Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƢỚC Trong lĩnh vực THAHS đã có một số công trình nghiên cứu về THAPT, có thể kể đến: Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) - Công trình nghiên cứu khoa học cấp cơ sở "Trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành - Những vướng mắc và giải pháp hoàn thiện trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành", của Nguyễn Đức Phố - Nguyên Phó trưởng Ban thanh tra TANDTC [55]. Kỷ yếu hội thảo khoa học "Công tác thi hành án phạt tù - Những vấn đề lý luận và thực tiễn", của Học viện Cảnh sát nhân dân, là công trình khoa học chuyên sâu về lĩnh vực THAPT [35]. Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2010), "Dự án điều tra cơ bản thực trạng tổ chức và hoạt động thi hành án dân sự, thi hành án hình sự", Chủ nhiệm dự án TS.
Dương Thị Thanh Mai [45]. Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Đề tài nghiên cứu khoa học và công nghệ (2014) "Bảo vệ quyền con người của phạm nhân tại Việt Nam", Chủ trì đề tài TS. Nguyễn Khắc Hải [30]. Học viện Cảnh sát nhân dân - Đề tài khoa học cấp cơ sở (2013) "Vấn đề giáo dục cải tạo phạm nhân là người nước ngoài trong điều kiện hội nhập quốc tế", của Chu Thị Tú [86].
Sách chuyên khảo "Thi hành án phạt tù từ thực tiễn đến khoa học giáo dục", của PGS.TS Nguyễn Hữu Duyện [18]. Sách chuyên khảo "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác giáo dục phạm nhân trong giai đoạn hiện nay", của PGS.TS Nguyễn Hữu Duyện [19]. Sách chuyên khảo "Một số vấn đề về thi hành án hình sự", của TS Trần Quang Tiệp, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2002 [75]. 8 Sách chuyên khảo "Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn", của GS.TS Võ Khánh Vinh, PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng chủ biên, Nhà xuất bản Tư pháp, năm 2006 [95].
Sách chuyên khảo "Hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự ở Việt Nam", của TS Vũ Trọng Hách, Nhà xuất bản Tư pháp, năm 2006 [29]. Sách chuyên khảo "Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác quản lý, giáo dục và cải tạo phạm nhân", của Trung tướng, TS. Phạm Đức Chấn nguyên Cục trưởng Cục V26 [11]. Sách chuyên khảo "Lực lượng cảnh sát trại giam 60 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành", của Cục quản lý trại giam, cơ sở giáo dục và trường giáo dưỡng - Bộ Công an {nay là Tổng cục Cảnh sát THAHS và hỗ trợ tư pháp (HTTP)} [4].
"Chuyên đề 9: Giai đoạn thi hành bản án hình sự", Đỗ Ngọc Quang (2007), Giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam (Giáo trình dùng cho hệ cao học luật Chuyên ngành Tội phạm học và điều tra tội phạm), In tại Học viện Cảnh sát nhân dân [58]. Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, "Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam", của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013 [13]. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đức Phúc về "Thực hiện pháp luật về quyền con người của phạm nhân trong thi hành án phạt tù ở Việt Nam", bảo vệ năm 2012 tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh [57]. "Thực trạng công tác thi hành án hình sự và những kiến nghị", của TS Nguyễn Phong Hòa, đăng trên Tạp chí TAND, số 21/2006 [34, tr.
"Một số ý kiến về thi hành án phạt tù đối với người chưa thành niên", của TS Đỗ Thị Phượng, đăng trên Tạp chí TAND, số 8/2015. "Thực trạng pháp luật thi hành án phạt tù và phương hướng hoàn thiện", của TS Phạm Văn Lợi, đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 02/2006 [44]. "Dạy nghề cho phạm nhân và bảo đảm việc làm cho người mãn hạn tù", của Thượng tá ThS. Nguyễn Văn Cừ, đăng trên Tạp chí Nhân quyền, số 01+02/2011.
9 Và một số bài viết đăng trên Tạp chí Khoa học quản lý và giáo dục tội phạm thuộc Tổng cục Cảnh sát THAHS và HTTP. Các công trình này đã làm rõ được thực trạng trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành từ khi ban hành BLTTHS năm 1988 đến nay, trên cơ sở phân tích nhiệm vụ quyền hạn của cơ quan quản lý, cơ quan THAPT; nêu những việc đã thực hiện tốt, những việc chưa làm tốt, đánh giá đầy đủ những nguyên nhân gây ra những tồn tại, vướng mắc; công trình đề ra trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành hoàn thiện nhất để áp dụng trong quá trình THAHS. Bảo đảm tính chính xác cao, chặt chẽ, dễ thực hiện và tiết kiệm cả kinh phí và nhân lực trong quá trình thi hành án; Đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác THAHS cơ sở những căn cứ pháp lý và thực tiễn. Kiến nghị đối với một số quy định về THAHS chưa hợp lý, chưa cụ thể để sửa đổi và bổ sung.
