Luận án tiến sĩ nghệ thuật: Sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu Chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc

Khám phá cách mỹ thuật dân gian Việt Nam được tiếp nhận và ứng dụng sáng tạo vào thiết kế trang trí sân khấu Chèo, làm giàu thêm nét đẹp truyền thống sân khấu

• Tác giả: Vũ Đình Toán
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đình Thi
• Trường học: Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Sân khấu
• Đề tài: Sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế sân khấu chèo

Nghiên cứu sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo là một hướng nghiên cứu quan trọng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Luận án tiến sĩ của Vũ Đình Toán, được thực hiện tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội năm 2021, tập trung phân tích cách hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc vận dụng yếu tố mỹ thuật dân gian vào thiết kế trang trí sân khấu chèo. Mỹ thuật dân gian Việt Nam, đặc biệt là tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống, sở hữu những đặc trưng nghệ thuật độc đáo như tính cách điệu, ước lệ và giá trị biểu đạt sâu sắc. Hai dòng tranh này đã trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo không thể thiếu trong quá trình thiết kế sân khấu chèo hiện đại. Luận án không chỉ làm rõ quá trình tiếp nhận mà còn chỉ ra sự kế thừa và phát triển phong cách thiết kế giữa hai thế hệ họa sĩ, từ đó rút ra bài học quý báu cho các họa sĩ sân khấu tiếp nối.

1.1. Đặt vấn đề nghiên cứu sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian

Sân khấu chèo là loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc của Việt Nam, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa, việc giữ gìn và phát huy giá trị mỹ thuật dân gian trong thiết kế sân khấu chèo đặt ra nhiều thách thức. Nghiên cứu sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian giúp hiểu rõ cách nghệ sĩ sân khấu vận dụng tinh hoa nghệ thuật dân gian vào sáng tạo đương đại, đồng thời tìm ra phương pháp phù hợp để bảo tồn bản sắc văn hóa trong thiết kế sân khấu.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án

Đối tượng nghiên cứu chính là sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ, các loại hình mỹ thuật dân gian được vận dụng như tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, hoa văn trang trí dân gian. Thời gian nghiên cứu trải dài từ giai đoạn hình thành phong cách đến đỉnh cao sáng tạo của hai họa sĩ.

II. Phân tích phong cách thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ

Phong cách thiết kế trang trí sân khấu chèo của họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc thể hiện sự tiếp nhận sâu sắc mỹ thuật dân gian Việt Nam. Họa sĩ Nguyễn Đình Hàm, với vai trò tiên phong, đã phát hiện và vận dụng thành công các yếu tố mỹ thuật dân gian vào thiết kế trang trí chèo. Ông sử dụng tính cách điệu và ước lệ đặc trưng của tranh dân gian để tạo nên không gian sân khấu vừa mang tính truyền thống vừa đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ hiện đại. Họa sĩ Nguyễn Dân Quốc tiếp nối và phát triển phong cách này, kế thừa những giá trị cốt lõi từ thế hệ trước đồng thời sáng tạo thêm những yếu tố mới. Phong cách của Dân Quốc thể hiện sự nguyên chất, tươi rói và thanh thoát, gợi nhớ đến khắc họa của tranh dân gian Việt Nam. Sự khác biệt giữa hai họa sĩ nằm ở cách xử lý không gian, màu sắc và hình tượng, tạo nên hai trường phái thiết kế đặc trưng trong lịch sử sân khấu chèo.

2.1. Phong cách thiết kế của họa sĩ Nguyễn Đình Hàm

Họa sĩ Nguyễn Đình Hàm được xem là người đặt nền móng cho việc tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo. Ông nghiên cứu kỹ lưỡng đặc trưng của tranh Đông Hồ và Hàng Trống, từ đó vận dụng tính cách điệu, ước lệ và biểu ý vào thiết kế. Tác phẩm của Hàm thể hiện sự hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, tạo nên phong cách thiết kế độc đáo, ảnh hưởng sâu rộng đến các thế hệ họa sĩ sau này trong lĩnh vực sân khấu chèo.

