống tại huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội.

Về bối cảnh thực tiễn, Phú Xuyên nằm ở phía Nam Thủ đô Hà Nội, thuộc vùng đất cổ xứ Đoài và trấn Sơn Nam xưa, nơi lưu giữ bề dày lịch sử - văn hóa gắn liền với nông nghiệp và các ngành nghề thủ công. Theo Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Hà Nội năm 2016, huyện có ít nhất 15 làng nghề thủ công truyền thống tiêu biểu, bao gồm mây tre đan Phú Túc, khảm trai Chuyên Mỹ, sơn mài Bối Khê, may comple veston Vân Từ, nặn tò he Xuân La, da giầy Phú Yên, mộc Đại Nghiệp và Đồng Phố (xã Tân Dân), thêu Đại Đồng, bánh kẹo Cổ Hoàng. Trong tiến trình đổi mới và hội nhập kinh tế, các làng nghề tại địa phương có bước phát triển về quy mô sản xuất, số lượng và chủng loại sản phẩm. Tuy nhiên, sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng lại đi kèm hiện tượng mai một các giá trị văn hóa cốt lõi, cạnh tranh thương mại thiếu lành mạnh, rạn nứt các mối quan hệ làng xã truyền thống và suy giảm số hộ gia đình theo nghề. Trước nghịch lý này, đề tài được thực hiện nhằm phân tích thực trạng và tìm kiếm giải pháp đồng bộ.

Về mục tiêu nghiên cứu, khóa luận hướng tới việc làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng các giá trị của làng nghề truyền thống tại huyện Phú Xuyên, từ đó đề xuất hệ thống các biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động bảo tồn và phát huy những giá trị này trong giai đoạn hiện nay.

Để đạt được mục tiêu nêu trên, khóa luận xác lập 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Một là, nghiên cứu lý luận về bảo tồn và phát huy các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội.
2. Hai là, nghiên cứu thực trạng các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội hiện nay và nguyên nhân của thực trạng.
3. Ba là, đề xuất một số biện pháp chủ yếu nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội.
• Phạm vi nội dung: Các giá trị văn hóa, giá trị lịch sử và giá trị kinh tế của các làng nghề truyền thống trên địa bàn huyện.
• Phạm vi không gian: Địa bàn khảo sát thực tế tại một số làng nghề truyền thống thuộc huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội.
• Phạm vi thời gian: Tập trung khảo sát, thu thập dữ liệu trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2018 (có cập nhật các chỉ tiêu kinh tế - xã hội đến đầu năm 2019).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận đối tượng nghiên cứu dựa trên hệ thống khái niệm, quan điểm triết học và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành:

