Luận án tiến sĩ quản trị kinh doanh rủi ro cảm nhận và ý định sử dụng thẻ tín dụng tại việt na

Luận án tiến sĩ nghiên cứu rủi ro cảm nhận và ý định sử dụng thẻ tín dụng tại Việt Nam, phân tích yếu tố ảnh hưởng đến hành vi người tiêu dùng.

• Tác giả: Trịnh Hoàng Nam
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Đức Hoàng Quân
• Trường học: Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Rủi ro cảm nhận và ý định sử dụng thẻ tín dụng tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Điểm mới của luận án
• 1.7. Ý nghĩa của luận án
• 1.7.1. Đóng góp về mặt lý thuyết
• 1.7.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
• 1.8. Kết cấu của nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Hành vi tiêu dùng và ý định sử dụng
• 2.2. Mô hình kích thích chủ thể phản hồi
• 2.3. Các lý thuyết về ý định sử dụng
• 2.4. Lý thuyết rủi ro cảm nhận
• 2.5. Chất lượng hệ thống thông tin
• 2.6. Tổng quan các nghiên cứu
• 2.6.1. Nghiên cứu về ý định sử dụng thẻ tín dụng
• 2.6.2. Nghiên cứu về rủi ro cảm nhận
• 2.6.3. Nghiên cứu về chất lượng cảm nhận
• 2.7. Khoảng trống lý thuyết cho nghiên cứu
• 2.8. Mô hình nghiên cứu
• 2.8.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.8.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.9. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.2.1. Kiểm định độ tin cậy thang đo CR’s alpha
• 3.2.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 3.2.3. Phân tích nhân tố khẳng định CFA
• 3.2.4. Phân tích mô hình phương trình cấu trúc SEM
• 3.2.5. Kỹ thuật Bootstrap
• 3.2.6. Phân tích phương sai
• 3.3. Thang đo tham khảo
• 3.3.1. Thang đo chất lượng hệ thống thông tin
• 3.3.2. Thang đo rủi ro cảm nhận
• 3.3.3. Thang đo hữu dụng cảm nhận
• 3.3.4. Thang đo dễ sử dụng cảm nhận
• 3.3.5. Thang đo ý định sử dụng
• 3.4. Nghiên cứu định tính
• 3.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.4.2. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.5. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.5.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.5.2. Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo
• 3.6. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.6.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.6.2. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.7. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.1.1. Mô tả mẫu nghiên cứu chính thức
• 4.1.2. Kiểm định độ tin cậy thang đo CR’s alpha
• 4.1.3. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.1.4. Phân tích nhân tố khẳng định CFA
• 4.1.5. Phân tích mô hình phương trình cấu trúc SEM
• 4.1.6. Ước lượng mô hình bằng Bootstrap
• 4.1.7. Phân tích phương sai một chiều ANOVA
• 4.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Chất lượng hệ thống thông tin
• 4.2.2. Rủi ro cảm nhận
• 4.2.3. Hữu dụng cảm nhận
• 4.2.4. Dễ sử dụng cảm nhận
• 4.3. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ
• 5.1. Hàm ý quản trị
• 5.1.1. Nhóm kiến nghị liên quan đến hữu dụng cảm nhận
• 5.1.2. Nhóm kiến nghị liên quan đến dễ sử dụng cảm nhận
• 5.1.3. Nhóm kiến nghị liên quan đến rủi ro giao dịch điện tử
• 5.1.4. Nhóm kiến nghị liên quan đến rủi ro thanh toán
• 5.1.5. Nhóm kiến nghị liên quan đến rủi ro tín dụng
• 5.1.6. Nhóm kiến nghị liên quan đến chất lượng thông tin
• 5.1.7. Nhóm kiến nghị liên quan đến chất lượng hệ thống
• 5.1.8. Nhóm kiến nghị liên quan đến chất lượng dịch vụ
• 5.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.2.1. Hạn chế của luận án
• 5.2.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ với chủ đề 'Rủi ro cảm nhận và ý định sử dụng thẻ tín dụng tại Việt Nam' là một nghiên cứu chuyên sâu nhằm khám phá cấu trúc đa chiều của rủi ro cảm nhận và vai trò trung tâm của nó trong mối quan hệ giữa chất lượng hệ thống thông tin và ý định sử dụng thẻ tín dụng. Nghiên cứu này tập trung vào thị trường Việt Nam, nơi mà thẻ tín dụng đang dần trở thành công cụ tài chính phổ biến. Luận án đã phát triển và kiểm định thang đo lường các khái niệm liên quan đến hành vi tiêu dùng và quản lý rủi ro, đồng thời xây dựng một mô hình lý thuyết để phân tích sự tác động của các yếu tố này.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án tiến sĩ là khám phá cấu trúc đa chiều của rủi ro cảm nhận và vai trò của nó trong việc ảnh hưởng đến ý định sử dụng thẻ tín dụng. Nghiên cứu cũng nhằm xác định mối quan hệ giữa chất lượng hệ thống thông tin và rủi ro cảm nhận, từ đó đề xuất các giải pháp để cải thiện ý định sử dụng của người tiêu dùng. Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với mẫu khảo sát gồm 538 khách hàng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu.

1.2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Luận án tiến sĩ tập trung vào thị trường Việt Nam, nơi mà thẻ tín dụng đang dần trở nên phổ biến. Đối tượng nghiên cứu chính là người tiêu dùng sử dụng thẻ tín dụng tại các ngân hàng lớn. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố như tài chính cá nhân, hành vi tiêu dùng, và quản lý rủi ro để đưa ra các phân tích toàn diện.

II. Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Luận án tiến sĩ dựa trên các lý thuyết về hành vi tiêu dùng, ý định sử dụng, và rủi ro cảm nhận. Nghiên cứu đã tổng quan các lý thuyết như mô hình kích thích chủ thể phản hồi (S-O-R), lý thuyết rủi ro cảm nhận, và mô hình chấp nhận công nghệ (TAM). Từ đó, luận án đề xuất một mô hình nghiên cứu mới, trong đó rủi ro cảm nhận đóng vai trò trung gian giữa chất lượng hệ thống thông tin và ý định sử dụng thẻ tín dụng.

2.1. Lý thuyết rủi ro cảm nhận

Lý thuyết rủi ro cảm nhận là nền tảng chính của luận án tiến sĩ. Nghiên cứu phân tích rủi ro cảm nhận từ ba khía cạnh: rủi ro giao dịch, rủi ro thanh toán, và rủi ro tín dụng. Các yếu tố này được xem xét trong mối quan hệ với ý định sử dụng thẻ tín dụng và chất lượng hệ thống thông tin. Kết quả nghiên cứu cho thấy rủi ro cảm nhận có tác động đáng kể đến ý định sử dụng.