Cụ thể, các công trình trên đã đưa ra được các vấn đề sau: Về khái niệm THAPT: Trong Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội do PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, cho rằng: "Thi hành bản án và quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án là việc các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và các cá nhân có liên quan đưa bản án và quyết định đó ra thi hành làm cho nó phát huy hiệu lực trên thực tế" [13, tr. 453]; trong Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn do PGS.TS Võ Khánh Vinh và PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng chủ biên, cho rằng: "Thi hành án hình sự đó là việc thực hiện công lý, công bằng xã hội trong thực tế" [95, tr. 21], "Thi hành hình phạt tù là buộc người bị kết án phạt tù phải chấp hành hình phạt tại trại giam trong thời hạn được quyết định trong bản án" [95, tr. 230]; trong Một số vấn đề về thi hành án hình sự của TS Trần Quang Tiệp cho rằng: "Thi hành hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân là buộc người bị kết án tù có thời hạn, tù chung thân chấp hành hình phạt tại trại giam nhằm giáo dục họ trở thành người lương thiện.
Trong thời gian chấp hành hình phạt, người bị kết án tù phải bị giam giữ, lao động và học tập theo quy định của pháp luật" [75, tr. 81]; Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa đào tạo sau đại học - Học viện Cảnh sát nhân dân do 10 GS.TS Đỗ Ngọc Quang chủ biên, cho rằng: "Hình phạt tù giam có thời hạn hoặc chung thân được áp dụng đối với người bị kết án phạt tù nhằm tước bỏ quyền tự do cư trú, đi lại của người bị kết án trong một khoảng thời gian nhất định hoặc vô thời hạn, buộc họ phải sống và làm việc trong trại giam do Nhà nước quy định" [58, tr. Như vậy, các công trình trên đã đưa ra được khái niệm về THAPT thể hiện bản chất của THAPT và mối quan hệ của nó với nhiệm vụ bảo đảm an ninh trật tự. THAPT là một quá trình hoạt động có mục đích, thể hiện rõ nét ý chí Nhà nước, tính khoa học cao, tính nhân văn sâu sắc, do cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia THAPT thực hiện, bằng hành vi của mình làm cho những quy định pháp luật về THAPT đi vào cuộc sống, trở thành hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật.
Tuy nhiên, việc đưa ra các khái niệm trên của các nhà khoa học mới chỉ dựa vào bản chất của THAPT và mục đích của THAPT chưa gắn với chiến lược cải cách tư pháp hiện nay của nước ta. Về điều kiện THAPT: Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí cho rằng căn cứ đầu tiên để bản án, quyết định của Tòa án được mang ra thi hành là bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật. Căn cứ này là sự thể hiện của nguyên tắc không ai có thể bị coi là có tội và phải chịu hình phạt, khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án [13, tr. Căn cứ thứ hai của việc thi hành án là phải có quyết định thi hành của Tòa án có thẩm quyền.
Việc đưa bản án và quyết định có hiệu lực pháp luật ra thi hành thuộc trách nhiệm của Tòa án [13, tr.TS Đỗ Ngọc Quang, bản án đưa vào thi hành phải có những điều kiện và theo trình tự, thủ tục về thi hành án do pháp luật tố tụng hình sự quy định. Những điều kiện và theo đúng trình tự, thủ tục về thi hành án do pháp luật tố tụng hình sự quy định bao gồm: Bản án hình sự có hiệu lực pháp luật đưa vào thi hành; Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành án hoặc ủy thác cho Tòa án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án [58, tr.TS Võ Khánh Vinh và PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng, điều kiện thi hành hình phạt tù có thể được hiểu theo nghĩa rộng là điều kiện pháp lý cần và đủ để thực hiện hình phạt tù trong thực tế. Các điều kiện này được quy định trong 11 Hiến pháp, BLHS năm 1999, BLTTHS năm 2003, Luật THAHS năm 2010… Việc thi hành hình phạt tù hay nói cách khác, quan hệ pháp luật về thi hành hình phạt tù được phát sinh trên cơ sở các quyết định pháp lý nhất định. Rõ ràng, hiểu theo nghĩa hẹp, điều kiện thi hành hình phạt tù là các quyết định pháp lý cụ thể, nếu thiếu các quyết định này, chưa phát sinh thi hành hình phạt tù.
Như vậy, việc thi hành hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân phải bảo đảm đầy đủ các điều kiện sau đây: Điều kiện thứ nhất, bản án phạt tù của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật; Điều kiện thứ hai, quyết định thi hành hình phạt tù, bản án đã có hiệu lực pháp luật và đang còn thời hiệu thi hành được đưa ra thi hành khi có quyết định thi hành án của Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm hoặc của Chánh án Tòa án khác cùng cấp được ủy thác ra quyết định thi hành án [95, tr. Các công trình nghiên cứu trên đã phân tích rõ điều kiện THAPT bao gồm: Một là, bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực thi hành; hai là, có quyết định thi hành án của Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm vụ án hoặc ủy thác cho Tòa án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án.