• Khái niệm bảo tồn: Văn bản phân tích ba quan điểm tiếp cận chính. Thứ nhất là quan điểm bảo tồn nguyên vẹn (như phân tích của Nguyễn Thị Mỹ Liêm về việc giữ lại không để bị mất đi hay biến dạng). Thứ hai là quan điểm bảo tồn trên cơ sở kế thừa theo nhà nghiên cứu Ashworth (lựa chọn yếu tố phù hợp với chức năng và môi trường xã hội đương đại). Thứ ba là quan điểm bảo tồn để phát triển, nhấn mạnh việc đưa di sản hòa nhập vào đời sống đương đại, chấp nhận sự biến đổi nhất định nhưng cần kiểm soát nguy cơ thương mại hóa hoặc tầm thường hóa di sản.
• Khái niệm phát huy: Được xác định là hành động hướng đích nhằm đưa sản phẩm và giá trị văn hóa vào thực tiễn đời sống, chuyển hóa thành tiềm năng và nội lực thúc đẩy kinh tế - xã hội, trên cơ sở sàng lọc và làm giàu bản sắc qua giao lưu văn hóa.
• Khái niệm giá trị: Tiếp cận từ góc độ triết học và khoa học xã hội, trích dẫn quan điểm của Stephen Pepper (1958) về các hình thái định hướng lựa chọn; khái niệm văn hóa của UNESCO tại Hội nghị Mexico (1982); định nghĩa văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh và quan điểm của Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII coi văn hóa là nền tảng tinh thần, mục tiêu và động lực phát triển.
• Khái niệm làng nghề và làng nghề truyền thống: Tổng hợp định nghĩa của các nhà nghiên cứu Trần Quốc Vượng, Bùi Văn Vượng, Lưu Tuyết Vân, Trương Minh Hằng, Phạm Côn Sơn; đối chiếu cơ sở pháp lý tại Nghị định số 66/2006/NĐ-CP ngày 07/7/2006 của Chính phủ về phát triển ngành nghề nông thôn và Thông tư số 116/2006/TT-BNN ngày 18/2/2006 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về tiêu chí công nhận làng nghề truyền thống (yêu cầu đạt tối thiểu 30% số hộ hoặc 50% số lao động làm nghề; tỷ trọng giá trị sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và xây dựng tối thiểu 50%; thời gian hoạt động ổn định tối thiểu 2 năm liên tục).
• Nguyên tắc kế thừa truyền thống: Dựa trên quan điểm biện chứng với bốn yêu cầu: loại bỏ yếu tố tiêu cực; giữ lại yếu tố tích cực; cải biến yếu tố tích cực cho phù hợp hoàn cảnh mới; sáng tạo thêm các yếu tố hoàn toàn mới.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai bao gồm:

• Phương pháp điền dã, khảo sát thực tế: Khảo sát diện mạo, cảnh quan làng nghề, các di tích kiến trúc, hoạt động lễ hội, quy trình kỹ thuật và cơ sở sản xuất tại các xã Chuyên Mỹ, Phú Túc, Phú Yên, Tân Dân, Phượng Dực.
• Phương pháp phỏng vấn: Thực hiện phỏng vấn cán bộ quản lý huyện Phú Xuyên, chính quyền cơ sở, các nghệ nhân, thợ thủ công, học viên học nghề và khách tham quan.
• Phương pháp lôgic - lịch sử kết hợp phân tích - tổng hợp, so sánh: Khai thác hệ thống tài liệu từ sách chuyên khảo (Trần Quốc Vượng, Đỗ Thị Hảo, Mai Thế Hởn), bài báo tạp chí chuyên ngành (Tạp chí Di sản văn hóa, Tạp chí Bộ Xây dựng), các báo cáo của Huyện ủy và UBND huyện Phú Xuyên giai đoạn 2008–2018.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về bảo tồn và phát huy các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội

Chương này xây dựng khung lý luận làm cơ sở đánh giá thực tiễn. Tác giả phân tích nội hàm các khái niệm: bảo tồn, phát huy, giá trị, làng nghề, truyền thống và làng nghề truyền thống. Trên cơ sở đó, luận án phân loại các giá trị cốt lõi của làng nghề Phú Xuyên thành ba nhóm:

• Giá trị văn hóa: Biểu hiện qua tri thức dân gian, kỹ năng nghề thủ công tinh xảo, phong tục tập quán, hương ước làng nghề, tín ngưỡng thờ tổ nghề và các lễ hội truyền thống (lễ hội Mai Trang xã Minh Tân, lễ hội tò he thôn Xuân La, hội mây tre đan Phú Túc).
• Giá trị lịch sử: Sự hình thành lâu đời của các nghề thủ công (khảm trai Chuyên Mỹ có từ thế kỷ XI, tò he Xuân La khoảng 300 năm); dấu ấn lịch sử qua hệ thống di tích thờ thành hoàng, tổ nghề và nhân vật lịch sử thời Đinh, thời Lê.
• Giá trị kinh tế: Giải quyết việc làm tại chỗ, tận dụng thời gian nông nhàn, tăng thu nhập cho cư dân, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn.

