Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nghiên cứu về kiểm soát quyền lực nhà nước Từ khi nhà nước ra đời đến nay, việc KSQLNN đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà tư tưởng, nhà khoa học, nhà nghiên cứu, song KSQLNN là vấn đề hết sức phức tạp, được nghiên cứu dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau, trong đó có những công trình tiêu biểu sau: Alexander Hamilton, James Madision và John Jay trong Luận về Hiến pháp Hoa Kỳ cho rằng khó khăn lớn nhất là làm thế nào để chính phủ tự mình kiểm soát lấy mình, theo các ông việc phân quyền nhằm kiểm soát lẫn nhau, và qua đó giữ gìn sự cân bằng là giải pháp bền vững [48].Madision đề cập đến phân quyền và cân bằng quyền lực trong KSQL. Theo đó, các ông nêu ra vấn đề phải có thể chế để KSQL nhằm tránh cho chính phủ có thể lạm quyền dẫn đến vi phạm quyền của công dân.
Việc KSQL được thực hiện bằng pháp luật, mà trước tiên là phải ban hành Hiến pháp để hạn chế quyền lực của Chính phủ. Quyền lực nhà nước và quyền công dân của Đinh Văn Mậu [80]. Tác giả cho rằng QLNN là quyền lực của nhân dân, nhưng nhân dân không thể thực hiện được hết quyền lực của mình một cách riêng biệt, mà quyền lực đó được thực hiện trên cơ sở ủy quyền cho nhà nước. Do vậy, khi nhà nước sử dụng quyền lực sẽ nảy sinh xu hướng lạm quyền và lộng quyền, nên tất yếu phải KSQLNN.
Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu nghiên cứu chi tiết về nội dung, phương thức để KSQLNN. Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay của Đào Trí Úc và Võ Khánh Vinh [140]. Trong sách, các tác giả đã phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn và khẳng định giám sát QLNN là tất yếu khách quan; đồng thời, công trình chỉ ra sự khác biệt giữa giám sát bên trong với giám sát bên ngoài đối với QLNN. Bàn về tinh thần pháp luật của Montesquieu [98] và Bàn về khế ước xã hội của Jean Jacques Rousseau [116], là hai tác phẩm nổi tiếng đặt nền móng xây dựng xã hội công dân và nhà nước pháp quyền.
Trước hết, hai tác phẩm khẳng định quyền tự do, bình đẳng là quyền tự nhiên, vĩnh cửu của con người. Đồng thời, hai ông nêu lên những quan điểm để kiến tạo nền dân chủ xã hội dựa trên quyền tự do của công dân. 7 Trong đó, hai tác giả đã phân tích, luận giải nhiều góc độ về QLNN, KSQLNN thông qua cơ chế kiềm chế, đối trọng giữa các cơ quan trong BMNN. Trong Khế ước xã hội Jean Jacques Rousseau viết: “chủ quyền tối cao là sự thực hiện ý chí chung nên không thể tự nó từ bỏ nó được.
Cơ quan quyền lực tối cao là một con người tập thể, nên chỉ tự mình nó đại biểu được cho nó mà thôi. Quyền hành thì có thể chuyển trao được lắm, nhưng ý chí thì không” [116, tr. 79] và “Chủ quyền tối cao không thể từ bỏ thì cũng không thể phân chia được; bởi vì ý chí là chung hoặc không phải là chung; nó có thể là của toàn thể dân chúng hoặc là của một bộ phận” [116, tr. Từ cách lập luận đó, Rousseau nêu ra hai trường hợp là ý chí chung và ý chí cá nhân, cũng như sự khác biệt giữa chúng.
Đồng thời, Rousseau còn phân tích thực tế chia tách quyền lực trong các đối tượng khác nhau: “Họ chia nó thành lực lượng và ý chí, thành quyền lực lập pháp và quyền lực hành pháp, thành quyền quan thuế, quyền tư pháp, quyền chiến tranh, thành cai trị đối nội và ứng phó đối ngoại;” [116, tr. Theo đó, Rousseau phản ánh cách thức kiểm soát quyền lực (KSQL) tùy tiện như một trò “ảo thuật chính trị” của những người cầm quyền. Đề cập về phân chia quyền lực Montesquie cho rằng cần phải loại bỏ cách tập trung quyền lực tuyệt đối để tránh tình trạng độc tài trong thực thi quyền lực. Do đó, Ông quan niệm quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp phải độc lập với nhau, kiểm soát lẫn nhau để bảo đảm quyền con người trong đời sống xã hội không bị vi phạm.
Montesquie quan niệm việc các nhánh quyền lực mà nhập lại với nhau thì hậu quả sẽ không còn gì là dân chủ do sự độc đoán, chuyên quyền của chủ thể nắm giữ quyền lực. Ông nhấn mạnh: “Nếu một người hay một tổ chức của quan chức, hoặc của quý tộc, hoặc của dân chúng nắm luôn cả ba thứ quyền lực nói trên thì tất cả sẽ mất hết” [98, tr. Trong sách Bàn về tự do, John Stuart Mill nêu ra những quan điểm khẳng định quyền tự do của con người; khi nhân dân ủy quyền cho chính phủ, thì “Chính phủ được bầu ra và có trách nhiệm đã trở thành đối tượng quan sát và phê phán như thường” [81, tr. Các luận giải của tác giả chỉ ra việc KSQLNN bắt đầu từ sự tự do của mỗi cá nhân con người trong xã hội, hay nói cách khác, đó là mọi người dân trong xã hội đều có quyền giám sát, phê phán việc thực thi QLNN của Chính phủ.
