Luận án TS: Sự biến đổi nhân vật trong phim chiến tranh Việt Nam & Mỹ sau 1975

Luận án phân tích sự biến đổi nhân vật trong phim đề tài chiến tranh Việt Nam, so sánh góc nhìn của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sau năm 1975.

• Trường học: Trường Đại Học Sân Khấu - Điện Ảnh Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh - truyền hình
• Đề tài: Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sau 1975
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ nghệ thuật
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự biến đổi nhân vật trong phim chiến tranh Việt Nam

Nghiên cứu sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam là hướng đi quan trọng của lý luận điện ảnh. Luận án tiến sĩ nghệ thuật tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội đã phân tích sự chuyển biến này qua lăng kính hai nền điện ảnh: Việt Nam và Mỹ sau năm 1975. Nhân vật điện ảnh là vai diễn thể hiện bằng ngôn ngữ đặc trưng của điện ảnh. Nhân vật là hồn cốt của tác phẩm, mọi miêu tả nghệ thuật đều xoay quanh nhân vật. Theo Timothy Corrigan, nhân vật điện ảnh là nhân tố hội tụ hành động và chủ đề của bộ phim. Phim đề tài chiến tranh Việt Nam có vị trí đặc biệt trong lịch sử điện ảnh cả hai nước. Điện ảnh Việt Nam mang truyền thống kháng chiến, xây dựng hình tượng người chiến sĩ cách mạng. Điện ảnh Mỹ tiếp cận cuộc chiến từ góc nhìn khác, thường thể hiện sự giằng xé nội tâm của người lính. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn sau năm 1975, khi cả hai nền điện ảnh đều có đổi mới đáng kể trong cách xây dựng nhân vật.

1.1. Khái niệm và đặc điểm nhân vật điện ảnh

Nhân vật điện ảnh là vai diễn thể hiện bằng ngôn ngữ hình ảnh, âm thanh và diễn xuất. Khác với nhân vật văn học được hình dung qua từ ngữ, nhân vật điện ảnh hiện ra trực quan trước mắt người xem trong bối cảnh được tiếp nhận như thực. Điện ảnh tạo ra hiện thực trực quan đặc trưng gọi là Visual Reality. Nhân vật điện ảnh phân loại thành nhân vật chính, nhân vật thứ chính và nhân vật phụ. Mỗi loại đảm nhận chức năng riêng trong cấu trúc phim. Xây dựng nhân vật điện ảnh đòi hỏi học hỏi từ nhiều loại hình nghệ thuật: kinh nghiệm diễn xuất sân khấu, kỹ thuật ánh sáng, âm thanh, màu sắc, nhịp điệu và bố cục hình khối.

1.2. Bối cảnh phim đề tài chiến tranh Việt Nam

Phim đề tài chiến tranh Việt Nam thuộc dòng phim có vị trí quan trọng trong lịch sử điện ảnh hai nước. Điện ảnh Việt Nam xây dựng trên truyền thống kháng chiến chống ngoại xâm, phản ánh tinh thần yêu nước và ý chí cách mạng của dân tộc. Điện ảnh Mỹ tiếp cận cuộc chiến tranh Việt Nam từ nhiều góc độ: từ ủng hộ đến phản chiến. Bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội mỗi nước tạo nên cách tiếp cận khác nhau. Sau năm 1975, cả hai nền điện ảnh đều có sự chuyển biến mạnh mẽ trong cách thể hiện đề tài chiến tranh, dẫn đến sự biến đổi sâu sắc trong cách xây dựng và phát triển nhân vật.

II. Phân tích sự biến đổi nhân vật điện ảnh Việt Nam sau 1975

Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam sau năm 1975 thể hiện rõ nét qua hai giai đoạn. Trước 1975, nhân vật mang tính lý tưởng hóa, đại diện cho tập thể dân tộc đứng lên kháng chiến. Sau 1975, nhân vật được xây dựng với chiều sâu tâm lý phức tạp hơn. Trước năm 1975, điện ảnh Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hoàn cảnh lịch sử. Cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ đòi hỏi điện ảnh phục vụ sự nghiệp cách mạng. Nhân vật là hiện thân của lý tưởng tập thể, mang phẩm chất anh hùng. Sau năm 1975, bối cảnh xã hội thay đổi. Điện ảnh Việt Nam bước vào giai đoạn mới với nhiều đổi mới. Nhân vật phim chiến tranh được khắc họa đa chiều hơn, phản ánh đời sống hậu chiến phong phú. Những mâu thuẫn nội tâm, số phận cá nhân được chú trọng. Sự phát triển nội tại của nền điện ảnh cùng tiếp thu kinh nghiệm quốc tế góp phần tạo nên sự biến đổi quan trọng này.

2.1. Nhân vật phim chiến tranh trước năm 1975

Trước năm 1975, điện ảnh Việt Nam xây dựng nhân vật theo mô hình anh hùng cách mạng lý tưởng. Người chiến sĩ được khắc họa với phẩm chất kiên cường, bất khuất, sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc. Nhân vật đại diện cho tập thể dân tộc trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Hình tượng này phản ánh tinh thần thời đại và nhu cầu khích lệ tinh thần kháng chiến. Nhân vật ít có đời sống nội tâm phức tạp, thường được xây dựng theo mô típ chính diện phản diện rõ ràng. Điện ảnh phục vụ trực tiếp cho sự nghiệp cách mạng và kháng chiến của dân tộc.

2.2. Nhân vật phim chiến tranh sau năm 1975

Sau năm 1975, nhân vật phim chiến tranh Việt Nam có sự biến đổi rõ rệt. Nhân vật được xây dựng với đời sống nội tâm phong phú hơn, mang những mâu thuẫn tâm lý phức tạp. Góc nhìn về chiến tranh trở nên đa chiều, không chỉ có hào quang chiến thắng mà còn có nỗi đau và sự mất mát. Nhân vật phản ánh hiện thực hậu chiến với những vấn đề xã hội mới. Những người cựu chiến binh mang vết thương tinh thần, những gia đình tan vỡ được khắc họa chân thực. Sự thay đổi về bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội cùng sự phát triển nội tại của nền điện ảnh là nguyên nhân chính của sự biến đổi này.