2.2. Phong cách thiết kế của họa sĩ Nguyễn Dân Quốc

Họa sĩ Nguyễn Dân Quốc kế thừa và phát triển phong cách thiết kế từ mỹ thuật dân gian của Nguyễn Đình Hàm. Phong cách của Dân Quốc đặc trưng bởi màu sắc nguyên chất, tươi rói và thanh thoát, gợi nhớ trực tiếp đến tranh dân gian Việt Nam. Ông dày công nghiên cứu phục trang, tính toán công phu qua mô hình tính cách nhân vật, chất liệu, màu sắc và kiểu cách. Mỹ thuật chèo của Dân Quốc hòa quyện giữa trang trí, hóa trang, diễn xuất và ánh sáng thành chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh.

III. Phương pháp tiếp nhận và vận dụng mỹ thuật dân gian trong thiết kế

Phương pháp tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc thể hiện qua nhiều cấp độ khác nhau. Đầu tiên là quá trình nghiên cứu, phát hiện những giá trị nghệ thuật đặc sắc trong mỹ thuật dân gian như tính cách điệu, ước lệ và biểu ý. Tiếp theo là quá trình vận dụng, chuyển hóa các yếu tố mỹ thuật dân gian thành ngôn ngữ thiết kế sân khấu phù hợp. Hai họa sĩ không sao chép nguyên bản mà sáng tạo dựa trên nguyên lý nghệ thuật dân gian, kết hợp với kỹ thuật thiết kế hiện đại. Việc xử lý không gian trong chèo cổ được thực hiện theo nguyên lý ước lệ, cách điệu đặc trưng. Màu sắc được vận dụng từ bảng màu truyền thống của tranh dân gian như đỏ, vàng, xanh, đen trên nền giấy dó. Hình tượng nhân vật và bối cảnh được cách điệu hóa, tạo nên không gian sân khấu mang tính biểu trưng cao, phù hợp với tính chất ước lệ của nghệ thuật chèo.

3.1. Tiếp nhận tính cách điệu và ước lệ từ mỹ thuật dân gian

3.2. Vận dụng màu sắc và hình tượng từ tranh dân gian vào sân khấu

Màu sắc và hình tượng từ tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống được vận dụng sáng tạo trong thiết kế trang trí sân khấu chèo. Bảng màu truyền thống với các gam màu đỏ, vàng, xanh, đen được sử dụng để tạo nên không gian sân khấu rực rỡ, mang đậm bản sắc dân tộc. Hình tượng như em bé ôm gà, lợn đàn, hoa lá cách điệu được chuyển hóa thành yếu tố trang trí sân khấu, vừa giữ được giá trị nghệ thuật dân gian vừa phù hợp với yêu cầu biểu diễn hiện đại.

IV. Kết luận và ứng dụng cho thiết kế sân khấu chèo hiện đại

Luận án đã làm rõ sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc, đồng thời chỉ ra mối quan hệ kế thừa và phát triển giữa hai thế hệ. Kết quả nghiên cứu cho thấy mỹ thuật dân gian đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên bản sắc riêng cho thiết kế sân khấu chèo Việt Nam. Bài học rút ra từ hai họa sĩ là cần nghiên cứu sâu sắc mỹ thuật dân gian, không chỉ dừng lại ở hình thức bên ngoài mà phải hiểu được tinh thần, nguyên lý nghệ thuật bên trong. Các thế hệ họa sĩ tiếp nối cần kế thừa giá trị cốt lõi đồng thời sáng tạo phù hợp với yêu cầu thẩm mỹ đương đại. Ứng dụng của nghiên cứu này mở ra hướng phát triển mới cho thiết kế sân khấu chèo, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

4.1. Bài học từ sự kế thừa và phát triển phong cách thiết kế

Bài học quan trọng nhất từ hai họa sĩ là sự kết hợp hài hòa giữa kế thừa và sáng tạo. Nguyễn Đình Hàm đặt nền móng, Nguyễn Dân Quốc phát triển lên tầm cao mới. Cả hai đều nghiên cứu kỹ lưỡng mỹ thuật dân gian, không sao chép máy móc mà vận dụng sáng tạo. Sự khác biệt trong phong cách của mỗi họa sĩ cho thấy mỹ thuật dân gian là nguồn cảm hứng vô tận, có thể được khai thác theo nhiều hướng khác nhau tùy theo cá tính sáng tạo của từng nghệ sĩ.