2.2. Mô hình nghiên cứu đề xuất

Luận án tiến sĩ đề xuất một mô hình nghiên cứu mới, trong đó chất lượng hệ thống thông tin tác động đến rủi ro cảm nhận, và rủi ro cảm nhận lại ảnh hưởng đến ý định sử dụng thẻ tín dụng. Mô hình này được kiểm định thông qua phương pháp phân tích dữ liệu và mô hình phương trình cấu trúc (SEM). Kết quả cho thấy 19 trong số 21 giả thuyết được chấp nhận, khẳng định tính phù hợp của mô hình.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Luận án tiến sĩ sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với quy trình nghiên cứu chặt chẽ. Nghiên cứu bắt đầu với việc xây dựng thang đo các khái niệm, sau đó tiến hành nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng sơ bộ để đánh giá thang đo. Cuối cùng, nghiên cứu định lượng chính thức được thực hiện với mẫu khảo sát gồm 538 khách hàng. Kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng hệ thống thông tin có tác động tích cực đến ý định sử dụng thẻ tín dụng, trong khi rủi ro cảm nhận đóng vai trò trung gian quan trọng.

3.1. Nghiên cứu định lượng

Nghiên cứu định lượng được thực hiện với mẫu khảo sát gồm 538 khách hàng sử dụng thẻ tín dụng tại Việt Nam. Phương pháp phân tích nhân tố khẳng định (CFA) và mô hình phương trình cấu trúc (SEM) được sử dụng để kiểm định mô hình nghiên cứu. Kết quả cho thấy chất lượng hệ thống thông tin có tác động tích cực đến ý định sử dụng, trong khi rủi ro cảm nhận đóng vai trò trung gian quan trọng.

3.2. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng chất lượng hệ thống thông tin có tác động tích cực đến ý định sử dụng thẻ tín dụng, trong khi rủi ro cảm nhận đóng vai trò trung gian quan trọng. Nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp để cải thiện ý định sử dụng, bao gồm nâng cao chất lượng hệ thống thông tin và giảm thiểu rủi ro cảm nhận của người tiêu dùng.

IV. Kết luận và hàm ý quản trị

Luận án tiến sĩ kết luận rằng rủi ro cảm nhận đóng vai trò quan trọng trong việc ảnh hưởng đến ý định sử dụng thẻ tín dụng tại Việt Nam. Nghiên cứu cũng đề xuất tám nhóm kiến nghị cho các ngân hàng nhằm cải thiện ý định sử dụng, bao gồm nâng cao chất lượng hệ thống thông tin và giảm thiểu rủi ro cảm nhận. Các kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo tốt cho các nghiên cứu thực nghiệm về hành vi sử dụng thẻ tín dụng và các sản phẩm tài chính ngân hàng khác.

4.1. Hàm ý quản trị

Luận án tiến sĩ đề xuất tám nhóm kiến nghị cho các ngân hàng nhằm cải thiện ý định sử dụng thẻ tín dụng. Các kiến nghị tập trung vào việc nâng cao chất lượng hệ thống thông tin, giảm thiểu rủi ro cảm nhận, và cải thiện dịch vụ ngân hàng. Những đề xuất này có thể giúp các ngân hàng tăng cường sự hài lòng và ý định sử dụng của khách hàng.

4.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Luận án tiến sĩ cũng chỉ ra một số hạn chế, bao gồm phạm vi nghiên cứu chỉ tập trung vào Việt Nam và mẫu nghiên cứu chưa đại diện cho toàn bộ thị trường. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các quốc gia khác và xem xét thêm các yếu tố như tâm lý khách hàng và chiến lược marketing.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Trịnh Hoàng Nam (2021), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vương Đức Hoàng Quân tại Trường Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh với đề tài "Rủi ro cảm nhận và ý định sử dụng thẻ tín dụng tại Việt Nam", thuộc chuyên ngành Quản trị kinh doanh, đại diện cho một công trình tiên phong giải quyết bài toán giao thoa giữa hành vi người tiêu dùng, hệ thống thông tin ngân hàng và công nghệ tài chính (Fintech).

Bối cảnh thực tiễn cho thấy tiềm năng to lớn của thị trường bán lẻ Việt Nam với lực lượng lao động xấp xỉ 57,36 triệu người, tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng từ 14,8% (năm 2009) lên 22,8% (năm 2019), thu nhập bình quân đầu người đạt 2.715 USD (năm 2019), và khoảng 40% người lao động có tiền tiết kiệm sẵn sàng tham gia tín dụng tiêu dùng (Ngân hàng Thế giới, 2020b; Tổng cục Thống kê, 2020). Tính đến 31/12/2019, các ngân hàng thương mại Việt Nam đang lưu hành 4,9 triệu thẻ tín dụng trên tổng số 103 triệu thẻ ngân hàng (tăng trưởng 22,5% so với 2018), đạt tổng doanh số thanh toán trên 237 nghìn tỷ đồng (hơn 10,4 tỷ USD), bình quân 48,5 triệu đồng/thẻ/năm (~2.200 USD). Tuy nhiên, tỷ lệ thâm nhập thẻ tín dụng tại Việt Nam chỉ đạt 0,08 thẻ/người (bình quân 12 người mới có 1 người sở hữu thẻ, tương đương 47/1.000 lao động), thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình khu vực Đông Nam Á là 0,22 thẻ/người và thế giới là 0,81 thẻ/người (Ngân hàng Thế giới, 2020c).

Thực trạng thị trường Thẻ tín dụng Việt Nam vs. Khu vực & Thế giới (Số liệu 2019):
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Chỉ số so sánh                 | Việt Nam        | Đông Nam Á     | Thế giới      |
+--------------------------------+-----------------+----------------+---------------+
| Tỷ lệ sở hữu thẻ / lao động    | 0,08 thẻ/người  | 0,22 thẻ/người | 0,81 thẻ/người|
| Doanh số sử dụng bình quân     | 2.200 USD/thẻ   | ~4.500 USD/thẻ | 6.530 USD/thẻ |
| Tỷ lệ người sở hữu thẻ         | 4,7% lao động   | ~18,5% lao động| ~45,2% lao động|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ việc các nghiên cứu trước đây (như Amin, 2013; Nguyen & Cassidy, 2018; Tan và ctg., 2014; Tseng, 2016) phần lớn chỉ nhìn nhận thẻ tín dụng như một công cụ thanh toán điện tử thuần túy, hoàn toàn bỏ qua bản chất vay tiêu dùng tín chấp (nguồn vốn vay ngắn hạn) vốn là đặc tính phân biệt căn bản giữa thẻ tín dụng với thẻ ghi nợ hay ví điện tử (Kaynak & Harcar, 2001). Hơn nữa, rủi ro cảm nhận (Perceived Risk - PR) chủ yếu được tiếp cận theo quan điểm hậu quả tổn thất (consequence-based perspective) (Featherman & Pavlou, 2003) thay vì truy xuất từ nguồn gốc phát sinh (source-based perspective) (Lim, 2003; Park và ctg., 2004).

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Cấu trúc rủi ro cảm nhận theo quan điểm nguồn gốc trong lĩnh vực thẻ tín dụng tại Việt Nam là gì và được đo lường như thế nào?
2. Các thành phần của chất lượng hệ thống thông tin ngân hàng tác động như thế nào đến rủi ro cảm nhận theo quan điểm nguồn gốc?
3. Rủi ro cảm nhận theo quan điểm nguồn gốc, hữu dụng cảm nhận và dễ sử dụng cảm nhận tác động như thế nào đến ý định sử dụng thẻ tín dụng?
4. Những hàm ý quản trị và giải pháp thực tiễn nào giúp các ngân hàng thương mại kiểm soát rủi ro cảm nhận và thúc đẩy ý định sử dụng thẻ tín dụng của người tiêu dùng?

