Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊNCỨU 1. Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình nghiên cứu ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào Tại Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào, trong một thời gian dài những vấn đề lý luận về hoạt động xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật, văn bản của các cơ quan nhà nước nói chung, cơ quan hành chính nhà nước nói riêng ít được quan tâm nghiên cứu nên có rất ít các công trình khoa học được công bố trong lĩnh vực này. Chỉ có một số văn bản hướng dẫn của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đề cập những vấn đề chung nhất về xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Vì vậy, việc tiếp cận và nghiên cứu những công trình khoa học liên quan đến đề tài của luận án đối với tác giả là rất khó khăn. Tác giả luận án đã tiếp cận và nghiên cứu một số công trình khoa học của các nhà khoa học Lào đã được công bố trong thời gian gần đây có liên quan đến việc xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật, như: - Tác giả Khăm Phết Vông Đa La đã có bài viết: “Cải cách các văn bản quy phạm pháp luật về thương mại và liên quan đối với nhóm ASEAN” được đăng trên Tạp chí Pháp luật số 4/2010 của Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào, trong nội dung bài viết này, tác giả Khăm Phết đã đề cập tới việc cải cách, thay đổi trong việc xây dựng một số văn bản quy phạm pháp luật mang tính quốc tế có liên quan đến vấn đề thương mại trong khuôn khổ các quốc gia ASEAN; - Tác giả Chăn Pheeng Si Li Văn với bài viết: “Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Quốc hội về kiểm tra việc ban hành pháp luật và văn bản quy phạm pháp luật trong giai đoạn hiện nay”, được đăng trên Tạp chí Pháp luật số 1/2011 của Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào. Trong bài viết này, tác giả chủ yếu đề cập tới việc hoàn thiện chức năng kiểm tra việc ban hành VBQPPL của Quốc hội nước CHDCND Lào trong giai đoạn hiện nay. 17 - Tác giả, Phou sa khone Meuang wong với công trình nghiên cứu: “Pháp luật về kiểm tra và xử lý văn bản quy phạm pháp luật ở Lào và Việt Nam nghiên cứu từ góc độ so sánh”, luận án tiến sỹ Luật học, Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010.
Số các công trình khoa học được công bố của các nhà khoa học Lào còn quá khiêm tốn, vì vậy, việc tham khảo các công trình khoa học trong nước phục vụ cho việc nghiên cứu lý luận, phân tích, đánh giá về thực trạng xây dựng và banh hành văn bản quy phạm pháp luật nói chung, văn bản của cơ quan hành chính nhà nước nói riêng của ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào rất khó khăn. Điều này có thể lý giải tại sao trên thực tế hoạt động xây dựng và ban hành của các cơ quan vẫn còn nhiều tồn tại và bất cập như khái niệm, phân loại, thẩm quyền ban hành, trình tự ban hành các văn bản còn chưa thống nhất. Và đó là một trong những nguyên nhân cơ bản gây ra tình trạng các cơ quan hành chính nhà nước vẫn còn ban hành những văn bản sai về thể thức, sai cả về nội dung, vi phạm các yêu cầu về tính hợp pháp, thiếu tính khả thi gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới hiệu lực và hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước. Những công trình nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến đề tài luận án Từ kinh nghiệm thực tiễn ở Việt Nam trong lĩnh vực xây dựng và ban hành văn bản hành chính, văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan nhà nước, trong quá trình học tập và tìm hiểu vấn đề này ở Việt Nam, tác giả đã có điều kiện tiếp xúc, nghiên cứu một số tài liệu, công trình nghiên cứu đã được công bố.
Những công trình khoa học liên quan đến quyền lập quy của cơ quan hành chính nhà nước Cuốn “Thẩm quyền hành chính nhà nước”, dùng cho chương trình đào tạo cử nhân hành chính tại Học viện Hành chính, do PGS. Vũ Trọng Hách chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật xuất bản năm 2011. Nội dung cuốn sách đề cập đến thẩm quyền của cơ quan hành chính trong hoạt động hành chính và quản lý nhà nước, trong đó có quyền lập quy (quyền ban hành văn bản 18 quy phạm pháp luật) được xem là một trong những thẩm quyền quan trọng nhất của cơ quan hành chính nhà nước. Thẩm quyền lập quy của cơ quan hành chính nhà nước chủ yếu là để chi tiết hóa, cụ thể hóa việc thi hành pháp luật, đưa văn bản quy phạm pháp luật vào cuộc sống.
Những văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan hành chính nhà nước ban hành là một bộ phận của văn bản quy phạm pháp luật của các chủ thể nhà nước có thẩm quyền ban hành theo quy định của pháp luật. Nội dung cuốn sách cũng đề cập đến hình thức các văn bản lập quy và quy trình soạn thảo các văn bản lập quy của các cơ quan hành chính nhà nước ở Trung ương và địa phương ở Việt Nam. Nội dung cuốn sách giúp tác giả nhận thức rõ hơn sự cần thiết phải ban hành văn bản quy phạm pháp luật (quyền lập quy) của cơ quan hành chính nhà nước ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài:“ Quyền lập quy của Chính phủ”, của tác giả Nguyễn Đình Hào ( 2011), Khoa Luật thuộc Đại học quốc gia Hà Nội.