4.2. Ứng dụng trong thiết kế sân khấu chèo đương đại

Nghiên cứu này có giá trị ứng dụng thực tiễn cao trong thiết kế sân khấu chèo đương đại. Các nguyên lý tiếp nhận mỹ thuật dân gian được rút ra từ hai họa sĩ có thể áp dụng cho việc thiết kế các vở chèo mới, từ tích cổ đến hiện đại. Việc vận dụng tính cách điệu, ước lệ và biểu ý từ mỹ thuật dân gian giúp tạo nên không gian sân khấu vừa mang bản sắc dân tộc vừa đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ thời đại, góp phần nâng cao chất lượng nghệ thuật sân khấu chèo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. (35 trang) Chương 2: Tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí Chèo của họa sĩ - NSND Nguyễn Đình Hàm. (27 trang) Chương 3: Sự kế thừa và phát triển phong cách thiết kế từ mỹ thuật dân gian trong trang trí sân khấu Chèo của họa sĩ – NSND Nguyễn Dân Quốc và bài học cho các thế hệ họa sĩ tiếp nối. (28 trang) 12 PHẦN TỔNG QUAN TÀI LIỆU Nói đến tài liệu nghiên cứu về Chèo, mỹ thuật sân khấu Chèo nói chung và thiết kế trang trí sân khấu Chèo nói riêng là nói đến hệ thống các tài liệu từ các bài báo nhỏ lẻ đến các công trình nghiên cứu lớn và phân tích trên cơ sở các thành tố của thiết kế mỹ thuật sân khấu Chèo, đó là trang trí bài trí sân khấu, phục trang, hóa trang và đạo cụ biểu diễn.

Trong hệ thống các loại tài liệu tổng quan, nghiên cứu sinh (sau đây viết tắt là NCS) xắp xếp các tài liệu các nhóm nội dung liên quan đến vấn đề nghiên cứu, bao gồm: 1. Nhóm tài liệu về thiết kế mỹ thuật sân khấu nói chung và sân khấu Chèo nói riêng Bàn về thiết kế mỹ thuật sân khấu nói chung, sân khấu Chèo nói riêng các nhà nghiên cứu từ trước tới nay đều có đánh giá chung: Sân khấu Chèo có tính ước lệ, nên các vở Chèo trước đây (Chèo sân đình) đều không có trang trí mà không gian của vở diễn chỉ được thể hiện qua các động tác diễn xuất và lời nói của diễn viên. Sân khấu Chèo ngày nay đã có trang trí. Tuy nhiên, tùy từng quan niệm, chủ đề, giai đoạn mà trang trí sân khấu Chèo có rất nhiều xu hướng thiết kế khác nhau và góp phần rất quan trọng trong việc hình thành các vở diễn Chèo hiện đại.

Hệ thống tài liệu của các nhà nghiên cứu hiện nay trước tiên phải kể đến các bài báo đăng trên các báo, tạp chí, kỷ yếu hội thảo.; sau đó phải kể đến cuốn “Mỹ thuật sân khấu kịch nói Việt Nam” của họa sĩ - NSND Phùng Huy Bính và các cuốn: “Mỹ thuật Chèo truyền thống”, “Trang trí Chèo 50 năm một chặng đường phát triển (1951 - 2001)”, “ Mỹ thuật Chèo” của họa sĩ - NSND Nguyễn Dân Quốc là những công trình tầm cỡ duy nhất đề cập kỹ lưỡng về trang trí mỹ thuật sân khấu Chèo và một số luận án tiến sỹ, luận văn, tiểu luận thạc sỹ và cử nhân,. Trước tiên đề cập đến vấn đề mỹ thuật sân khấu nói chung, trong cuốn sách “Mỹ thuật sân khấu kịch Việt Nam” của họa sĩ - NSND Phùng Huy Bính, đã có những đánh giá chính xác về mỹ thuật sân khấu ở thời kỳ mà các vở 13 diễn đều trong cảnh lang thang qua các làng xã, lưu diễn tại các sân đình, bãi chợ, bến sông, sân tư gia, với đôi hòm gánh trên vai (gọi là gánh hát) nghèo nàn về vốn liếng trang thiết bị vật chất, nên mỹ thuật sân khấu thật sự chưa thể có chỗ đứng, mà chỉ thu hẹp lại trong những gì có liên quan trực tiếp đến yếu tố biểu diễn của diễn viên như phục trang, hóa trang, đạo cụ, trang trí sân khấu là thông qua lời giao đãi và những động tác tả ý của diễn viên gợi lên. Như vậy, khái niệm mỹ thuật của sân khấu Chèo cổ xưa chỉ có phục trang, hóa trang và những đạo cụ cần thiết nhất, chứ chưa hề có trang trí. Các không gian trong vở diễn Chèo cổ đều dựa vào nghệ thuật diễn xuất (những tổ hợp động tác vũ đạo) của các diễn viên đóng vai.