III. Phương pháp nghiên cứu và so sánh điện ảnh Mỹ về nhân vật chiến tranh

Điện ảnh Mỹ xây dựng dòng phim chiến tranh Việt Nam với góc nhìn đặc biệt. Sau năm 1975, Hollywood sản xuất nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao. Nhân vật người lính Mỹ được khắc họa với sự giằng xé nội tâm sâu sắc. Phương pháp nghiên cứu sự biến đổi nhân vật đòi hỏi tiếp cận liên ngành. Lý thuyết nhân vật trong văn học nghệ thuật và điện ảnh là cơ sở quan trọng. Các nhà nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích so sánh giữa hai nền điện ảnh. Phương pháp lịch sử giúp hiểu bối cảnh ra đời của tác phẩm. Điện ảnh Mỹ thường thể hiện người lính từ góc nhìn cá nhân chủ nghĩa. Nhân vật đối mặt với khủng hoảng tinh thần, sự cô đơn và mất mát. Điện ảnh Việt Nam tiếp cận nhân vật từ góc nhìn tập thể hơn, đề cao tinh thần cộng đồng. Sự khác biệt này phản ánh hai nền văn hóa và hai lịch sử khác nhau. So sánh hai nền điện ảnh giúp làm rõ quá trình biến đổi nhân vật một cách toàn diện.

3.1. Dòng phim chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Mỹ

Dòng phim chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Mỹ phát triển mạnh sau năm 1975. Các đạo diễn Mỹ tiếp cận cuộc chiến từ nhiều góc nhìn khác nhau. Có phim phản chiến lên án sự phi nghĩa của cuộc chiến. Có phim hành động tập trung vào kịch tính chiến trường. Nhân vật người lính Mỹ được khắc họa với sự đa chiều tâm lý. Họ mang nỗi ám ảnh chiến tranh, sự giằng xé giữa bổn phận và lương tâm. Điện ảnh Mỹ sử dụng kỹ thuật điện ảnh hiện đại để tạo nên tác phẩm có sức nặng nghệ thuật. Nhân vật thể hiện góc nhìn cá nhân chủ nghĩa phương Tây.

3.2. So sánh nhân vật hai nền điện ảnh Việt Nam và Mỹ

So sánh nhân vật phim chiến tranh Việt Nam giữa hai nền điện ảnh cho thấy những khác biệt thú vị. Điện ảnh Việt Nam xây dựng nhân vật từ góc nhìn người chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, đề cao tinh thần tập thể và ý chí cách mạng. Điện ảnh Mỹ khắc họa nhân vật từ góc nhìn cá nhân, tập trung vào khủng hoảng nội tâm và bi kịch cá nhân. Sự khác biệt phản ánh hai nền văn hóa và hai lịch sử riêng biệt. Tuy nhiên, sau năm 1975, cả hai đều hướng tới nhân vật có chiều sâu tâm lý hơn, phản ánh cái nhìn nhân văn về chiến tranh và con người.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu sự biến đổi nhân vật điện ảnh

Nghiên cứu sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sau năm 1975 mang lại nhiều kết quả quan trọng. Sự biến đổi này phản ánh quá trình phát triển của cả hai nền điện ảnh. Đối với điện ảnh Việt Nam, sự biến đổi nhân vật cho thấy sự trưởng thành trong cách tiếp cận đề tài chiến tranh. Từ hình tượng anh hùng lý tưởng, nhân vật dần trở nên đa chiều và phức tạp hơn. Điều này phản ánh nhận thức mới về chiến tranh và con người. Đối với điện ảnh Mỹ, nhân vật phim chiến tranh Việt Nam thể hiện sự chuyển biến từ ủng hộ sang phản tỉnh. Người lính Mỹ được khắc họa với góc nhìn đa chiều, phản ánh sự trưởng thành của điện ảnh Hollywood. Kết luận, sự biến đổi nhân vật là quá trình tất yếu trong sự phát triển điện ảnh. Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, góp phần làm phong phú lý luận điện ảnh Việt Nam.

4.1. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu

Nghiên cứu này đóng góp quan trọng vào lĩnh vực lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh. Luận án cung cấp cơ sở lý luận về sự biến đổi nhân vật điện ảnh trong bối cảnh chiến tranh. Phương pháp so sánh giữa hai nền điện ảnh mở ra hướng nghiên cứu mới. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ giữa hiện thực cuộc sống và nghệ thuật điện ảnh. Nghiên cứu cũng khẳng định vai trò của truyền thống văn hóa trong việc chi phối cách xây dựng nhân vật. Đây là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu điện ảnh và truyền hình.

4.2. Ứng dụng thực tiễn cho điện ảnh

Kết quả nghiên cứu có ứng dụng thực tiễn đa dạng. Đối với nhà làm phim, nghiên cứu cung cấp góc nhìn mới về xây dựng nhân vật phim chiến tranh. Đối với giảng viên và sinh viên điện ảnh, đây là tài liệu học tập bổ ích về lý thuyết nhân vật. Nghiên cứu cũng hỗ trợ công tác phê bình điện ảnh, giúp đánh giá tác phẩm một cách toàn diện hơn. Bài học từ sự biến đổi nhân vật có thể áp dụng cho các đề tài phim khác ngoài chiến tranh. Sự hiểu biết về quá trình biến đổi giúp nhà sáng tác tạo nên nhân vật có chiều sâu và sức sống lâu dài trong lòng khán giả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu thuộc loại hình Luận án Tiến sĩ Nghệ thuật, chuyên ngành Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh - truyền hình (mã số: 9.31), được thực hiện tại Khoa Sau Đại học, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội năm 2021. Luận án mang tiêu đề: Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sau 1975.