Bên cạnh việc khẳng định sự cần thiết phải bảo tồn di sản làng nghề, chương 1 đi sâu phân tích 5 nhóm yếu tố chủ yếu tác động đến công tác này:

1. Hệ thống văn bản, chủ trương, chính sách quản lý kinh tế và văn hóa của Nhà nước (từ chính sách kinh tế hộ theo Nghị quyết 10 năm 1988 đến các cơ chế thị trường sau năm 1990).
2. Sự nhận thức, đạo đức nghề nghiệp và trình độ tay nghề của người thợ thủ công (đặc biệt là việc giữ gìn "chữ tín" trong kinh doanh theo quy định hương ước).
3. Chất lượng cơ sở hạ tầng (giao thông vận tải, nguồn điện, nước sản xuất, hạ tầng thông tin truyền thông).
4. Các yếu tố đầu vào phục vụ sản xuất: Nguồn vốn đầu tư (vốn tự có của hộ sản xuất chiếm trên 90%, khó tiếp cận tín dụng chính thức) và nguồn nguyên vật liệu (nguyên liệu tự nhiên trong nước và nguyên liệu nhập khẩu như trai, ốc từ Trung Quốc).
5. Phong tục, tập quán, truyền thống văn hóa gia tộc và phương thức trao truyền nghề theo lối cha truyền con nối.

Chương 2: Thực trạng một số giá trị cần được bảo tồn và phát huy của các làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội hiện nay và nguyên nhân của thực trạng

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và diện mạo làng nghề Phú Xuyên:

• Điều kiện địa lý và hạ tầng: Huyện có diện tích tự nhiên 17.104,6 ha; trong đó đất canh tác trồng trọt chiếm 66,24% (11.329,9 ha), đất ở chiếm 6,95% (1.120,9 ha), đất chuyên dùng chiếm 18,92% (3.235,9 ha). Huyện có hơn 30 km sông chảy qua (sông Hồng, sông Nhuệ, sông Duy Tiên, sông Lương, sông Vân Đình); mạng lưới giao thông gồm 12 km đường sắt Bắc - Nam, 17 km đường thủy sông Hồng, 12 km Quốc lộ 1A và 7 km cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ. Dân số huyện xấp xỉ 20 vạn người, với 60% lao động thuộc khu vực nông nghiệp, mỗi năm bổ sung thêm khoảng 2.000 lao động.
• Thực trạng các giá trị kinh tế và mạng lưới sản xuất: 100% làng và cụm dân cư của huyện (156/156) có nghề, trong đó có 78 làng nghề duy trì và phát triển mạnh. UBND thành phố Hà Nội đã công nhận 40 làng nghề truyền thống (năm 2017) và nâng lên 43 làng (tính đến giữa năm 2018), đưa Phú Xuyên xếp thứ 3/30 quận, huyện của Hà Nội về số lượng làng có nghề.
• Thực trạng giá trị lịch sử và di sản: Toàn huyện có 413 di tích lịch sử - văn hóa; trong đó 112 di tích đã được xếp hạng (38 di tích cấp quốc gia, 74 di tích cấp thành phố). Đáng chú ý có đình Giẽ Hạ (xây dựng năm 1686, niên hiệu Chính Hòa), bia chùa Diên Phúc, 4 bia đá thời Lê, đình Mai Xá và đình Sảo Thượng (xã Quang Lãng) thờ tướng lĩnh thời Đinh. Huyện cũng là quê hương của 9 vị tướng lĩnh quân đội và các nhân sĩ trí thức (Nguyễn Văn Vĩnh, Vũ Khoan).
• Thực trạng suy thoái văn hóa và sự suy giảm hộ làm nghề: Tác giả chỉ ra mặt trái của kinh tế thị trường đã làm phai nhạt tình làng nghĩa xóm, nảy sinh cạnh tranh không lành mạnh giữa các hộ sản xuất. Tỷ lệ hộ làm nghề tại nhiều làng nghề truyền thống sụt giảm rõ rệt:

Tên làng nghề / Thôn	Ngành nghề truyền thống	Tỷ lệ hộ làm nghề giai đoạn trước (2002–2010)	Tỷ lệ hộ làm nghề giai đoạn 2015–2019	Mức độ suy giảm
Thôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ)	Khảm trai truyền thống	> 95%	~ 70%	Giảm > 25%
Thôn Thao Nội (xã Sơn Hà)	Đan võng	90%	65%	Giảm 25%
Thôn Thao Ngoại (xã Sơn Hà)	Đan tơ lưới	Tỷ trọng cao	Giảm mạnh	Không còn phát triển mạnh

• Nguyên nhân của thực trạng: Bao gồm nguyên nhân khách quan (tác động tiêu cực của cơ chế thị trường, áp lực đô thị hóa, chi phí nguyên liệu biến động) và nguyên nhân chủ quan (nhận thức của người dân về giá trị di sản còn hạn chế; tâm lý chạy theo lợi ích vật chất trước mắt; hạ tầng sản xuất ô nhiễm; thiếu hụt nguồn vốn đầu tư công nghệ và chính sách hỗ trợ làng nghề chưa đồng bộ).

Chương 3: Một số nguyên tắc và biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay

Dựa trên kết quả khảo sát, chương 3 đề xuất định hướng can thiệp gồm các nguyên tắc chỉ đạo và giải pháp cụ thể:

• Các nguyên tắc đề xuất: Tuân thủ nguyên tắc kế thừa biện chứng (bảo tồn đi đôi với đổi mới, không rập khuôn bảo thủ); nguyên tắc toàn diện (kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường sinh thái và bảo lưu không gian văn hóa di sản); nguyên tắc phát triển bền vững dựa trên năng lực nội sinh của cộng đồng làng nghề.
• Các nhóm biện pháp chủ yếu:
  1. Hoàn thiện quy hoạch không gian làng nghề: Đẩy nhanh tiến độ các cụm công nghiệp làng nghề (như khu công nghiệp hỗ trợ Nam Hà Nội gần 80 ha, cụm công nghiệp tại Đại Thắng, Phú Túc, Phú Yên và triển khai quy hoạch 19 cụm công nghiệp làng nghề trên 227,78 ha tại 11 xã) nhằm di dời các khâu sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư.
  2. Hỗ trợ vốn và công nghệ: Mở rộng các kênh tín dụng ưu đãi từ ngân hàng chính sách và quỹ khuyến công; giảm thiểu thủ tục hành chính, hỗ trợ các cơ sở đổi mới máy móc trang thiết bị ở những công đoạn nặng nhọc nhưng vẫn bảo tồn kỹ thuật thủ công tinh xảo.
  3. Xây dựng thương hiệu và xúc tiến thương mại gắn với du lịch: Đẩy mạnh Chương trình số 05-CTr/HU của Huyện ủy về phát triển làng nghề gắn với du lịch giai đoạn 2015–2020; hình thành các tour tuyến tham quan cảnh quan, di tích và trải nghiệm quy trình sản xuất thủ công; duy trì định kỳ Lễ hội vinh danh làng nghề truyền thống huyện vào ngày 26/10 hàng năm.
  4. Đào tạo nhân lực và tôn vinh nghệ nhân: Khuyến khích cơ chế truyền nghề qua hệ thống trường Trung cấp nghề và Cao đẳng nghề trên địa bàn huyện; thiết lập chính sách đãi ngộ, phong tặng danh hiệu nghệ nhân, ghi nhận công lao của các thợ giỏi vào hương ước và lịch sử địa phương.
  5. Nâng cao nhận thức cộng đồng và bảo vệ môi trường: Tăng cường giáo dục truyền thống, văn hóa ứng xử kinh doanh văn minh trong các tổ chức phường hội; xây dựng hệ thống xử lý nước thải, rác thải tại các làng nghề sản xuất khảm trai, da giầy, mộc mỹ nghệ.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng cụ thể phản ánh thực trạng phát triển kinh tế làng nghề tại huyện Phú Xuyên:

Chỉ tiêu kinh tế - xã hội	Số liệu ghi nhận trong văn bản
Số lượng làng, cụm dân cư có nghề	156 / 156 (đạt tỷ lệ 100%)
Số làng nghề duy trì và phát triển mạnh	78 làng nghề
Số làng được UBND TP Hà Nội công nhận làng nghề truyền thống	40 làng (năm 2017) / 43 làng (đến giữa năm 2018)
Tổng số hộ sản xuất tiểu thủ công nghiệp (năm 2017)	24.500 hộ
Lực lượng lao động sản xuất tiểu thủ công nghiệp (năm 2017)	39.939 người (chiếm 37,3% tổng lao động)
Giá trị sản xuất tiểu thủ công nghiệp làng nghề (năm 2017)	Ước đạt 4.550 tỷ đồng
Thu nhập bình quân của lao động làm nghề (năm 2017)	52 triệu đồng/người/năm
Số lượng doanh nghiệp, công ty tại làng nghề	385 doanh nghiệp (theo số liệu năm 2017) / 497 doanh nghiệp (số liệu cập nhật 2018)
Hợp tác xã công nghiệp và hiệp hội ngành nghề	06 HTX công nghiệp, 08 quỹ tín dụng, 03 hiệp hội sản xuất kinh doanh
Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân toàn huyện (2008–2017)	5,36%/năm (giá trị sản xuất 2017 gấp 5,56 lần năm 2008)
Tỷ trọng công nghiệp - xây dựng trong cơ cấu kinh tế	Tăng từ 51% (năm 2008) lên 66,05% (năm 2017)
Lượng khách du lịch đến làng nghề (từ năm 2016 đến 2018)	Trên 300 đoàn khách trong và ngoài nước (gần 6.000 lượt người)

Về đóng góp khoa học, tác giả tự chỉ ra rằng trước thời điểm khóa luận thực hiện, các ấn phẩm về làng nghề Phú Xuyên chủ yếu là các bài viết giới thiệu, quảng bá mang tính rời rạc trên báo chí và tạp chí ngành, chưa có công trình chuyên khảo nào nghiên cứu toàn diện việc bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề dưới lăng kính triết học văn hóa. Đóng góp nổi bật của đề tài là việc vận dụng quan điểm toàn diện của triết học để phân tích đồng thời ba mặt giá trị (kinh tế, lịch sử, văn hóa), chỉ ra mối quan hệ nhân - quả giữa sự phát triển kinh tế thị trường với sự suy thoái lối sống truyền thống làng xã, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp gắn quy hoạch hạ tầng với du lịch văn hóa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của văn bản: Do điều kiện nghiên cứu của một khóa luận tốt nghiệp cử nhân, phạm vi khảo sát thực tế chỉ tập trung vào một số cụm xã đại diện (Chuyên Mỹ, Phú Túc, Phú Yên, Tân Dân, Sơn Hà); dữ liệu thống kê phản ánh chủ yếu giai đoạn 2011–2018; nguồn dữ liệu tín dụng và ô nhiễm môi trường chưa được lượng hóa chi tiết theo từng chỉ số quan trắc kỹ thuật mà chủ yếu dựa trên báo cáo hành chính của huyện.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang việc đánh giá tác động chi tiết của chuỗi cung ứng nguyên liệu nhập khẩu đối với tính độc lập của làng nghề truyền thống; xây dựng mô hình định lượng hóa hiệu quả kinh tế của mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề; nghiên cứu sâu các giải pháp công nghệ sinh học và môi trường trong việc xử lý rác thải công nghiệp đặc thù tại các làng nghề đan lát và đồ da.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Triết học, Văn hóa học, Xã hội học nông thôn, Quản lý văn hóa và Lịch sử địa phương khi tìm kiếm tài liệu tham khảo về phương pháp vận dụng lý luận triết học vào phân tích một địa bàn nông thôn cụ thể.
• Cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương (Phòng Văn hóa - Thông tin, Phòng Kinh tế huyện Phú Xuyên, UBND các xã làng nghề) trong việc tham chiếu hệ thống số liệu lịch sử, kinh tế và rà soát hiện trạng duy trì số hộ làm nghề tại các cụm dân cư.
• Cán bộ làm công tác khuyến công, xúc tiến du lịch tham khảo định hướng xây dựng sản phẩm du lịch làng nghề gắn với hệ thống di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh phụ cận.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngày vinh danh làng nghề truyền thống huyện Phú Xuyên được ấn định vào ngày nào và đã tổ chức với quy mô ra sao?