Khung lý thuyết tổng quát tích hợp Mô hình Kích thích - Chủ thể - Phản hồi (S-O-R: Mehrabian & Russell, 1974), Mô hình Thành công Hệ thống Thông tin (ISS: DeLone & McLean, 1992, 2003), Mô hình Chấp nhận Công nghệ (TAM: Davis và ctg., 1989) và Lý thuyết Rủi ro Cảm nhận (TPR: Bauer, 1960; Lim, 2003). Về phạm vi nghiên cứu, dữ liệu được thu thập từ nhóm khách hàng cá nhân có tài khoản trả lương qua ngân hàng tại hai trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước là TP. Hồ Chí Minh và TP. Hà Nội trong giai đoạn 2019–2020, thông qua 224 mẫu khảo sát sơ bộ và 538 mẫu khảo sát chính thức, kiểm định hệ thống 21 giả thuyết nghiên cứu (chấp nhận 19/21 giả thuyết).

---

Literature Review và Positioning

Khung khổ lý thuyết hành vi tiêu dùng đối với dịch vụ tài chính công nghệ đã chứng kiến sự phát triển đa dạng qua nhiều trường phái. Lý thuyết Hành động Hợp lý (TRA: Fishbein & Ajzen, 1975) và Lý thuyết Hành vi Dự định (TPB: Ajzen, 1991) khẳng định chuẩn chủ quan, thái độ và kiểm soát hành vi cảm nhận là các tiền đề cơ bản định hình ý định. Mô hình TAM (Davis và ctg., 1989; Venkatesh & Davis, 2000) cô đọng các yếu tố nhận thức vào hai biến số nòng cốt: Hữu dụng cảm nhận (Perceived Usefulness - PUS/HDCN) và Dễ sử dụng cảm nhận (Perceived Ease of Use - PES/DSDCN). Trong khi đó, Lý thuyết Hợp nhất Chấp nhận và Sử dụng Công nghệ (UTAUT: Venkatesh và ctg., 2003) bổ sung hiệu quả kỳ vọng, nỗ lực kỳ vọng, ảnh hưởng xã hội và điều kiện thuận lợi.

Tiến trình phát triển của các lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu:
[TRA (1975)] ---> [TPB (1991)] 
       \               \
        +---> [TAM (1989)] ---> [UTAUT (2003)]
                    \                 
                     +---> [Mô hình S-O-R tích hợp (Luận án, 2021)]
                           + S (Kích thích): ISS (DeLone & McLean, 2003)
                           + O (Chủ thể): TPR (Lim, 2003) & TAM (Davis, 1989)
                           + R (Phản hồi): Ý định sử dụng (YDSD)

Tuy nhiên, trong tài liệu học thuật quốc tế tồn tại các tranh luận và mâu thuẫn sâu sắc về vai trò của Rủi ro cảm nhận (PR):

• Quan điểm khẳng định: Amin (2013) tại Malaysia chứng minh rủi ro tài chính tác động tiêu cực mạnh nhất ($\beta = -0,11$) đến ý định sử dụng; Trinh và ctg. (2020) tại Việt Nam chỉ ra rủi ro cảm nhận là rào cản lớn nhất ($\beta = -0,54$); Wang & Lin (2019) tại Đài Loan xác định rủi ro cảm nhận có tác động tiêu cực đáng kể ($\beta = -0,26$).
• Quan điểm phủ định: Ooi & Tan (2016) tại Malaysia và Tan và ctg. (2014) không tìm thấy bằng chứng thống kê có ý nghĩa về tác động của rủi ro tài chính và rủi ro bảo mật đến ý định sử dụng thẻ tín dụng di động; Tseng (2016) tại Đài Loan nhận thấy rủi ro riêng tư và tài chính không ảnh hưởng trực tiếp đến ý định sử dụng; Ali và ctg. (2017) tại Pakistan khẳng định rủi ro tài chính không có ý nghĩa thống kê do người dùng tin tưởng vào biểu phí minh bạch.

Sự bất đồng này bắt nguồn từ việc các nghiên cứu tiền nhiệm hầu như chỉ xem xét rủi ro theo quan điểm hậu quả (Bauer, 1960; Featherman & Pavlou, 2003) với các chiều rủi ro tài chính, hiệu năng, tâm lý, xã hội, thời gian, bảo mật và riêng tư. Luận án định vị nghiên cứu vào nhánh lý thuyết nguồn gốc phát sinh rủi ro theo Lim (2003) và Park và ctg. (2004), phân tách rủi ro thành 3 cấu trúc nguồn gốc nội tại: Rủi ro giao dịch điện tử (RRGD), Rủi ro thanh toán (RRTT) và Rủi ro tín dụng (RRTD).

So sánh với các công trình quốc tế tiêu biểu:

1. Nghiên cứu của Amin (2007, 2013) tại Malaysia: Áp dụng TAM và TRA, chỉ khảo sát mẫu nhỏ (N = 108 và N = 257), xem xét rủi ro đơn chiều hoặc chỉ tập trung vào rủi ro chi phí tài chính, chưa gắn kết với các đặc tính kỹ thuật của hệ thống thông tin.
2. Nghiên cứu của Tseng (2016) tại Đài Loan (N = 450): Tích hợp ISS và TPR nhưng định nghĩa chất lượng hệ thống thông tin chỉ tác động đến động lực hưởng thụ và hữu dụng, xem rủi ro là biến ngoại sinh độc lập thay vì là trạng thái nhận thức chịu sự chi phối trực tiếp từ kích thích môi trường (chất lượng hệ thống).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú khung lý thuyết Mô hình Kích thích - Chủ thể - Phản hồi (S-O-R: Mehrabian & Russell, 1974) trong lĩnh vực tài chính số bằng cách đặt Chất lượng Hệ thống Thông tin (Information System Quality) làm Tác nhân kích thích môi trường (Stimulus - S); các trạng thái nhận thức gồm Hữu dụng cảm nhận (HDCN), Dễ sử dụng cảm nhận (DSDCN) và Rủi ro cảm nhận đa chiều (RRCN) làm Chủ thể trung gian (Organism - O); và Ý định sử dụng (YDSD) làm Phản ứng hành vi (Response - R).