Chiến tranh Việt Nam là cuộc chiến kéo dài và khốc liệt trong thế kỷ XX, trở thành đối tượng phản ánh đa chiều của nhiều loại hình nghệ thuật, trong đó có điện ảnh. Kể từ bộ phim truyện điện ảnh đầu tiên Chung một dòng sông (1959, đạo diễn Nguyễn Hồng Nghi và Phạm Hiếu Dân), chiến tranh đã trở thành đề tài trung tâm của nền Điện ảnh Cách mạng Việt Nam. Đối với điện ảnh Mỹ, cuộc chiến này cũng là nguồn cảm hứng và đối tượng khảo sát của nhiều thế hệ nhà làm phim. Mặc dù có nhiều nghiên cứu tiếp cận các tác phẩm riêng lẻ của từng nền điện ảnh, khoảng trống nghiên cứu thực tế là chưa có công trình nào khảo sát một cách có hệ thống và so sánh đối chiếu sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của cả hai nền điện ảnh Việt Nam và Mỹ sản xuất sau mốc lịch sử năm 1975.

Mục đích nghiên cứu của luận án là tìm ra những biến đổi của nhân vật trong phim truyện điện ảnh Việt Nam và Mỹ về đề tài chiến tranh Việt Nam sản xuất sau năm 1975 trên các phương diện: đối tượng nhân vật, nhân vật trung tâm, khía cạnh được tập trung khắc họa và nghệ thuật xây dựng nhân vật; từ đó bước đầu thiết lập cái nhìn so sánh nhằm chỉ ra những điểm khác biệt và tương đồng.

Luận án xác định 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Trong những bộ phim đề tài chiến tranh Việt Nam, trên cơ sở truyền thống nghệ thuật và thực tiễn khắc nghiệt của chiến tranh, điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ đã quan niệm như thế nào về nhân vật?
2. Từ những khuôn mẫu đã định hình trong các phim truyện đề tài chiến tranh, nhân vật trong các phim truyện đề tài chiến tranh của điện ảnh Việt Nam sau năm 1975 đã biến đổi như thế nào? Điều gì tạo nên sự biến đổi ấy?
3. Từ góc độ Việt Nam với một cái nhìn toàn cảnh điện ảnh Mỹ, các nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Mỹ sau năm 1975 đã biến đổi như thế nào? Điều gì đã tạo nên sự biến đổi ấy?
4. Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh hai nước tương đồng điều gì, từ đó giúp hiểu sâu hơn hiện thực chiến tranh để hướng tới những tác phẩm sâu sắc hơn?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu gồm:

1. Nhân vật trong các phim truyện đề tài chiến tranh của điện ảnh Việt Nam chỉ có thể đồng hành cùng dân tộc khi có sự biến đổi chứa đựng khám phá chân thực về con người trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
2. Sự biến đổi nhân vật trong các phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Mỹ sau năm 1975 gắn liền với nhận thức hiện thực nghiệt ngã, sự phi nghĩa của cuộc chiến tranh mà Mỹ tiến hành ở Việt Nam và khát vọng chân chính bảo vệ giá trị Mỹ.
3. Dù cách diễn tả và thể hiện khác nhau, điểm chung của các phim đề tài chiến tranh Việt Nam của hai nền điện ảnh trong xây dựng nhân vật là nhận thức chiến tranh như một bi kịch của con người.

Đối tượng nghiên cứu là sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sản xuất sau năm 1975, được đặt trong tương quan so sánh với giai đoạn trước năm 1975. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các vấn đề lý luận về nhân vật điện ảnh, mối quan hệ giữa hiện thực chiến tranh với nghệ thuật, truyền thống văn hóa và hệ thống các phim truyện tiêu biểu được chọn lọc từ hai nền điện ảnh, khảo sát dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu của luận án được cấu trúc thành hai nhóm tài liệu chính:

Nhóm tài liệu liên quan đến khái niệm, thuật ngữ và lý luận về nhân vật gồm hai mảng:

• Lý luận nhân vật trong văn học nghệ thuật: Tác giả tổng hợp các khái niệm từ 150 thuật ngữ văn học (Lại Nguyên Ân), Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi), giáo trình Lí luận văn học tập 2 (Trần Đình Sử chủ biên), Lí luận văn học tập 3 (Phương Lựu chủ biên, 2012), Lao động nhà văn tập 2 (A. Xây dựng tính cách nhân vật), Điển hình hoá trong nghệ thuật (An. Đrê Môp), Tự sự học, lí thuyết và ứng dụng (Trần Đình Sử chủ biên, 2017), Câu chuyện nghệ thuật (Ernst Gombrich), cùng các công trình sân khấu của Tất Thắng, Viện Sân khấu và các nghiên cứu chuyển thể văn học - điện ảnh của I. Sphen (1961), Nguyễn Mạnh Lân - Trần Duy Hinh - Trần Trung Nhàn (2002), Phan Bích Hà (2007), Timothy Corrigan, Phan Bích Thủy (2014), Lê Lưu Oanh (2011), Lê Thị Dương (2016).
• Lý luận nhân vật trong phim truyện điện ảnh: Đánh giá thực trạng lý luận từ công trình Phương pháp phê bình điện ảnh (Trần Luân Kim, 2011); khảo cứu lịch sử điện ảnh của Georges Sadoul (1987), Iec-gi Te-plic (1978), Kristin Thompson - David Bordwell (2007), Cục Điện ảnh (2003, 2005); các tài liệu lý thuyết nền tảng và ngôn ngữ điện ảnh của Ô Phơ Nitrai - Gơ Bơ Rastnicốp (1985), V. Giơ đan (1982), Macxen Mactanh (1985), Bruno Toussaint (2007), Erika Fischer-Lichte (1997), Graham Robert - Heather Wallis (2015); các tài liệu nghiệp vụ biên kịch, đạo diễn, quay phim, tạo hình của John W. Bloch - William Fadiman - Lois Peyser (1996), Linda Seger (1998), Michel Chion (2001), Syd Field (2005), Ray Frensham (2011), Richard L. (2017), Ngô Tạo Kim (2009), Đỗ Lệnh Hùng Tú (2009, 2015), Trần Quang Minh (2018), Ga-lốp-nhía (2010), Trần Văn Cang (1996), Lê Dân (2002, 2008), Peter Ettedgui (2011), Lê Minh; các công trình chuyên khảo của Hải Ninh (2006, 2012), Vũ Ngọc Thanh (2015, 2018, 2019), Đoàn Minh Tuấn; cùng hàng loạt luận văn thạc sĩ chuyên sâu về thành phần nghệ thuật và loại hình nhân vật điện ảnh (Nguyễn Mạnh Lâm, Lưu Duy Hùng, Nguyễn Thu Dung, Dương Thị Then, Nguyễn Thị Thanh Mai, Tống Thị Phương Dung, Phan Thúy Diệu, Vũ Thu Phong, Phạm Ngọc Hà Lê, Lê Vân, Hoàng Anh Tuấn).