Căn cứ quyết định của huyện, từ năm 2011, Phú Xuyên chọn ngày 26 tháng 10 hằng năm là "Ngày vinh danh làng nghề truyền thống huyện Phú Xuyên". Tính đến thời điểm nghiên cứu (năm 2018), lễ hội đã tổ chức thành công 5 lần, trong đó có 3 lần tổ chức quy mô cấp huyện (vào các năm 2011, 2014, 2017) và 3 lần tổ chức quy mô cấp xã (vào các năm 2012, 2013, 2016 tại các xã Chuyên Mỹ, Phú Yên, Phú Túc).

2. Các tiêu chí pháp lý để công nhận làng nghề và làng nghề truyền thống được tác giả trích dẫn từ văn bản nào?

Tác giả viện dẫn Thông tư số 116/2006/TT-BNN ngày 18/2/2006 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Tiêu chí công nhận bao gồm: tối thiểu 30% số hộ hoặc 50% số lao động làm nghề; tỷ trọng giá trị sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và xây dựng đạt tối thiểu 50% tổng giá trị sản xuất của làng trong năm; hoạt động kinh doanh ổn định tối thiểu 2 năm liên tục; chấp hành tốt chủ trương, pháp luật. Để được công nhận là làng nghề truyền thống, làng nghề đó phải đạt các tiêu chí trên và có tối thiểu 30% số hộ hoặc 50% số lao động tham gia làm nghề truyền thống.

3. Thực trạng suy giảm tỷ lệ hộ gia đình làm nghề diễn ra cụ thể như thế nào tại các làng nghề tiêu biểu của huyện?

Văn bản nêu rõ tại thôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ), giai đoạn 2002–2010 có hơn 95% hộ gia đình làm nghề khảm trai, nhưng đến giai đoạn 2015–2019 tỷ lệ này giảm xuống chỉ còn khoảng 70%. Tại làng nghề đan võng thôn Thao Nội (xã Sơn Hà), tỷ lệ hộ làm nghề sụt giảm từ 90% xuống còn 65%. Làng nghề đan tơ lưới thôn Thao Ngoại cũng ghi nhận sự sụt giảm đáng kể và không còn duy trì được đà phát triển mạnh.

4. Hệ thống di tích lịch sử tại Phú Xuyên có những điểm nhấn nổi bật nào gắn liền với dòng chảy lịch sử dân tộc?

Toàn huyện có 413 di tích lịch sử - văn hóa (112 di tích đã xếp hạng, gồm 38 cấp quốc gia). Điểm nhấn bao gồm: đình thôn Giẽ Hạ xây dựng năm 1686 (niên hiệu Lê Chính Hòa, một trong mười ngôi đình cổ hiếm quý còn sót lại); 4 bia đá thời Lê (trong đó có bia Lê Phúc Thái dựng năm 1647 trên lưng rùa); dấu tích khảo cổ mộ thuyền Châu Can (khai quật ngày 15/9/1974 thuộc thời kỳ văn hóa Đông Sơn); trống đồng Hoàng Hạ (thế kỷ VII TCN); đình Mai Xá và đình Sảo Thượng thờ các tướng lĩnh giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân.

5. Đặc điểm cơ cấu vốn sản xuất của các cơ sở làng nghề ở Phú Xuyên được văn bản xác định như thế nào?