Tác giả, họa sĩ - NSND Phùng Huy Bính cũng cho rằng, vào những thập niên đầu thế kỷ XX, khi Chèo ra thành phố và biểu diễn trên sân khấu hộp trong rạp cố định, “bắt chước” kịch phương Tây, bấy giờ mới có trang trí. Trong cuốn sách này, tác giả, họa sĩ, NSND Phùng Huy Bính đã dẫn người đọc đi ngược thời gian, nhìn lại mỹ thuật sân khấu kịch nói từ thời kỳ sơ khai, những vở diễn chỉ là họa sĩ mỹ thuật tranh thủ sang làm giúp thiết kế mỹ thuật sân khấu, trong đó có Chèo; mãi đến khi có khái niệm thiết kế mỹ thuật sân khấu, thì lúc ấy mới có khái niệm về tính “ước lệ, cách điệu, tượng trưng” của mỹ thuật trên sân khấu Chèo. Cũng có thể nói, vì phát triển trong cùng một bối cảnh xã hội, nên sân khấu Chèo đã luôn sánh vai cùng mỹ thuật sân khấu kịch nói và tuồng, và thường là theo cách cắt cúp, cách điệu hoặc ước lệ sao cho tạo ra được một không gian (khắc họa những địa điểm) thích hợp nhất cho những hoàn cảnh của các nhân vật, một không khí, một trạng thái cảm xúc, một phong cách… thích hợp nhất của vở diễn, chứ chưa chắc xuất phát từ phương pháp, phong cách thể loại của Chèo,. Để có thể nêu lên những nét chính, thiết yếu, cơ bản của hoạt động sân khấu kịch nói mà chủ yếu là của mỹ thuật sân khấu kịch nói trên những giai đoạn hình thành và phát triển của chính nó, cuốn sách của họa sĩ - NSND Phùng Huy Bính được trình bày thành các phần như: i) Phần 14 thứ nhất: Mỹ thuật sân khấu kịch nói giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám (1920-1945); ii) Phần thứ hai: Mỹ thuật sân khấu kịch nói giai đoạn Cách mạng tháng Tám thành công và kháng chiến chống thực dân Pháp (1945- 1954); iii) Phần thứ ba: Mỹ thuật sân khấu kịch nói giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội và chống Mỹ cứu nước (1955-1975); iv) Phần thứ tư: Mỹ thuật sân khấu kịch nói giai đoạn Độc lập và thống nhất đất nước (1975-2000).

Nói đến các tài liệu nghiên cứu về mỹ thuật sân khấu Chèo cần phải kể đến họa sĩ, NSND Nguyễn Dân Quốc. Năm 2007, ông đã cho xuất bản một cuốn sách nói về mỹ thuật Chèo mang tên “Mỹ thuật Chèo truyền thống” [83]. Trong cuốn sách này, tác giả, họa sĩ - NSND Nguyễn Dân Quốc tập trung nghiên cứu, phân tích về mỹ thuật Chèo truyền thống và những bộ phận cấu thành nên mỹ thuật Chèo truyền thống. Tuy chưa đề cập sâu đến yếu tố mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu Chèo, nhưng những gì được viết ra trong cuốn sách của họa sĩ - NSND Nguyễn Dân Quốc đã phản ánh đúng con người và sự nghiệp của ông.