Nhóm tài liệu liên quan đến đề tài chiến tranh Việt Nam và sự biến đổi nhân vật:

• Tài liệu tiếng Việt: Khảo cứu lịch sử qua Đại cương lịch sử Việt Nam tập II, III (2001); cơ sở văn hóa và tâm lý qua Trần Ngọc Thêm, Lê Sĩ Giáo, Đỗ Long - Đức Uy; quan điểm lý luận văn nghệ qua Phương Lựu, Tsec-ny-sep-ski, Trường Chinh (1975), Hồ Chí Minh (1981), Trần Độ (1986); tập phê bình phim Từ Chung một dòng sông; kỷ yếu Nửa thế kỷ Điện ảnh Cách mạng Việt Nam (2003) với các bài viết của Vũ Quang Chính, Chu Lai, Lê Cẩm Lượng - Nguyễn Danh Dương, Đặng Nhật Minh, Xuân Sơn, Lê Đăng Thực, Trần Luân Kim, Trần Thanh Hiệp; các chuyên khảo của Trần Luân Kim (2013, 2015), Lê Hồng Lâm (2018), Ngô Phương Lan (2005), Phạm Văn Khoa (2007); các luận văn của Chử Thị Hà, Lê Cẩm Lượng, Đoàn Thị Việt Hoà, Bùi Thanh Tú, Nguyễn Thị Nhung; tài liệu sân khấu của Hoàng Chương (1996); tài liệu triết học Mỹ của Bùi Đăng Duy - Nguyễn Tiến Dũng (2006); bài viết của Hoàng Cẩm Giang trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (số 366).
• Tài liệu tiếng nước ngoài: Các công trình nghiên cứu điện ảnh chiến tranh của Mark Taylor, Owen W. - Lorrie Smith, Michael Anderegg, Linda Dittmar - Gene Michaud, Gilbert Adair, John Carlos Rowe - Rick Berg, Albert Auster - Leonard Quart; luận án tiến sĩ của Elliot Scot Stegal (Đại học Bang Florida), Bùi Thị Diễm My (Đại học Illinois tại Urbana-Champaign, 2008); và bài nghiên cứu của Dana Healy trên tạp chí South East Asia Research.

Vị trí của luận án được xác lập thông qua việc khắc phục tính đơn lẻ của các công trình đi trước, triển khai nghiên cứu so sánh có hệ thống về sự biến đổi của hệ thống nhân vật trong phim truyện chiến tranh Việt Nam của hai nền điện ảnh từ sau năm 1975.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng bốn hệ thống lý thuyết nền tảng:

1. Lý luận Điện ảnh học: Cung cấp khung phân tích về kịch học điện ảnh, nghệ thuật tạo hình, dàn dựng đạo diễn, quay phim, diễn xuất, nghệ thuật dựng phim (montage) và các đặc trưng ngôn ngữ biểu đạt của "hiện thực trực quan" (Visual Reality) theo quan niệm của Yuri Lotman.
2. Lý thuyết Trần thuật học (Narratology): Một nhánh của thi pháp học hiện đại, cung cấp công cụ phân tích phương thức kể chuyện, cấu trúc văn bản tự sự, phân định giữa "kể cái gì" và "kể như thế nào", qua đó nhận diện dấu ấn chủ thể sáng tạo và ảnh hưởng của truyền thống văn hóa.
3. Lý thuyết về nhân vật và phân loại nhân vật: Khảo sát các thang phân loại nhân vật theo vai trò kết cấu (nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ, nhân vật thứ chính), theo quan hệ lý tưởng (chính diện, phản diện), và theo cấu trúc hình thức (nhân vật dẹt - chức năng/loại hình, nhân vật tròn - tính cách).
4. Lý thuyết về mối quan hệ giữa hiện thực cuộc sống và nghệ thuật: Xem xét hiện thực lịch sử chiến tranh như một chất liệu đặc biệt được khúc xạ qua lăng kính thẩm mỹ của người nghệ sĩ.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp tiếp cận liên ngành: Kết hợp lý luận điện ảnh với văn học, sân khấu, hội họa, mỹ học, xã hội học và tâm lý học dân tộc.
• Phương pháp chọn mẫu và phân tích tác phẩm: Áp dụng phương pháp chọn mẫu theo phán đoán, tuyển chọn các bộ phim truyện tiêu biểu của hai nền điện ảnh để phân tích cấu trúc hình tượng nhân vật.
• Phương pháp so sánh: So sánh theo trục thời gian lịch sử (trước và sau 1975), so sánh tiến trình vận động nội bộ của từng nền điện ảnh, và so sánh đối chiếu giữa điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ dựa trên hệ thống phân loại nhân vật.
• Phương pháp hệ thống và tổng hợp: Khái quát các quy luật phát triển, tìm ra những điểm khác biệt và tương đồng trong việc khắc họa nhân vật giữa hai nền điện ảnh.