Mô hình Nghiên cứu Lý thuyết S-O-R của Luận án:
===================================================================================
[STIMULUS - S: Kích thích Môi trường]
 + Chất lượng Thông tin (CLTT / INQ)
 + Chất lượng Hệ thống  (CLHT / SYQ)
 + Chất lượng Dịch vụ   (CLDV / SEQ)
          |
          | (Tác động giảm trừ rủi ro & gia tăng nhận thức)
          v
[ORGANISM - O: Trạng thái Nhận thức Chủ thể]
 + Rủi ro Cảm nhận theo Nguồn gốc (PR):
    - Rủi ro Giao dịch Điện tử (RRGD: Bảo mật, Riêng tư)
    - Rủi ro Thanh toán (RRTT: Thời gian, Tâm lý, Tài chính, Hiệu năng)
    - Rủi ro Tín dụng (RRTD: Vay nợ, Lãi suất, Phí phạt, Vỡ nợ)
 + Nhận thức Lợi ích Công nghệ:
    - Hữu dụng Cảm nhận (HDCN / PUS)
    - Dễ sử dụng Cảm nhận (DSDCN / PES)
          |
          | (Tác động trực tiếp & gián tiếp: 19/21 giả thuyết được chấp nhận)
          v
[RESPONSE - R: Phản ứng Hành vi]
 + Ý định Sử dụng Thẻ Tín dụng (YDSD / BI)
===================================================================================

Công trình xác lập một sự dịch chuyển giác độ nghiên cứu (paradigm shift) từ đo lường rủi ro cảm nhận dạng hậu quả chung chung sang mô hình rủi ro đa chiều dựa trên nguồn gốc cấu thành:

1. Rủi ro giao dịch điện tử (RRGD): Bắt nguồn từ hạ tầng công nghệ mạng và thiết bị đầu cuối, gồm các nguy cơ rò rỉ dữ liệu cá nhân, đánh cắp thông tin bảo mật tài khoản.
2. Rủi ro thanh toán (RRTT): Bắt nguồn từ tiến trình giao dịch mua sắm hàng hóa/dịch vụ, gồm sự cố gián đoạn thanh toán, tổn thất thời gian, sai lệch số tiền và cảm giác thất vọng khi giao dịch bất thành.
3. Rủi ro tín dụng (RRTD): Bắt nguồn từ chức năng cấp tín dụng tiêu dùng của ngân hàng, gồm gánh nặng lãi suất, các khoản phí phạt chậm thanh toán, nguy cơ chi tiêu mất kiểm soát và áp lực trả nợ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời 4 nền tảng lý thuyết: S-O-R (Mehrabian & Russell, 1974), Mô hình ISS (DeLone & McLean, 2003), TAM (Davis và ctg., 1989) và TPR (Lim, 2003; Park và ctg., 2004).

Hệ thống 21 giả thuyết nghiên cứu được thiết lập dựa trên các mối quan hệ logic chặt chẽ:

• Nhóm giả thuyết H1 - H9: Các thành phần Chất lượng HTTT (CLTT, CLHT, CLDV) tác động nghịch chiều đến 3 thành phần Rủi ro cảm nhận (RRGD, RRTT, RRTD).
• Nhóm giả thuyết H10 - H15: Ba thành phần Rủi ro cảm nhận tác động nghịch chiều đến Hữu dụng cảm nhận (HDCN) và Dễ sử dụng cảm nhận (DSDCN).
• Nhóm giả thuyết H16 - H18: Ba thành phần Rủi ro cảm nhận tác động nghịch chiều trực tiếp đến Ý định sử dụng (YDSD).
• Nhóm giả thuyết H19 - H21: Mối quan hệ tương hỗ giữa DSDCN $\rightarrow$ HDCN, DSDCN $\rightarrow$ YDSD, và HDCN $\rightarrow$ YDSD.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác lập rõ: Áp dụng cho đối tượng khách hàng cá nhân có thu nhập ổn định và nhận lương qua tài khoản ngân hàng tại khu vực đô thị, nơi có hạ tầng công nghệ thông tin và mạng lưới đơn vị chấp nhận thanh toán (POS, QR Code, cổng thanh toán trực tuyến) phát triển hoàn chỉnh.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi thế giới quan thực chứng (Positivism paradigm) với phương pháp suy diễn định lượng (quantitative deductive approach) kết hợp nghiên cứu khám phá định tính đa giai đoạn.

Quy trình Nghiên cứu Khoa học (Research Flow):
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| GIAI ĐOẠN 1: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH                                                 |
| - Tổng quan tài liệu, kế thừa thang đo chuẩn quốc tế                              |
| - Thảo luận nhóm chuyên gia (Ngân hàng, Fintech) & Nhóm người dùng (N = 10-15)    |
| -> Hiệu chỉnh, bổ sung thang đo phù hợp với bối cảnh thực tiễn Việt Nam           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
                                         v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| GIAI ĐOẠN 2: NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ (N = 224)                               |
| - Khảo sát trực tiếp & trực tuyến người lao động có tài khoản lương               |
| - Đánh giá sơ bộ thang đo bằng Cronbach's Alpha và Phân tích EFA                  |
| -> Sàng lọc biến quan sát kém chất lượng, hoàn thiện bảng hỏi chính thức          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
                                         v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| GIAI ĐOẠN 3: NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC (N = 538)                          |
| - Thu thập mẫu tại TP. Hồ Chí Minh & TP. Hà Nội                                   |
| - Kiểm định Cronbach's Alpha, EFA, CFA (Confirmatory Factor Analysis)            |
| - Kiểm định Mô hình Cấu trúc Tuyến tính SEM & Kỹ thuật Bootstrap (N = 3.000)      |
| - Phân tích ANOVA kiểm định sự khác biệt nhân khẩu học                            |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Nghiên cứu định tính: Tiến hành thảo luận nhóm tập trung với các chuyên gia quản lý thẻ ngân hàng và người tiêu dùng có kinh nghiệm sử dụng thẻ tín dụng nhằm hiệu chỉnh nội dung các biến quan sát, đặc biệt là các phát biểu đo lường rủi ro tín dụng và chất lượng dịch vụ ngân hàng điện tử.
2. Nghiên cứu định lượng sơ bộ (N = 224): Kiểm tra độ tin cậy sơ bộ của thang đo, loại bỏ các biến quan sát có hệ số tương quan biến - tổng (item-total correlation) $< 0,3$ và hệ số tải nhân tố (factor loading) $< 0,5$.
3. Nghiên cứu định lượng chính thức (N = 538): Áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện có chọn lọc đối với người lao động có tài khoản lương tại ngân hàng ở TP. Hồ Chí Minh và TP. Hà Nội. Quy trình thu thập dữ liệu trực tuyến bảo đảm tính khuyết danh và loại trừ trùng lặp IP.

Tiêu chuẩn đo lường đạt độ tin cậy và giá trị khoa học vượt trội:

• Độ tin cậy nhất quán nội tại: Hệ số Cronbach’s Alpha của tất cả 9 khái niệm nghiên cứu đều $> 0,80$; Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR) $> 0,70$.
• Giá trị hội tụ (Convergent Validity): Tổng phương sai trích (Average Variance Extracted - AVE) của tất cả các cấu trúc đều vượt ngưỡng chuẩn $0,50$; các trọng số chuẩn hóa (standardized factor loadings) đều $> 0,60$ và có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$).
• Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Hệ số căn bậc hai của AVE cho từng khái niệm đều lớn hơn hệ số tương quan giữa khái niệm đó với các khái niệm khác trong mô hình (tiêu chuẩn Fornell & Larcker, 1981).