Theo phân tích tại Chương 1, nguồn vốn đầu tư của các chủ thể sản xuất kinh doanh tại làng nghề Phú Xuyên chủ yếu dựa vào nguồn vốn tự có tích lũy nội bộ, chiếm trên 90% tổng số vốn đầu tư. Nguồn vốn vay tín dụng chính thức từ các ngân hàng thương mại và quỹ tín dụng địa phương chiếm tỷ trọng rất thấp do thủ tục vay phức tạp, hạn mức cho vay nhỏ và kỳ hạn vay ngắn chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu đổi mới máy móc công nghệ.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Thị Luyến là công trình nghiên cứu hệ thống và nghiêm túc về mặt học thuật chuyên ngành Triết học, làm sáng tỏ các giá trị văn hóa, lịch sử và kinh tế của mạng lưới làng nghề truyền thống huyện Phú Xuyên. Tác giả đã tổng hợp bức tranh thực trạng chân thực giai đoạn 2011–2018, phản ánh cả thành tựu tăng trưởng sản xuất lẫn những thách thức gay gắt về nguy cơ mai một di sản, biến đổi lối sống và ô nhiễm môi trường. Các đề xuất giải pháp trong khóa luận bám sát nguyên tắc kế thừa biện chứng, dung hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế địa phương và bảo tồn không gian văn hóa truyền thống của Thủ đô.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về bảo tồn và phát huy các giá trị 5 c của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội. Chương 2: Thực trạng một số giá trị cần được bảo tồn và phát huy của các làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội hiện nay và nguyên nhân của thực trạng Chương 3: Một số nguyên tắc và biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị của làng nghề truyền thống ở huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay. 6 c Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ CỦA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở HUYỆN PHÚ XUYÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 1. Các khái niệm cơ bản 1.

Khái niệm Bảo tồn * Bảo tồn nguyên vẹn Trước đây đã từng có quan niệm bảo tồn nguyên vẹn, bảo tồn văn hóa được hiểu là các nỗ lực nhằm bảo vệ, gìn giữ sản phẩm văn hóa (vốn được chắt lọc, chưng cất, được thử thách qua nhiều bước thăng trầm của lịch sử) và không gian tồn tại của nó theo dạng thức vốn có. Nghĩa là, những sản phẩm của quá khứ nên được bảo vệ một cách nguyên vẹn như nó vốn có, cố gắng phục hồi nguyên gốc các di sản văn hóa vật chất và tinh thần cũng như cố gắng cách ly di sản khỏi môi trường xã hội đương đại. Song vấn đề đặt ra, văn hóa luôn gắn bó với đời sống con người, với môi trường xã hội trong sự vận động của nó, nhất là di sản văn hóa phi vật thể. Chính vì vậy mà quan điểm bảo tồn nguyên vẹn sẽ không phải là cách tiếp cận của trường hợp nghiên cứu này.

Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Liêm có bài viết “Bảo tồn và phát huy” hay “kế thừa và phát triển” văn hoá dân tộc trong nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa” được in trong cuốn kỷ yếu hội thảo 60 năm đề cương văn hoá Việt Nam (1943-2013) có nêu ra quan điểm: “Bảo tồn” là giữ lại, không để bị mất đi, không thể bị thay đổi, biến hoá hay biến thái…Như vậy, trong nội hàm của thuật ngữ này, không có khái niệm “cải biến”, “nâng cao” hoặc “phát triển”. Hơn nữa, khi nói đối tượng bảo tồn “phải được nhìn là tinh hoa”, chúng ta đã khẳng định giá trị đích thực và khả năng tồn tại theo thời gian, dưới nhiều thể trạng và hình thức khác nhau của đối tượng được bảo tồn”. * Bảo tồn trên cơ sở kế thừa Bảo tồn trên cơ sở kế thừa những giá trị độc đáo của quá khứ dường như là một xu thế khá phổ biến trong giới học giả hiện nay khi bàn đến giá di sản văn hoá 7 c nói chung và quản lý di sản văn hoá nói riêng. Quan điểm này dựa trên cơ sở mỗi di sản văn hoá cần phải thực hiện nhiệm vụ lịch sử của mình ở một thời gian và không gian cụ thể.

Khi giá trị di sản văn hoá ấy tồn tại ở không gian và thời gian hiện tại, di sản văn hoá ấy cần phát huy giá trị văn hoá - xã hội phù hợp với xã hội hiện nay và phải loại bỏ đi những gì không phù hợp với xã hội ấy.