Nguồn tư liệu khảo sát là các tác phẩm phim truyện nhựa, phim truyện điện ảnh về đề tài chiến tranh Việt Nam do các hãng phim Việt Nam và các hãng phim Hollywood (Mỹ) sản xuất trước và sau năm 1975.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về nhân vật trong văn học nghệ thuật và điện ảnh. Nhân vật được xác định là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không đồng nhất với con người ngoài đời thực, cấu thành từ các yếu tố: hạt nhân tinh thần, tư tưởng, thế giới cảm xúc, ý chí, tên gọi, ngôn ngữ, tâm lý và hành động. Luận án điểm lại sự tiến hóa của quan niệm nhân vật qua các thời kỳ văn học:

• Thời Phục hưng: Con người mang lý tưởng nhân văn, trí tuệ và cá tính đa dạng.
• Chủ nghĩa cổ điển: Đề cao lý trí, nghĩa vụ quốc gia, phóng đại nét tính cách bản chất.
• Chủ nghĩa lãng mạn: Nhấn mạnh cái tôi độc đáo, phi thường, hướng về cõi mộng.
• Chủ nghĩa hiện thực phê phán và tự nhiên: Khắc họa tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình hoặc nhấn mạnh yếu tố sinh học bản năng.
• Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa: Hình tượng con người mới giác ngộ lý tưởng, làm chủ vận mệnh.

Đối với điện ảnh, nhân vật là hạt nhân hội tụ hành động và chủ đề tác phẩm, tồn tại dưới dạng "hiện thực trực quan" qua diễn xuất và ngôn ngữ điện ảnh. Chương 1 cũng phân tích bối cảnh lịch sử cuộc chiến tranh Việt Nam và sự chi phối của truyền thống văn hóa đối với việc lựa chọn và xây dựng nhân vật ở hai nền điện ảnh: truyền thống cộng đồng, yêu nước, văn dĩ tải đạo của Việt Nam đối lập với chủ nghĩa cá nhân và chuẩn mực thương mại của Hollywood.

Chương 2: Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam sau năm 1975

Chương 2 phân tích diện mạo và sự chuyển biến của nhân vật trong điện ảnh Việt Nam:

• Giai đoạn trước năm 1975: Nhân vật mang tính sử thi, đại diện cho ý chí quật cường của một dân tộc buộc phải đứng lên kháng chiến. Hệ thống nhân vật chủ yếu là nhân vật loại hình, nhân vật chính diện mang phẩm chất lý tưởng, ranh giới địch - ta rạch ròi, đặt lợi ích cộng đồng và Tổ quốc lên trên quyền lợi cá nhân.
• Giai đoạn sau năm 1975: Luận án chia thành hai nhóm tác phẩm: phim trực diện đề tài chiến tranh và phim phản ánh hiện thực phong phú thời hậu chiến (tiêu biểu như Cánh đồng hoang, Bao giờ cho đến tháng Mười, Bến không chồng, Đời cát...). Nhân vật biến đổi rõ rệt từ tính chất sử thi đơn thuần sang đời sống cá nhân, đời tư thế sự; xuất hiện những nhân vật tròn với chiều sâu tâm lý phức tạp, nỗi đau mất mát, sự dằn vặt nội tâm, bi kịch số phận của người lính và người phụ nữ thời hậu chiến.
• Nguyên nhân biến đổi: Do sự thay đổi căn bản của bối cảnh lịch sử xã hội (đất nước thống nhất, bước vào thời kỳ Đổi Mới và hội nhập) cùng với sự phát triển nội tại của tư duy nghệ thuật điện ảnh, hướng đến việc khám phá con người ở tính chân thực toàn vẹn.

Chương 3: Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Mỹ sau năm 1975

Chương 3 khảo sát tiến trình thể hiện nhân vật của điện ảnh Mỹ:

• Giai đoạn trước năm 1975: Phim truyện Mỹ (điển hình là The Green Berets, 1968) xây dựng hình tượng người lính theo mô típ anh hùng truyền thống kiểu Hollywood, thần thánh hóa sứ mệnh can thiệp quân sự.
• Giai đoạn sau năm 1975: Xuất hiện sự chuyển biến sâu sắc với nhiều kiểu nhân vật mới:
  1. Nhân vật của cuộc chiến vô nghĩa: Những người lính mất phương hướng, khủng hoảng niềm tin, hoang mang trước thực tế tàn khốc (Platoon, Apocalypse Now, Full Metal Jacket).
  2. Nhân vật người lính thời hậu chiến và "Hội chứng Việt Nam": Những cựu chiến binh thương tật, chịu di chứng tâm lý nặng nề, khó hòa nhập xã hội (The Deer Hunter, Coming Home, Born on the Fourth of July).
  3. Nhân vật người hùng trở lại: Xu hướng giải tỏa tâm lý và tái huyền thoại hóa sức mạnh Mỹ (Rambo).
  4. Sự thay đổi trong khắc họa nhân vật phản diện và đối phương.
• Nguyên nhân biến đổi: Kết cục thất bại của cuộc chiến, độ lùi thời gian cho phép nhìn nhận lại lịch sử, truyền thống đề cao cá nhân tính và tinh thần tự vấn của điện ảnh Mỹ.
• So sánh tổng hợp: Luận án chỉ ra điểm khác biệt bắt nguồn từ lập trường chính trị, văn hóa và vị thế tham chiến; đồng thời khẳng định điểm tương đồng lớn nhất giữa hai nền điện ảnh sau 1975 là cùng hướng về giá trị nhân bản, nhìn nhận chiến tranh là bi kịch hủy diệt cuộc sống và con người.