Data và phân tích

Mô hình đo lường chính thức gồm 9 khái niệm nghiên cứu được đo lường thông qua 38 biến quan sát:

• 3 thành phần Chất lượng HTTT: Chất lượng Thông tin (CLTT - 4 biến), Chất lượng Hệ thống (CLHT - 4 biến), Chất lượng Dịch vụ (CLDV - 4 biến).
• 3 thành phần Rủi ro Cảm nhận: Rủi ro Giao dịch Điện tử (RRGD - 4 biến), Rủi ro Thanh toán (RRTT - 4 biến), Rủi ro Tín dụng (RRTD - 5 biến).
• 3 trạng thái Nhận thức và Hành vi: Hữu dụng Cảm nhận (HDCN - 5 biến), Dễ sử dụng Cảm nhận (DSDCN - 4 biến), Ý định Sử dụng (YDSD - 4 biến).

Công cụ xử lý dữ liệu: Phần mềm SPSS 22.0 và AMOS 24.0. Phương pháp Phân tích Mô hình Phương trình Cấu trúc (SEM) ước lượng theo phương pháp Maximum Likelihood (ML). Các chỉ số độ phù hợp mô hình (Model Fit) đạt chuẩn mực khắt khe: $\chi^2/\text{df} < 3,0$; $\text{CFI} > 0,90$; $\text{TLI} > 0,90$; $\text{GFI} > 0,85$; $\text{RMSEA} < 0,08$. Kỹ thuật tái chọn mẫu Bootstrap phi tham số với số lượng lặp lại $N = 3.000$ được thực hiện để kiểm định tính vững (robustness) và khoảng tin cậy 95% của các ước lượng tham số đường dẫn.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích SEM khẳng định mô hình lý thuyết đề xuất có độ tương thích cao với dữ liệu thực nghiệm, chấp nhận 19 trong tổng số 21 giả thuyết nghiên cứu ($p < 0,05$).

Tóm tắt Kết quả Kiểm định Giả thuyết (Mô hình SEM):
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Nhóm Quan hệ / Giả thuyết                    | Hệ số tác động | Kết luận          |
+----------------------------------------------+----------------+-------------------+
| CLTT, CLHT, CLDV ---> RRGD, RRTT, RRTD       | Âm (-), p<0,01 | Chấp nhận (9/9)   |
| RRGD, RRTT, RRTD ---> HDCN, DSDCN            | Âm (-), p<0,05 | Chấp nhận (5/6)   |
| RRGD, RRTT, RRTD ---> Ý định sử dụng (YDSD)  | Âm (-), p<0,01 | Chấp nhận (3/3)   |
| DSDCN ---> HDCN                              | Dương (+),p<0,001| Chấp nhận       |
| HDCN, DSDCN ---> Ý định sử dụng (YDSD)       | Dương (+),p<0,001| Chấp nhận       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Các phát hiện đột phá bao gồm:

1. Xác lập cấu trúc 3 chiều của Rủi ro nguồn gốc: Nghiên cứu chứng minh thuyết phục rằng rủi ro thẻ tín dụng không đơn thuần là rủi ro tài chính hay bảo mật đơn lẻ, mà cấu thành từ RRGD, RRTT và RRTD. Trong đó, RRTD (nỗi sợ về gánh nặng nợ phát sinh, lãi suất vay và phí phạt) lần đầu tiên được định lượng hóa như một rào cản độc lập có sức cản trở lớn đối với người tiêu dùng Việt Nam.
2. Chất lượng HTTT là tiền đề triệt tiêu rủi ro: Cả 3 khía cạnh CLTT, CLHT và CLDV đều có tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê mạnh mẽ đến cả 3 thành phần rủi ro cảm nhận ($p < 0,001$). Khi ngân hàng cung cấp thông tin minh bạch, hệ thống kỹ thuật vận hành ổn định và dịch vụ hỗ trợ kịp thời, mức độ lo âu của khách hàng về rủi ro giao dịch, thanh toán và tín dụng giảm sút rõ rệt.
3. Cơ chế tác động trung gian kép: Rủi ro cảm nhận không chỉ cản trở trực tiếp đến YDSD mà còn làm suy giảm gián tiếp YDSD thông qua việc làm triệt tiêu nhận thức về tính hữu dụng (HDCN) và tính dễ sử dụng (DSDCN) của thẻ tín dụng.
4. Kết quả khác biệt có tính phản trực giác: Trái với một số nghiên cứu tại các thị trường phát triển cho rằng người dùng xem nhẹ rủi ro tín dụng khi đã quen thuộc với công nghệ, tại Việt Nam, tâm lý e ngại "bẫy nợ tín dụng" vẫn là một rào cản nhận thức chi phối mạnh mẽ ngay cả với nhóm khách hàng có học vấn và thu nhập ổn định tại đô thị.

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết

Nghiên cứu bổ sung một hệ thống thang đo chuẩn hóa gồm 9 khái niệm và 38 biến quan sát vào kho tàng tài liệu học thuật về quản trị ngân hàng số và công nghệ tài chính tại các thị trường mới nổi. Công trình giải quyết triệt để tranh cãi học thuật tồn tại nhiều năm giữa hai trường phái ủng hộ và phủ định vai trò của rủi ro cảm nhận trong việc chấp nhận thẻ tín dụng (Amin, 2013; Tan và ctg., 2014; Tseng, 2016).

Hàm ý thực tiễn (8 nhóm giải pháp quản trị)

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất 8 nhóm giải pháp đồng bộ cho các ngân hàng thương mại:

1. Nâng cao Hữu dụng cảm nhận: Tích hợp các chương trình hoàn tiền (cashback), tích điểm thưởng linh hoạt, liên kết sâu rộng với các sàn thương mại điện tử và dịch vụ công.
2. Cải thiện Dễ sử dụng cảm nhận: Chuẩn hóa giao diện ứng dụng Mobile Banking, đơn giản hóa quy trình kích hoạt, tra cứu sao kê và thanh toán thẻ không tiếp xúc (Contactless / NFC).
3. Kiểm soát Rủi ro Giao dịch Điện tử: Triển khai công nghệ mã hóa số thẻ (Tokenization), xác thực sinh trắc học 3D-Secure 2.0, cho phép khách hàng chủ động khóa/mở thẻ và điều chỉnh hạn mức giao dịch trực tuyến tức thời trên ứng dụng di động.
4. Giảm thiểu Rủi ro Thanh toán: Đầu tư hạ tầng kết nối ổn định tại POS, tối ưu hóa tốc độ xử lý giao dịch điện tử, loại bỏ hoàn toàn các lỗi trừ tiền trùng lặp hoặc nghẽn mạng giờ cao điểm.
5. Kiểm soát Rủi ro Tín dụng: Minh bạch hóa tuyệt đối cách tính lãi suất và chu kỳ miễn lãi (45–55 ngày); gửi cảnh báo tự động trước hạn thanh toán sao kê; tự động đề xuất trích nợ tự động tài khoản thanh toán để tránh phát sinh phí phạt chậm nộp.
6. Hoàn thiện Chất lượng Thông tin (CLTT): Cung cấp bảng tóm tắt biểu phí và điều khoản sử dụng ngắn gọn, dễ hiểu, tránh sử dụng các thuật ngữ tài chính tối nghĩa trên website và ứng dụng.
7. Tối ưu hóa Chất lượng Hệ thống (CLHT): Duy trì độ khả dụng của hệ thống Core Banking và cổng thanh toán thẻ 24/7, nâng cao năng lực chống chịu tấn công mạng.
8. Nâng cấp Chất lượng Dịch vụ (CLDV): Đào tạo đội ngũ tổng đài chăm sóc khách hàng và tư vấn viên có chuyên môn sâu, hỗ trợ giải quyết tra soát khiếu nại giao dịch thẻ trong vòng 24–48 giờ làm việc.