Những luận điểm trong cuốn sách có sự gắn bó chặt chẽ với những tác phẩm của tác giả. Đọc những trang ông miêu tả những đồ mặc, đồ đội, đồ đi trong phục trang, những cách hóa trang, những vật thực, vật hư trong đạo cụ người ta hiểu được một cách chính xác về công việc của người họa sĩ trong thiết kế và thực hiện phần mỹ thuật cho một vở diễn Chèo. Có thể khẳng định rằng, cuốn sách này là công trình nghiên cứu có tính chất chuyên sâu về lý luận và thực tiễn của mỹ thuật sân khấu Chèo truyền thống, phù hợp với định hướng nghiên cứu và hoạt động thực nghiệm của Nhà hát Chèo Việt Nam trong những năm đầu của thế kỷ XXI và nằm trong định hướng chung về đường lối văn hóa của Đảng và Nhà nước ta, thể hiện rõ qua Nghị quyết Trung ương 5 (Khóa VIII) về việc bảo tồn, phát huy và làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc… 15 Một trong những tài liệu quan trọng cần kể đến là cuốn “Trang trí Chèo 50 năm một chặng đường phát triển (1951- 2001) [85], cuốn sách đã tập trung khảo sát những khía cạnh của trang trí Chèo từ năm 1951 đến 2001: Lịch sử trang trí Chèo ở các giai đoạn phát triển; trang trí Chèo với những đề tài, những phong cách, khuynh hướng nghệ thuật khác nhau, đồng thời phân tích những vấn đề dựa trên cơ sở thực tiễn của các vở diễn. Cuốn sách đã phát hiện ra những cái hay, cái đẹp để đối chiếu, so sánh tìm ra các giá trị thẩm mỹ và phân tích, đánh giá những thành tựu, những hạn chế của thiết kế trang trí sân khấu Chèo giai đoạn 1951 – 2001.

Bên cạnh các bài nghiên cứu, các bài báo, các sách chuyên khảo nghiên cứu về mỹ thuật sân khấu Chèo, còn có nhiều nghiên cứu sinh, học viên cao học cũng lựa chọn chủ đề thiết kế mỹ thuật sân khấu Chèo cho hướng nghiên cứu của luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ. Luận án tiến sĩ “Những vấn đề về trang phục truyền thống (tuồng và Chèo)” của Đoàn Thị Tình [98] là một công trình nghiên cứu chuyên sâu và có nhiều giá trị. Tính chất của công trình chủ yếu thiên về lịch sử trang phục, đối tượng nghiên cứu là mỹ thuật ở giai đoạn Chèo truyền thống. Tuy vậy, đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên, cung cấp nhiều tư liệu mỹ thuật quý, hiếm cho các họa sĩ thiết kế trang trí Chèo.

Bên cạnh đó, luận án “Những yếu tố mỹ thuật của Chèo cổ và ứng dụng những yếu tố đó vào Chèo hiện đại ngày nay” của họa sĩ Đinh Quý Thêm là những nghiên cứu đáng quý cho thiết kế mỹ thuật sân khấu Chèo [93]. Năm 2012, trong luận văn thạc sĩ nghệ thuật sân khấu “Một số khuynh hướng thiết kế mỹ thuật trong Chèo” [48], tác giả Trần Đức Minh trên cơ sở những nguyên tắc cơ bản của phương pháp sáng tạo nghệ thuật Chèo, cũng như các nguyên tắc trong sáng tạo thiết kế mỹ thuật sân khấu Chèo, đã phân tích và đưa ra một số khuynh hướng chính trong sự phát triển của thiết kế mỹ thuật sân khấu Chèo; nhằm phát hiện những cái hay, cái đẹp của các khuynh hướng thiết kế mỹ thuật Chèo. Đồng thời, thông qua những phân tích về yếu 16 tố thiết kế mỹ thuật Chèo ở một số vở diễn cụ thể, tác giả đưa ra những nguyên nhân thành công và chưa thành công của từng khuynh hướng đó. Trong luận văn, tác giả đã giới thiệu sự hình thành và phát triển của mỹ thuật sân khấu Chèo, như: Khái lược về sự hình thành và phát triển nghệ thuật Chèo, đưa ra một số khuynh hướng thiết kế mỹ thuật trong sân khấu Chèo và từ đó vận dụng một số phương pháp xử lý không gian trong Chèo truyền thống vào thiết kế mỹ thuật sân khấu Chèo đương đại.

Đây cũng có thể coi là một nguồn tư liệu hữu ích về chủ đề thiết kế mỹ thuật sân khấu Chèo nói chung và thiết kế trang trí sân khấu Chèo từ yếu tố mỹ thuật dân gian Việt Nam nói riêng.