Bảng tổng hợp so sánh sự biến đổi nhân vật giữa hai nền điện ảnh:

Tiêu chí phân tích	Điện ảnh Việt Nam sau 1975	Điện ảnh Mỹ sau 1975
Khuynh hướng chủ đạo trước 1975	Tính sử thi, lý tưởng hóa, phục vụ kháng chiến cứu nước	Mô thức anh hùng quy ước Hollywood, lý tưởng hóa can thiệp
Đối tượng nhân vật trung tâm sau 1975	Người lính, người phụ nữ hậu chiến, thân phận bình dị đời thường	Người lính vỡ mộng, cựu chiến binh chịu "hội chứng Việt Nam", người hùng giải tỏa tâm lý
Phương thức khắc họa tâm lý	Khám phá nỗi đau mất mát, đức hy sinh, chiều sâu nội tâm, đời tư thế sự	Khắc họa sự chấn thương tâm lý, xung đột đạo đức, sự tha hóa và tự vấn lương tri
Nguyên nhân chuyển biến chính	Thống nhất đất nước, công cuộc Đổi Mới, tư duy nghệ thuật hiện đại hóa	Thất bại quân sự, độ lùi thời gian, nhu cầu hàn gắn vết thương chiến tranh của xã hội
Điểm tương đồng sau 1975	Xem chiến tranh là bi kịch của con người; hướng tới các giá trị nhân văn và hòa bình	Xem chiến tranh là bi kịch của con người; hướng tới các giá trị nhân văn và hòa bình

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn:

• Về mặt lý luận: Bổ sung và hệ thống hóa lý luận nhân vật điện ảnh trong đề tài chiến tranh, làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa hiện thực lịch sử xã hội và hiện thực nghệ thuật trong việc định hình cấu trúc nhân vật.
• Về mặt thực tiễn: Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu có tính hệ thống và so sánh đối chiếu sự biến đổi nhân vật trong phim truyện chiến tranh Việt Nam giữa điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sau năm 1975. Luận án chỉ ra quy luật vận động thẩm mỹ từ mô hình nhân vật chức năng, loại hình sang nhân vật tính cách đa chiều.
• Ý nghĩa ứng dụng: Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở tham khảo cho các nhà biên kịch, đạo diễn trong nước về phương pháp xây dựng hình tượng nhân vật, giúp nâng cao chất lượng kịch bản và nghệ thuật dàn dựng phim truyện đề tài chiến tranh trong giai đoạn phát triển mới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do dung lượng của một luận án tiến sĩ và số lượng phim truyện đề tài chiến tranh của hai nước là rất lớn, tác giả không thể bao quát toàn bộ tác phẩm mà chỉ áp dụng phương pháp chọn mẫu theo phán đoán đối với một số phim tiêu biểu. Ngoài ra, việc phân tích điện ảnh Mỹ được tiếp cận từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp nối có thể mở rộng khảo sát các tác phẩm điện ảnh sản xuất trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, khảo sát sâu hơn sự tiếp nhận của công chúng đối với các kiểu nhân vật chiến tranh mới, hoặc mở rộng so sánh với điện ảnh của các quốc gia khác từng tham gia hoặc chịu ảnh hưởng bởi chiến tranh Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh - truyền hình, Biên kịch điện ảnh, Đạo diễn điện ảnh, Nghệ thuật học và Văn học so sánh.
• Các nhà làm phim, biên kịch, đạo diễn thực hành khi tìm kiếm giải pháp xây dựng tính cách và tâm lý nhân vật cho các dự án phim lịch sử, chiến tranh.
• Các phần có giá trị tham khảo chuyên sâu gồm: hệ thống tổng quan tài liệu đa ngữ phong phú; khung lý thuyết trần thuật học và thi pháp học nhân vật điện ảnh (Chương 1); hệ thống phân tích thực chứng các tác phẩm kinh điển của điện ảnh cách mạng Việt Nam (Chương 2) và dòng phim chiến tranh Việt Nam của Hollywood (Chương 3).

Câu hỏi thường gặp

1. Mục đích nghiên cứu chính của luận án là gì?
Mục đích là tìm ra những biến đổi của nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sản xuất sau năm 1975 trên các phương diện: đối tượng nhân vật, nhân vật trung tâm, khía cạnh khắc họa và nghệ thuật xây dựng nhân vật, từ đó so sánh để tìm ra điểm khác biệt và tương đồng.

2. Khung lý thuyết chính được luận án sử dụng gồm những lý thuyết nào?
Luận án vận dụng 4 hệ thống lý thuyết: Lý luận Điện ảnh học (ngôn ngữ điện ảnh, kịch học, dàn dựng, montage, tạo hình); Lý thuyết Trần thuật học (nghiên cứu cấu trúc tự sự, kỹ xảo kể chuyện, điểm nhìn); Các lý thuyết về nhân vật và phân loại nhân vật trong nghệ thuật; Lý thuyết về mối quan hệ giữa hiện thực đời sống và nghệ thuật.

3. Nhân vật trong điện ảnh Việt Nam sau 1975 có sự biến đổi cơ bản nào so với trước 1975?
Trước 1975, nhân vật mang đậm tính sử thi, lý tưởng hóa, đại diện cho cộng đồng kháng chiến. Sau 1975, nhân vật chuyển dịch sang đời tư thế sự, khai thác số phận cá nhân, nỗi đau mất mát hậu chiến và đời sống tâm lý phức tạp với cấu trúc nhân vật tròn, đa chiều.

4. Nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Mỹ sau 1975 biến đổi theo những xu hướng nào?
Điện ảnh Mỹ sau 1975 chuyển từ mô thức anh hùng quy ước sang khắc họa người lính trong cuộc chiến vô nghĩa, người lính chịu di chứng "hội chứng Việt Nam", người hùng trở lại để giải tỏa tâm lý, đồng thời thay đổi cách nhìn nhận về nhân vật phản diện và đối phương.

5. Điểm tương đồng lớn nhất giữa điện ảnh hai nước khi khắc họa nhân vật sau năm 1975 là gì?
Điểm tương đồng cốt lõi là cả hai nền điện ảnh đều tiếp cận chiến tranh dưới góc độ bi kịch của con người, vượt qua các khuôn mẫu tuyên truyền giản đơn để hướng tới các giá trị nhân văn và khát vọng hòa bình.