Hàm ý chính sách

Kết quả là cơ sở khoa học để Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hoàn thiện hành lang pháp lý về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tài chính, đẩy mạnh Đề án Phát triển Thanh toán Không dùng Tiền mặt, chuẩn hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu Open Banking và thiết lập cơ chế giám sát an toàn thông tin tài chính quốc gia.

---

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu

1. Giới hạn không gian và mẫu: Dữ liệu chỉ thu thập tại hai đô thị loại đặc biệt (TP. Hồ Chí Minh và TP. Hà Nội) trên nhóm đối tượng người lao động nhận lương qua ngân hàng, chưa bao quát khu vực nông thôn và nhóm lao động tự do trong khu vực kinh tế phi chính thức.
2. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design): Dữ liệu được ghi nhận tại một thời điểm (2019–2020), chưa phản ánh được sự biến chuyển trong nhận thức rủi ro theo thời gian khi trình độ công nghệ của người dân gia tăng.
3. Yếu tố bối cảnh công nghệ mới: Nghiên cứu chưa xem xét sự trỗi dậy của các giải pháp tài chính thay thế mới xuất hiện như "Mua trước trả sau" (Buy Now Pay Later - BNPL) hay tiền di động (Mobile Money).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát đa vùng miền, so sánh hành vi giữa các đô thị loại 1, 2 và khu vực nông thôn.
• Áp dụng thiết kế nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal study) để theo dõi sự thay đổi của nhận thức rủi ro trước và sau khi khách hàng trải nghiệm các tính năng bảo mật mới.
• Đưa vào mô hình các biến điều tiết (Moderating variables) như: Trình độ hiểu biết tài chính (Financial Literacy), Sự tin tưởng vào hệ thống ngân hàng (Trust), và Độ nhạy cảm quyền riêng tư cá nhân.
• Nghiên cứu so sánh giữa thẻ tín dụng truyền thống và các công cụ cấp tín dụng vi mô kỹ thuật số (Fintech digital lending / BNPL).

---

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học trong lĩnh vực Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Quản trị Kinh doanh và Hệ thống Thông tin Quản trị; dự kiến mang lại tiềm năng trích dẫn cao trong các bài báo Scopus/ISI về hành vi tài chính số tại các quốc gia đang phát triển.
• Ngành Ngân hàng & Fintech: Định hình chiến lược chuyển đổi số và phát triển sản phẩm thẻ tín dụng của hơn 30 ngân hàng thương mại tại Việt Nam, cung cấp khung đo lường trải nghiệm khách hàng và rủi ro nhận thức chuẩn mực.
• Chính sách & Xã hội: Thúc đẩy tiến trình phi tiền mặt hóa nền kinh tế, giảm thiểu chi phí in ấn và lưu thông tiền mặt của xã hội, đồng thời góp phần ngăn chặn tình trạng "tín dụng đen" thông qua việc phổ cập tín dụng chính thức an toàn.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Kế thừa bộ thang đo 9 khái niệm / 38 biến quan sát đã được kiểm định CFA/SEM đạt độ tin cậy và giá trị cao; nắm bắt phương pháp tích hợp mô hình S-O-R với các lý thuyết chấp nhận công nghệ.
• Ban Điều hành & Quản trị Rủi ro Ngân hàng: Tiếp cận bằng chứng thực nghiệm chính xác để phân bổ ngân sách đầu tư CNTT và thiết kế các chiến dịch truyền thông xóa bỏ rào cản tâm lý e ngại nợ xấu của người tiêu dùng.
• Nhà hoạch định chính sách (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công Thương): Sử dụng các số liệu thực chứng để xây dựng quy chế bảo vệ người tiêu dùng dịch vụ tài chính điện tử và hoàn thiện khung pháp lý Sandbox Fintech.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc phát triển và kiểm định thành công mô hình Rủi ro cảm nhận đa chiều theo quan điểm nguồn gốc (Source-based Multidimensional Perceived Risk) gồm 3 thành phần: Rủi ro giao dịch điện tử (RRGD), Rủi ro thanh toán (RRTT) và Rủi ro tín dụng (RRTD), đồng thời tích hợp vào mô hình S-O-R của Mehrabian & Russell (1974) như một cấu trúc trung gian nòng cốt kết nối giữa Chất lượng HTTT (DeLone & McLean, 2003) và Ý định hành vi (Davis và ctg., 1989).

2. Sự đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước?

Khác với các nghiên cứu trước thường chỉ dùng thống kê mô tả, hồi quy đơn biến hoặc chỉ áp dụng thang đo rủi ro đơn chiều (như Amin, 2007; Jirotmontree, 2010), luận án thực hiện quy trình nghiên cứu hỗn hợp bài bản: Định tính $\rightarrow$ Định lượng sơ bộ (N = 224) $\rightarrow$ Định lượng chính thức (N = 538); kiểm định toàn diện CFA, SEM và đặc biệt là kỹ thuật Bootstrap với $N = 3.000$ mẫu lặp để đảm bảo tính vững của các ước lượng tham số.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất về mặt thực nghiệm?

Phát hiện bất ngờ nhất là vai trò ức chế rất lớn của Rủi ro tín dụng (RRTD). Dù người tiêu dùng đánh giá cao tính hữu dụng và sự tiện lợi của thẻ tín dụng trong thanh toán điện tử, nhưng sự thiếu minh bạch về lãi suất, phí phạt và nỗi sợ không kiểm soát được hành vi chi tiêu dẫn đến nợ nần là nguyên nhân trực tiếp khiến họ từ chối mở và kích hoạt thẻ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Luận án công bố chi tiết hệ thống bảng hỏi đo lường 38 biến quan sát, tiêu chuẩn chọn mẫu, ma trận tương quan, các bảng trọng số CFA, kết quả ước lượng SEM và kết quả Bootstrap, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập mô hình trong các bối cảnh quốc gia hoặc phân khúc dịch vụ số khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án gợi mở hướng nghiên cứu dài hạn về sự tương tác giữa Trí tuệ nhân tạo (AI-driven credit scoring), các giải pháp xác thực danh tính số (eKYC / Biometrics), và mô hình tài chính hành vi thế hệ mới khi thanh toán không tiếp xúc và tài chính nhúng (Embedded Finance) trở thành chuẩn mực xã hội.

