I. Tổng quan về sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế sân khấu chèo
Nghiên cứu sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo là một hướng nghiên cứu quan trọng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Luận án tiến sĩ của Vũ Đình Toán, được thực hiện tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội năm 2021, tập trung phân tích cách hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc vận dụng yếu tố mỹ thuật dân gian vào thiết kế trang trí sân khấu chèo. Mỹ thuật dân gian Việt Nam, đặc biệt là tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống, sở hữu những đặc trưng nghệ thuật độc đáo như tính cách điệu, ước lệ và giá trị biểu đạt sâu sắc. Hai dòng tranh này đã trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo không thể thiếu trong quá trình thiết kế sân khấu chèo hiện đại. Luận án không chỉ làm rõ quá trình tiếp nhận mà còn chỉ ra sự kế thừa và phát triển phong cách thiết kế giữa hai thế hệ họa sĩ, từ đó rút ra bài học quý báu cho các họa sĩ sân khấu tiếp nối.
1.1. Đặt vấn đề nghiên cứu sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian
Sân khấu chèo là loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc của Việt Nam, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa, việc giữ gìn và phát huy giá trị mỹ thuật dân gian trong thiết kế sân khấu chèo đặt ra nhiều thách thức. Nghiên cứu sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian giúp hiểu rõ cách nghệ sĩ sân khấu vận dụng tinh hoa nghệ thuật dân gian vào sáng tạo đương đại, đồng thời tìm ra phương pháp phù hợp để bảo tồn bản sắc văn hóa trong thiết kế sân khấu.
1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án
Đối tượng nghiên cứu chính là sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ, các loại hình mỹ thuật dân gian được vận dụng như tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, hoa văn trang trí dân gian. Thời gian nghiên cứu trải dài từ giai đoạn hình thành phong cách đến đỉnh cao sáng tạo của hai họa sĩ.
II. Phân tích phong cách thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ
Phong cách thiết kế trang trí sân khấu chèo của họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc thể hiện sự tiếp nhận sâu sắc mỹ thuật dân gian Việt Nam. Họa sĩ Nguyễn Đình Hàm, với vai trò tiên phong, đã phát hiện và vận dụng thành công các yếu tố mỹ thuật dân gian vào thiết kế trang trí chèo. Ông sử dụng tính cách điệu và ước lệ đặc trưng của tranh dân gian để tạo nên không gian sân khấu vừa mang tính truyền thống vừa đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ hiện đại. Họa sĩ Nguyễn Dân Quốc tiếp nối và phát triển phong cách này, kế thừa những giá trị cốt lõi từ thế hệ trước đồng thời sáng tạo thêm những yếu tố mới. Phong cách của Dân Quốc thể hiện sự nguyên chất, tươi rói và thanh thoát, gợi nhớ đến khắc họa của tranh dân gian Việt Nam. Sự khác biệt giữa hai họa sĩ nằm ở cách xử lý không gian, màu sắc và hình tượng, tạo nên hai trường phái thiết kế đặc trưng trong lịch sử sân khấu chèo.
2.1. Phong cách thiết kế của họa sĩ Nguyễn Đình Hàm
Họa sĩ Nguyễn Đình Hàm được xem là người đặt nền móng cho việc tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo. Ông nghiên cứu kỹ lưỡng đặc trưng của tranh Đông Hồ và Hàng Trống, từ đó vận dụng tính cách điệu, ước lệ và biểu ý vào thiết kế. Tác phẩm của Hàm thể hiện sự hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, tạo nên phong cách thiết kế độc đáo, ảnh hưởng sâu rộng đến các thế hệ họa sĩ sau này trong lĩnh vực sân khấu chèo.
2.2. Phong cách thiết kế của họa sĩ Nguyễn Dân Quốc
Họa sĩ Nguyễn Dân Quốc kế thừa và phát triển phong cách thiết kế từ mỹ thuật dân gian của Nguyễn Đình Hàm. Phong cách của Dân Quốc đặc trưng bởi màu sắc nguyên chất, tươi rói và thanh thoát, gợi nhớ trực tiếp đến tranh dân gian Việt Nam. Ông dày công nghiên cứu phục trang, tính toán công phu qua mô hình tính cách nhân vật, chất liệu, màu sắc và kiểu cách. Mỹ thuật chèo của Dân Quốc hòa quyện giữa trang trí, hóa trang, diễn xuất và ánh sáng thành chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh.