Kết luận

Luận án Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ sau 1975 đã khảo sát có hệ thống tiến trình vận động của hình tượng nhân vật qua hai giai đoạn lịch sử trước và sau 1975. Thông qua phương pháp tiếp cận liên ngành và so sánh đối chiếu, công trình đã làm rõ quy luật phát triển từ nhân vật loại hình mang tính sử thi sang nhân vật tính cách đa diện, gắn liền với số phận con người thời hậu chiến. Nghiên cứu khẳng định giá trị nhân văn và hiện thực là mẫu số chung kết nối các tác phẩm điện ảnh xuất sắc của cả hai nền nghệ thuật khi phản ánh cuộc chiến đã qua.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu; Kết luận; Danh mục các bài báo liên quan đến đề tài luận án; Tài liệu tham khảo và Phụ lục, phần Nội dung luận án gồm ba chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của nghiên cứu 15 Nội dung chính của chƣơng là trình bày cơ sở lí luận và thực tiễn của nghiên cứu. Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Việt Nam sau năm 1975 Nội dung chính của chƣơng là trình bày sự biến đổi nhân vật của điện ảnh Việt Nam. Sự biến đổi nhân vật trong phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam của điện ảnh Mỹ sau năm 1975 Nôi dung chính của chƣơng là trình bày sự biến đổi nhân vật của điện ảnh Mỹ; bàn về một số sự khác biệt, điểm chung của điện ảnh Việt Nam và điện ảnh Mỹ trong các phim truyện đề tài chiến tranh Việt Nam.

16 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Nhóm tài liệu liên quan đến khái niệm, thuật ngữ của vấn đề nghiên cứu Ngƣời viết chia nhóm các tài liệu liên quan đến khái niệm, thuật ngữ của vấn đề nghiên cứu làm hai phần. Phần thứ nhất là các tài liệu về lí luận nhân vật trong văn học nghệ thuật, phần thứ hai là các tài liệu lí luận nhân vật trong phim truyện điện ảnh. Các tài liệu lí luận nhân vật trong văn học nghệ thuật Có thể khẳng định: điện ảnh - bộ môn nghệ thuật thứ bảy, nghệ thuật tổng hợp, nghệ thuật đa phƣơng tiện - đã không chỉ kế thừa tinh hoa mà còn kế thừa cả hệ thống lí luận của các loại hình nghệ thuật ra đời trƣớc đó, đặc biệt là văn học.

Những cuốn sách lí luận chuyên ngành văn học cung cấp cho ta cái nhìn khá đa dạng về nhân vật. Cuốn 150 thuật ngữ văn học, khái niệm “nhân vật văn học” đƣợc xác định nhƣ sau: “Hình tƣợng nghệ thuật về con ngƣời, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con ngƣời trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con ngƣời, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đƣờng đƣợc gán cho những đặc điểm giống con ngƣời” [3; tr.303], kèm theo nó là những vấn đề: Nhân vật là phƣơng thức nghệ thuật nhằm khai thác những nét đặc tính của con ngƣời, các thành tố tạo nên nhân vật… Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, nhiều khái niệm liên quan đến nhân vật đƣợc đƣa ra: nhân vật chính diện, nhân vật chức năng, nhân vật phản diện, nhân vật phụ,… cung cấp công cụ để tiếp cận “nhân vật” ở những phƣơng diện đa dạng. 17 Trong cuốn Lí luận văn học, (tập 2, NXB.

Đại học Sƣ phạm Hà Nội) do Trần Đình Sử chủ biên, có viết về vấn đề nhân vật văn học, cung cấp khá đầy đủ khái niệm, các yếu tố của nhân vật, gồm: tên nhân vật, ngôn ngữ nhân vật, tâm lí nhân vật, hành động của nhân vật, sự phân loại nhân vật theo các tiêu chí khác nhau. Cuốn Lí luận văn học, tập 3 do Phƣơng Lựu chủ biên, (NXB. Đại học Sƣ phạm Hà Nội) là công trình chủ nghiên cứu về tiến trình văn học, các tác giả khi trình bày các phƣơng pháp sáng tác trong văn học phƣơng Đông, phƣơng Tây… đều bàn đến vấn đề nhân vật. Cuốn Lao động nhà văn, tập 2 của A.

Văn học, 1968) đã đƣa ra vấn đề xây dựng tính cách nhân vật trong lịch sử văn học. Cuốn Điển hình hoá trong nghệ thuật (tác giả An. Đrê Môp) đã khẳng định: “Sự đa dạng và phong phú của điển hình hoá”, “Từ trực quan sinh động đến khái quát nghệ thuật”… Công trình Tự sự học, lí thuyết và ứng dụng do Trần Đình Sử chủ biên (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 2017), ở phần “Tự sự học kinh điển”, có bài viết Sự kiện, nhân vật và tình tiết truyện. Trong bài viết này, tác giả đã tổng kết “Vấn đề nhân vật trong tự sự, quan niệm nhân vật nhƣ là vai trò và chức năng, nhân vật nhƣ một thực thể tâm lí, bổ sung lẫn nhau giữa hai quan niệm về nhân vật trong tự sự” [73; tr.

Một số sách về loại hình nghệ thuật sân khấu nhƣ: - Lịch sử sân khấu thế giới (NXB. Văn hoá) - Nghệ thuật sân khấu (Viện Sân khấu) 18 - Lí luận kịch (Tất Thắng, NXB. Sân khấu)… cho ta thêm cái nhìn toàn cảnh về hệ thống lí luận nhân vật trong lĩnh vực sân khấu, vai trò của nhân vật trong một vở diễn sân khấu. Để nhân vật có sức sống lâu bền, điển hình hoá nhân vật rất đáng đƣợc quan tâm.

Có rất nhiều tác phẩm điện ảnh đƣợc chuyển thể từ văn học. Vì vậy, các công trình nghiên cứu chuyển thể kịch bản từ văn học, từ tiểu thuyết sang phim vấn đề nhân vật, xây dựng nhân vật đƣợc các nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý. Trong bài viết Gooc- ki với sáng tác của các nhà viết truyện phim của nhà nghiên cứu Nga I. Sphen in trong cuốn Văn học với điện ảnh (Mai Hồng dịch, NXB.