---

Kết luận

1. Hoàn thiện lý thuyết: Xác lập thành công mô hình S-O-R mở rộng trong ngành thẻ tín dụng, chứng minh vai trò cầu nối của nhận thức rủi ro nguồn gốc giữa chất lượng HTTT ngân hàng và phản ứng hành vi.
2. Định vị rủi ro nguồn gốc: Tách bạch và lượng hóa chính xác 3 thành phần rủi ro bản chất của thẻ tín dụng: Rủi ro giao dịch điện tử, rủi ro thanh toán và rủi ro tín dụng.
3. Bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ: Kiểm định thành công 19/21 giả thuyết nghiên cứu trên mẫu 538 khách hàng đô thị bằng mô hình SEM và kỹ thuật Bootstrap nghiêm ngặt.
4. Hệ thống hóa thang đo: Đóng góp bộ thang đo chuẩn hóa 9 khái niệm / 38 biến quan sát phục vụ nghiên cứu hành vi người tiêu dùng dịch vụ ngân hàng số tại các thị trường đang phát triển.
5. Định hướng ứng dụng toàn diện: Đề xuất 8 nhóm khuyến nghị thực tiễn có tính khả thi cao giúp các ngân hàng thương mại gia tăng thị phần thẻ tín dụng và giảm thiểu tổn thất cảm nhận cho khách hàng.
6. Giá trị thời đại bền vững: Cung cấp luận cứ khoa học sắc bén phục vụ chiến lược chuyển đổi số quốc gia, thúc đẩy xã hội không tiền mặt và lành mạnh hóa thị trường tín dụng tiêu dùng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày vấn đề nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, phạm vi và phương pháp nghiên cứu, các đóng góp của nghiên cứu và kết cấu của nghiên cứu.1 Vấn đề nghiên cứu Trong những năm gần đây, thị trường thẻ tín dụng Việt Nam trở nên sôi động với sự xuất hiện của các thương hiệu thẻ quốc tế như VISA, Master, JCB, CUP. Các ngân hàng Việt Nam (NHVN) dành một phần ngân sách để đầu tư, phát triển sản phẩm, dịch vụ thẻ, bao gồm thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng, thẻ trả trước. Trong đó, thẻ tín dụng (TTD) được xem là công cụ tài chính với hai chức năng chính là thanh toán điện tử (TTĐT) và vay tiêu dùng (Kaynak và Harcar, 2001). Mỗi khi thanh toán hóa đơn bằng TTD, khách hàng được vay số tiền đúng bằng giá trị hóa đơn và có trách nhiệm hoàn trả trong thời gian quy định.

Cùng với thẻ ghi nợ, TTD được kỳ vọng là phương tiện TTĐT phổ biến nhất tại Việt Nam. Sự kỳ vọng của các NHVN khi triển khai hoạt động kinh doanh TTD xuất phát từ thị trường tiềm năng rộng lớn với gần 57,36 triệu người trong độ tuổi lao động. Báo cáo của Tổng cục Thống kê (2020) cho biết trình độ học vấn của người lao động Việt Nam được cải thiện, tỷ lệ lao động đã qua đào tạo trong năm 2019 là 22,8% so với 14,8% trong năm 2009. Thu nhập bình quân năm 2019 của người Việt Nam là 2.715 USD/người, tăng hơn hai lần so với mức 1.317 USD/người trong năm 2010; tầng lớp trung lưu dự kiến đạt 26% vào năm 2026 tăng gấp đôi hiện nay.

Báo cáo chỉ số tài chính toàn cầu (Ngân hàng Thế giới, 2020b) cho thấy khoảng 40% người lao động Việt Nam có tiền tiết kiệm và sẵn sàng mua sắm nhằm cải thiện chất lượng sống bằng cách tham gia các chương trình tín dụng tiêu dùng để có thể trả góp cho khoản ứng trước cấp thiết (Đoàn, 2019). 1 Thẻ tín dụng đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam vào năm 1996. Từ đó trở đi, các NHVN không ngừng đầu tư nhằm phát triển hệ thống TTD và mạng lưới đơn vị chấp nhận thanh toán (ĐVCNTT). Ngân hàng kết hợp với nhà bán lẻ đưa ra các chương trình khuyến khích người tiêu dùng (NTD) phát hành và sử dụng TTD như là miễn phí phát hành, miễn phí thường niên cho năm đầu tiên và/hoặc các năm sau đó, tích lũy điểm thưởng đổi quà tặng hoặc hoàn tiền,.

Các dịch vụ ngân hàng điện tử (NHĐT), ứng dụng thanh toán di động theo mã phản hồi nhanh (Quick Response Code - QR Code), giải pháp thanh toán giao tiếp cự ly gần (Near Field Communication - NFC). cũng được các NHVN tích hợp nhằm giúp khách hàng thanh toán bằng TTD dễ dàng. Kết quả là thị trường TTD Việt Nam đạt được một số kết quả về số lượng thẻ lưu hành và doanh số sử dụng thẻ. Cụ thể, tại thời điểm 31/12/2019, các NHVN đang lưu hành khoảng 4,9 triệu TTD trong tổng số 103 triệu thẻ ngân hàng các loại, tăng gần 900 nghìn thẻ (tương đương 22,5%) so với cuối năm 2018 (Hội thẻ Ngân hàng, 2020).

Với xấp xỉ 57,36 triệu người lao động, bình quân trong 12 người có 1 người sở hữu TTD (tỷ lệ 0,08 thẻ/người). Tỷ lệ sở hữu TTD trong dân cư năm 2019 tăng gần 20% so với năm 2018 và tăng hơn 200% so với năm 2015 (Phụ lục 1). Doanh số sử dụng TTD trong năm 2019 tiếp tục duy trì ở mức cao với tổng doanh số vượt trên 237 nghìn tỷ đồng (hơn 10,4 tỷ USD), bình quân mỗi TTD phát sinh doanh số 48,5 triệu đồng (hơn 2. Tuy nhiên, thị trường TTD Việt Nam vẫn còn thua kém khi so sánh với các nước trong khu vực và trên thế giới.

Tính đến ngày 31/12/2019, thị trường thế giới đang lưu hành khoảng 2,8 tỷ TTD; với lực lượng lao động 3,46 tỷ người (Ngân hàng Thế giới, 2020c), bình quân mỗi người lao động sở hữu 0,81 TTD. Tại Đông Nam Á, 326,8 triệu người lao động đang sử dụng 70,68 triệu TTD các loại, tỷ lệ sở hữu TTD tại đây là 0,22 thẻ/người, cao hơn mức 0,08 thẻ/người tại Việt Nam. Tương tự, doanh số sử dụng TTD bình quân tại Việt Nam cũng thấp (2.200 USD thẻ/năm) so với thế giới (6.530 USD/thẻ/năm) và các nước trong khu vực như Thái Lan, Malaysia, Philippines và Singapore (Phụ lục 2). Báo cáo chỉ số tài chính toàn cầu (Ngân hàng Thế giới, 2020) chỉ ra rằng trong 1.000 lao động Việt Nam chỉ có 47 người sở hữu TTD.