Nội dung luận án đã đề cập đến cơ sở lý luận về quyền lập quy của Chính phủ (khái niệm, bản chất, đặc điểm, hình thức, nội dung…quyền lập quy của Chính phủ), thực trạng quyền lập quy của Chính phủ ở Việt Nam, quan điểm và giải pháp hoàn thiện quyền lập quy của Chính phủ ở Việt Nam. Luận án là một công trình khoa học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cao giúp tác giả luận án nghiên cứu làm rõ quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan hành chính nhà nước ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào. Những công trình nghiên cứu liên quan đến văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính Những năm qua các công trình khoa học liên quan đến văn bản nói chung, văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính ở Việt Nam được nghiên cứu và công bố nhiều, thể hiện sự phong phú và đa dạng. Các công trình khoa học được công bố bao gồm: các sách chuyên khảo, các bài báo đăng trên các tạp chí khoa học, luận án tiến sĩ, luận văn cao học, các đề tài khoa học các cấp, kỷ yếu các hội thảo khoa học, giáo trình ở các cơ sở đào tạo đại học.
- Nhóm các công trình liên quan đến văn bản, văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính: 19 Cuốn: “ Văn bản và công tác văn bản trong cơ quan nhà nước”, của PGS. Văn Tất Thu do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2013, đã làm rõ những vấn đề lý luận chung về văn bản, lịch sử hình thành công tác văn bản ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay, nội dung, nhiệm vụ chủ yếu của công tác văn bản. Đặc biệt cuốn sách đã dành một chương riêng cho văn bản quy phạm pháp luật. Trong chương này tác giả cuốn sách đã làm rõ: khái niệm, vai trò, phân loại và nội dung, thể thức, kết cấu, ngôn ngữ và văn phong, hiệu lực, thẩm quyền ban hành, sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ, đình chỉ, nguyên tắc, quy trình xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Cuốn sách còn đề cập đến văn bản quản lý hành chính nhà nước; kỹ thuật soạn thảo một số văn bản trong cơ quan hành chính nhà nước. Đây là cuốn sách đề cập khá toàn diện những vấn đề lý luận chung về văn bản, văn bản quy phạm pháp luật, văn bản quản lý hành chính nhà nước, cũng như công tác văn bản và kỹ thuật soạn thảo một số loại văn bản trong các cơ quan quản lý hành chính nhà nước. Cuốn sách có giá trị tham khảo cao cho những ai học tập, nghiên cứu những vấn đề liên quan đến văn bản, xây dựng và ban hành văn bản trong cơ quan nhà nước, cho những người hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, nội dung cuốn sách mới đề cập đến văn bản quy phạm pháp luật nói chung, chứ chưa đề cập một cách cụ thể đến văn bản quy phạm pháp luật do chủ thể là cơ quan hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước xây dựng và ban hành.
Luận án tiến sĩ luật học với đề tài “ Pháp điển hóa pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật”của Nguyễn Thị Minh Hà thực hiện ở Viện nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam năm 2006. Nội dung luận án tuy không đề cập đến việc xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan hành chính nhà nước, nhưng nội dung trong luận án đã đề cập đến khái niệm, vị trí và tầm quan trọng của văn bản quy phạm pháp luật nói chung. - Nhóm công trình nghiên cứu liên quan việc soạn thảo văn bản 20 Đề tài nghiên cứu về “Quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật” thuộc dự án VIE/94/003 năm 1998, do Bộ Tư pháp thực hiện. Trong báo cáo tổng kết đề tài đã trình bày những vấn đề cơ bản của quy trình soạn thảoVBQPPL như xác lập sáng kiến văn bản trước khi soạn thảo; các nguyên tắc chỉ đạo trong việc soạn thảo VBQPPL; công tác lập chương trình sáng kiến, soạn thảo, thẩm định dự thảo văn bản; ý kiến tham gia đóng góp cho dự thảo.
Nhìn chung, rất nhiều nội dung, kiến nghị được đưa ra trong đề tài này có ý nghĩa lý luận quan trọng, là nguồn tài liệu tham khảo quý giá trong quá trình nghiên cứu về vấn đề xây dựng và ban hành VBQPPL. Tác giả Nguyễn Ngọc Hiến (chủ biên) trong cuốn“Quy trình soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật”, sản phẩm thuộc dự án VIE 94/003, Hà Nội năm 1998. Nội dung của cuốn sách đã đề cập trực tiếp vào vấn đề quy trình soạn thảo VBQPPL, với việc đề cập trực tiếp vào một nội dung cụ thể đề tài này đã thành công khi đưa ra được một quy trình tương đối đầy đủ và mang tính quy phạm trong hoạt động ban hành VBQPPL.