Văn học, 1961), bên cạnh việc khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa điện ảnh với văn học, Gooc-ki mong muốn nghệ thuật điện ảnh phải xây dựng đƣợc các nhân vật đại diện cho các giá trị của một thời đại mới. Cuốn Văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình điện ảnh của Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh, Trần Trung Nhàn (NXB. Văn học, 2002) là công trình nghiên cứu có hệ thống đầu tiên về mối quan hệ giữa hai loại hình nghệ thật này. Kết quả nghiên cứu cho phép tìm ra những khả năng khám phá mới về nhân vật của điện ảnh, những kinh nghiệm về tạo hình điện ảnh có thể học hỏi tiếp thu từ văn học dân gian.

Cuốn Văn học Nghệ thuật truyền thống với phim truyện của Phan Bích Hà (NXB. Văn hóa - Thông tin, 2007) đã có sự phân tích thuyết phục về ảnh hƣởng của tính giáo huấn và quan niệm “văn dĩ tải đạo” trong phim truyện. Một trong những công trình nghiên cứu mang tính liên ngành đƣợc đánh giá cao tại các trƣờng đại học Điện ảnh Mỹ là cuốn dẫn luận nghiên cứu Điện ảnh và Văn học của Timothy Corigan (NXB. Ngoài phần nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa điện ảnh và văn học, lịch sử và sự phát triển, 19 vấn đề chuyển thể,… tác giả còn đƣa ra phần hợp tuyển những bài viết có giá trị nhất về vấn đề này trong đó có vấn đề nhân vật của các chuyên gia điện ảnh nổi tiếng trên thế giới.

Đây là một trong những công trình khẳng định mối quan hệ đặc biệt giữa hai loại hình nghệ thuật - điện ảnh, văn học và khả năng kế thừa của điện ảnh. Cuốn Từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh (NXB. Mỹ thuật và Hội Điện ảnh Việt Nam xuất bản, 2014) của Phan Bích Thủy, đã có cái nhìn và sự phân tích chuyên sâu về sự chuyển thể các phim truyện Việt Nam từ tác phẩm văn học. Một trong những yếu tố cơ bản đƣợc các nhà làm phim quan tâm khi chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh theo tác giả Phan Bích Thủy đó là nhân vật có tính cách, tính cách mang tính chung, tính riêng, tính logic.

Trong cuốn Văn học và các loại hình nghệ thuật của tác giả Lê Lƣu Oanh (NXB. Đại học Sƣ phạm Hà Nội, 2011) và công trình nghiên cứu Chuyển thể văn học - điện ảnh của tác giả Lê Thị Dƣơng, NXB. Khoa học xã hội (2016), vấn đề nhân vật cũng đƣợc hết sức quan tâm. Trong cuốn Lí luận văn học, tập 2 (NXB.

Đại học Sƣ phạm Hà Nội), có sự khẳng định: Nhân vật của văn học có những điểm đặc thù, phân biệt rất rõ với nhân vật đƣợc thể hiện trong một số loại hình nghệ thuật khác. Giữa điện ảnh và văn học có mối quan hệ đặc biệt. Vấn đề nhân vật, xây dựng nhân vật là điều cốt lõi khi nghiên cứu chuyển thể. Qua những công trình nghiên cứu lí luận của văn học, sân khấu, những công trình nghiên cứu liên ngành giữa văn học và điện ảnh, chúng ta có đƣợc những tri thức cơ bản về nhân vật trong tác phẩm - khái niệm, vai trò, những cách phân loại… Điện ảnh kế thừa hệ thống lí luận ấy, trong việc xây dựng hệ thống lí luận riêng với tƣ cách một loại hình nghệ thuật độc lập.

Các tài liệu về lí luận nhân vật trong phim truyện điện ảnh Nhìn nhận thực trạng lí luận điện ảnh Việt Nam, tác giả Trần Luân Kim trong cuốn Phương pháp phê bình điện ảnh (Hội Điện ảnh Việt Nam xuất bản, 2011) có đánh giá: “Ở Việt Nam, lí luận điện ảnh tiến bƣớc chậm trễ. Mặc dù nền điện ảnh dân tộc đã hình thành và phát triển, cho đến nay đã ngót 60 năm, vẫn chƣa xây dựng đƣợc hệ thống lý luận riêng. Trong nhiều năm, hoạt động điện ảnh Việt Nam phát triển chủ yếu dựa vào đƣờng lối văn nghệ của đất nƣớc cùng hệ thống lí luận chuyên ngành chủ yếu đến từ Liên Xô. Lí luận điện ảnh Việt Nam, nhƣ vậy, cũng chƣa xây dựng đƣợc lí thuyết cơ bản…”.

Ý kiến này hoàn toàn chính xác. Cuốn Lịch sử Điện ảnh thế giới của Georges Sadoul (NXB. Ngoại văn và Trƣờng đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội xuất bản, 1987), Lịch sử điện ảnh thế giới, của tác giả Iec - gi Te - plic (NXB. Văn hóa, 1978), Lịch sử điện ảnh của Kristin Thompson - David Bordwell (NXB.

Địa học Quốc gia, 2007), Lịch sử Điện ảnh Việt Nam (Cục Điện ảnh, 2003, 2005)… tất cả các cuốn về lịch sử Điện ảnh Thế giới và Việt Nam này tuy không đi sâu về phân tích các nhân vật điện ảnh nhƣng đều diễn tả, phân tích những thành công của các trào lƣu sáng tác, thành công của từng giai đoạn phát triển điện ảnh luôn gắn liền với sự tìm tòi khám phá trong xây dựng nhân vật. Cuốn Nền tảng cơ bản của Nghệ thuật Điện ảnh của Ô Phơ Nitrai và Gơ Bơ Rastni cốp (Nhà xuất bản Min- sơ-cơ, 1985), cuốn Mỹ học điện ảnh của V.