Như vậy, chỉ 2,65 triệu người trong tổng số 57,36 triệu người lao động Việt Nam sở hữu TTD và bình quân mỗi người trong số họ 2 có 2 TTD. Con số này khá khiêm tốn so với hơn 9 triệu hộ gia đình sống ở thành thị với thu nhập và mức sống cao hoặc gần 46 triệu người có tài khoản ngân hàng, điều kiện tiên quyết để được phát hành TTD (Ngân hàng Nhà nước, 2020; Tổng cục Thống kê, 2020). Điều đó cũng có nghĩa là chỉ 2,65 triệu người này có cơ hội vay tiêu dùng từ ngân hàng thông qua TTD trong khi có tới 15,8 triệu người đang có nhu cầu vay với tổng tín dụng tiêu dùng hằng năm tăng trưởng ở mức 20%/năm (Đoàn, 2019). Trong bối cảnh TTD trở nên quen thuộc trong thanh toán tiêu dùng hằng ngày, đã có nhiều nghiên cứu ý định sử dụng (YDSD) được công bố trên các tạp chí khoa học uy tín.

Các nghiên cứu này áp dụng hai hướng tiếp cận khác nhau trong tìm hiểu các tiền đề của YDSD. Một số tác giả phát triển mô hình nghiên cứu dựa trên thành tựu của các nghiên cứu trước (Amendola và ctg., 2016; Lydia và ctg. Các nghiên cứu khác kế thừa khung lý thuyết hành vi tiêu dùng với các giả thuyết đã được kiểm chứng (Amin, 2013; Nguyen và Cassidy, 2018; Vương và Trịnh, 2017; Wang và Hsu, 2016). Một điểm đặc biệt là các nghiên cứu đều chú trọng chức năng TTĐT của TTD, kết quả là các khái niệm nghiên cứu được đo lường tương tự như trong các nghiên cứu về các dịch vụ điện tử.

Tuy nhiên, các nghiên cứu nói trên không xem xét chức năng vay tiêu dùng của TTD, cho dù đây là sự khác biệt lớn nhất của TTD so với thẻ ghi nợ hay ví điện tử. Sự khiếm khuyết này có thể làm giảm khả năng phản ánh hoặc không thể hiện được quan điểm của khách hàng về TTD. Kết quả tổng quan tài liệu về TTD chỉ ra sự tương đồng liên quan tới vai trò của hữu dụng cảm nhận (HDCN), dễ sử dụng cảm nhận (DSDCN) và chuẩn chủ quan đối với YDSD. Theo đó, NTD nhìn chung là hợp lý trong các quyết định của mình; họ dự định thực hiện hành vi khi họ đánh giá cao hiệu quả đạt được khi thực hiện hành vi đó (Nguyen và Cassidy, 2018; Tseng, 2016; Vương và Trịnh, 2017), đồng thời khi họ nhận thấy hành vi đó dễ dàng thực hiện và không cần nỗ lực nhiều cũng có thể hoàn thành (Jamshidi và Hussin, 2016; Sari và Rofaida, 2011; Wang và Hsu, 2016).

Yếu tố xã hội cũng được đề cao khi nhiều học giả cho rằng NTD là một tế bào của xã hội và họ sẵn sàng thực hiện hành vi khi các nhóm người quan trọng đối với họ đánh giá cao hành vi đó (Ali và ctg., 2017; Vương và Trịnh, 2017; Wang và Hsu, 2016). Tuy nhiên, các bài báo nói trên không thống 3 nhất về ảnh hưởng của rủi ro cảm nhận (RRCN) đối với YDSD. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng RRCN là rào cản quan trọng đối với YDSD (Amin, 2013; Trinh và ctg., 2020), một số khác phủ nhận sự ảnh hưởng nói trên (Tan và ctg. Nhận thức về rủi ro trong các nghiên cứu về TTD được đo lường theo quan điểm hậu quả tiềm tàng liên quan đến thanh toán hóa đơn mua hàng bằng TTD (Tan và ctg., 2014; Tseng, 2016; Trinh và ctg.

Quan điểm này giúp thể hiện mức độ e ngại NTD đến từng loại thiệt hại khác nhau có thể phát sinh khi thực hiện hành vi, nhưng làm thế nào để họ vượt qua sự e ngại đó để thực hiện hành vi lại đòi hỏi có sự am hiểu về nguồn gốc của các thiệt hại. Tuy nhiên, việc đo lường RRCN theo quan điểm nguồn gốc chỉ xuất hiện trong một vài nghiên cứu về thương mại điện tử (TMĐT) (Herrero và Martin, 2012; Lim, 2003; Park và ctg. Dựa trên đặc điểm cũng như cách sử dụng, rủi ro tiềm tàng về TTD có thể phát sinh từ hình thức thực hiện giao dịch cũng như hai chức năng thanh toán hóa đơn và vay tiêu dùng (Foscht và ctg., 2010; Turban và ctg. RRCN theo quan điểm nguồn gốc với các chiều rủi ro giao dịch điện tử (RRGD), rủi ro thanh toán (RRTT) và rủi ro tín dụng (RRTD) là vấn đề mới trong nghiên cứu về RRCN đối với ngành TTD.

Các trạng thái nhận thức về bản thân như HDCN, DSDCN và RRCN là nhân tố thúc đẩy/ức chế đối với hành vi tiếp cận/né tránh của mỗi cá nhân (Mehrabian và Russell, 1974). Nhận thức của mỗi người thay đổi theo ảnh hưởng từ các yếu tố môi trường (Kim và Lennon, 2013; Mehrabian và Russell, 1974; Spangenberg và ctg. Bắt nguồn từ sự xuất hiện ngày càng nhiều của các nhà cung cấp (NCC) dịch vụ điện tử, cá nhân có động lực thay đổi hành vi tiêu dùng từ truyền thống (trực tiếp) sang hiện đại (trực tuyến) (Turban và ctg. Đứng trước nhiều sự lựa chọn, cảm nhận về chất lượng do một hệ thống cụ thể mang lại có ảnh hưởng đáng kể tới hành vi của NTD thông qua các trạng thái nhận thức của họ đối với hệ thống đó (Jin và Yong, 2005).

Vai trò tác nhân kích thích từ môi trường của chất lượng hệ thống thông tin (HTTT) đã được kiểm chứng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu (Chi và Sullivan, 2018; Choi và Choi, 2017b; Sharma và Sharma, 2019b). Tuy nhiên, các nghiên cứu nói trên chưa phản ánh đầy đủ ảnh hưởng của chất lượng HTTT đến RRCN và sau đó là YDSD, mối quan hệ này cũng chưa được xem xét trong ngành TTD. Nói cách khác, vai trò trung tâm của RRCN trong mối quan hệ nhân quả giữa chất lượng HTTT và 4 YDSD là chủ đề mới trong khung lý thuyết hành vi đối với TTD tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Tóm lại, nghiên cứu về chất lượng HTTT, RRCN và YDSD là chủ đề nghiên cứu mới tại Việt Nam.

Hiện nay có rất ít nghiên cứu phản ánh một cách đầy đủ vai trò quyết định của chất lượng HTTT đối với RRCN cũng như tác động của RRCN đến YDSD trong ngành TTD. Bên cạnh đó, RRCN theo quan điểm nguồn gốc với các chiều RRGD, RRTT và RRTD là vấn đề mới trong nghiên cứu về RRCN đối với ngành TTD.