III. Phương pháp tiếp nhận và vận dụng mỹ thuật dân gian trong thiết kế
Phương pháp tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc thể hiện qua nhiều cấp độ khác nhau. Đầu tiên là quá trình nghiên cứu, phát hiện những giá trị nghệ thuật đặc sắc trong mỹ thuật dân gian như tính cách điệu, ước lệ và biểu ý. Tiếp theo là quá trình vận dụng, chuyển hóa các yếu tố mỹ thuật dân gian thành ngôn ngữ thiết kế sân khấu phù hợp. Hai họa sĩ không sao chép nguyên bản mà sáng tạo dựa trên nguyên lý nghệ thuật dân gian, kết hợp với kỹ thuật thiết kế hiện đại. Việc xử lý không gian trong chèo cổ được thực hiện theo nguyên lý ước lệ, cách điệu đặc trưng. Màu sắc được vận dụng từ bảng màu truyền thống của tranh dân gian như đỏ, vàng, xanh, đen trên nền giấy dó. Hình tượng nhân vật và bối cảnh được cách điệu hóa, tạo nên không gian sân khấu mang tính biểu trưng cao, phù hợp với tính chất ước lệ của nghệ thuật chèo.
3.1. Tiếp nhận tính cách điệu và ước lệ từ mỹ thuật dân gian
3.2. Vận dụng màu sắc và hình tượng từ tranh dân gian vào sân khấu
Màu sắc và hình tượng từ tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống được vận dụng sáng tạo trong thiết kế trang trí sân khấu chèo. Bảng màu truyền thống với các gam màu đỏ, vàng, xanh, đen được sử dụng để tạo nên không gian sân khấu rực rỡ, mang đậm bản sắc dân tộc. Hình tượng như em bé ôm gà, lợn đàn, hoa lá cách điệu được chuyển hóa thành yếu tố trang trí sân khấu, vừa giữ được giá trị nghệ thuật dân gian vừa phù hợp với yêu cầu biểu diễn hiện đại.
IV. Kết luận và ứng dụng cho thiết kế sân khấu chèo hiện đại
Luận án đã làm rõ sự tiếp nhận mỹ thuật dân gian trong thiết kế trang trí sân khấu chèo của hai họa sĩ Nguyễn Đình Hàm và Nguyễn Dân Quốc, đồng thời chỉ ra mối quan hệ kế thừa và phát triển giữa hai thế hệ. Kết quả nghiên cứu cho thấy mỹ thuật dân gian đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên bản sắc riêng cho thiết kế sân khấu chèo Việt Nam. Bài học rút ra từ hai họa sĩ là cần nghiên cứu sâu sắc mỹ thuật dân gian, không chỉ dừng lại ở hình thức bên ngoài mà phải hiểu được tinh thần, nguyên lý nghệ thuật bên trong. Các thế hệ họa sĩ tiếp nối cần kế thừa giá trị cốt lõi đồng thời sáng tạo phù hợp với yêu cầu thẩm mỹ đương đại. Ứng dụng của nghiên cứu này mở ra hướng phát triển mới cho thiết kế sân khấu chèo, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
4.1. Bài học từ sự kế thừa và phát triển phong cách thiết kế
Bài học quan trọng nhất từ hai họa sĩ là sự kết hợp hài hòa giữa kế thừa và sáng tạo. Nguyễn Đình Hàm đặt nền móng, Nguyễn Dân Quốc phát triển lên tầm cao mới. Cả hai đều nghiên cứu kỹ lưỡng mỹ thuật dân gian, không sao chép máy móc mà vận dụng sáng tạo. Sự khác biệt trong phong cách của mỗi họa sĩ cho thấy mỹ thuật dân gian là nguồn cảm hứng vô tận, có thể được khai thác theo nhiều hướng khác nhau tùy theo cá tính sáng tạo của từng nghệ sĩ.
4.2. Ứng dụng trong thiết kế sân khấu chèo đương đại
Nghiên cứu này có giá trị ứng dụng thực tiễn cao trong thiết kế sân khấu chèo đương đại. Các nguyên lý tiếp nhận mỹ thuật dân gian được rút ra từ hai họa sĩ có thể áp dụng cho việc thiết kế các vở chèo mới, từ tích cổ đến hiện đại. Việc vận dụng tính cách điệu, ước lệ và biểu ý từ mỹ thuật dân gian giúp tạo nên không gian sân khấu vừa mang bản sắc dân tộc vừa đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ thời đại, góp phần nâng cao chất lượng nghệ thuật sân khấu chèo.