8 Xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay, đề tài khoa học cấp Bộ năm 2008, do Lưu Văn Quảng là Chủ nhiệm đề tài [111]. Trong đề tài, nhóm nghiên cứu đã phân tích, luận giải khái niệm quyền lực, QLNN, tính tất yếu của việc KSQLNN, một số vấn đề liên quan đến KSQLNN; thực trạng và những vấn đề đặt ra trong KSQLNN ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, Ban đề tài đề xuất phương hướng và giải pháp hoàn thiện cơ chế KSQLNN ở Việt Nam hiện nay. Đáng chú ý, các tác giả của đề tài đã đề xuất 8 giải pháp hoàn thiện cơ chế KSQLNN ở Việt Nam gồm: xây dựng thể chế KSQL trong bộ máy của Đảng; đổi mới nội dung và phương thức bầu cử; đổi mới nội dung và phương thức KSQL của các thiết chế nhà nước theo hướng pháp quyền; xây dựng cơ chế xác định trách nhiệm trong hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước; nâng cao tính minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước; đổi mới tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên nhằm nâng cao hiệu quả giám sát và phản biện xã hội; phát huy vai trò của các phương tiện truyền thông đại chúng trong KSQLNN; nâng cao chất lượng giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.
Kiểm soát quyền lực nhà nước - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay của tác giả Trịnh Thị Xuyến [151]. Cuốn sách trình bày có hệ thống lý luận về KSQLNN, thực tiễn KSQLNN một số nước trên thế giới; thực trạng KSQLNN ở Việt Nam hiện nay; phương hướng và giải pháp KSQLNN ở nước ta hiện nay. Đáng chú ý, tác giả đề cập có hệ thống lý luận về KSQLNN gồm: tính tất yếu của KSQLNN; khái niệm, nội dung, mục đích KSQLNN; các phương thức KSQLNN. Các tác giả Lê Văn Cảm, Nguyễn Cảnh Hợp khi luận giải về tổ chức và hoạt động của nhà nước đã chỉ ra hạn chế lớn trong việc tổ chức, thực hiện và KSQLNN ở Việt Nam, từ hạn chế đó dẫn đến nhiều hậu quả [17].
Những hạn chế và hậu quả của việc tổ chức, thực hiện và KSQLNN sẽ là những gợi mở cho việc tìm kiếm các giải pháp xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Pháp luật về kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay, đề tài khoa học cấp Bộ năm 2011, mã số B11-16 do Trần Kim Cúc là Chủ nhiệm đề tài [23]. Đề tài là một công trình khoa học được nghiên cứu công phu, trong đó các tác giả đã 9 lập luận có tính hệ thống về pháp luật trong KSQLNN trên thế giới và ở nước ta; đánh giá thực trạng và rút ra nguyên nhân; đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về KSQLNN ở Việt Nam. Một số vấn đề về phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Trần Ngọc Đường [44], đã trình bày có tính hệ thống cả về lý luận và thực tiễn mối liên hệ nhân dân với nhà nước; giữa Đảng với nhà nước; giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước.
Từ các luận giải, tác giả đề xuất và kiến nghị các giải pháp hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp trong KSQLNN hiện nay. Tuy vậy, công trình chưa đi sâu nghiên cứu các cơ chế, phương thức, hình thức KSQLNN. Tổ chức và kiểm soát quyền lực nhà nước của Thái Vĩnh Thắng [124]. Tác giả phân tích và khẳng định giá trị các quan điểm của Jean Jacques Rousseau về KSQLNN bằng thuyết “tam quyền phân lập”.
Từ đó, tác giả nghiên cứu, luận giải cách thức tổ chức QLNN ở Việt Nam và một số nước trên thế giới, song công trình chưa đề cập đến hoàn thiện cơ chế KSQLNN ở nước ta. Trong Luận án tiến sĩ Chính trị học Vấn đề tập trung và phân quyền trong tổ chức, thực thi quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay của Phạm Thế Lực [67]. Tác giả luận án đã phân tích những mâu thuẫn của vấn đề tập trung và phân chia quyền lực trong tổ chức, thực thi quyền lực ở Việt Nam bao gồm: QLNN và tính chất của QLNN; phương thức tổ chức và thực thi QLNN; mối quan hệ giữa tập trung và phân quyền trong tổ chức và thực thi quyền lực; vấn đề tập trung và phân quyền trong các mô hình tổ chức nhà nước điển hình trên thế giới; cơ sở cho vấn đề tập trung và phân quyền trong tổ chức và thực thi QLNN ở Việt Nam; thực tiễn tập trung và phân quyền trong tổ chức và thực thi QLNN ở Việt Nam hiện nay. Trên cơ sở phân tích, luận giải các vấn đề trên, tác giả đề cập đến quan điểm, phương hướng và các giải pháp để giải quyết những mâu thuẫn trên, trong đó giải pháp mang tính bao trùm và chi phối việc phân chia QLNN là đảm bảo cơ chế pháp lý.
“Bàn về vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước” của Phạm Thế Lực, in trong sách Chính trị học - Những vấn đề lý luận và thực tiễn [68]. Trong bài viết, tác giả 10 đã bàn đến tính tất yếu của vấn đề KSQLNN ở Việt Nam hiện nay. Đồng thời, tác giả đã phân tích thực trạng vấn đề KSQLNN ở Việt Nam hiện nay.