Chương 1 tiến hành tổng quan theo vấn đề có liên quan trực tiếp đến đề tài: - Tổng quan các công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế - Tổng quan các công trình nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành - Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở vùng Đồng bằng sông Hồng Tác giả phân tích các tài liệu trong nước và nước ngoài đã có, từ đó ở mỗi phần rút ra nhận xét về những điểm có thể kế thừa và xác định những điểm luận án phải tiếp tục đi sâu nghiên cứu. Tác giả phân tích phương pháp luận và giá trị của các kết quả thu được trong các công trình khác nhau được sử dụng trong bài, đưa ra những nhận xét bình luận thể hiện quan điểm của bản thân đối với những thông tin thu thập được. Từ đó, tổng quan trả lời câu hỏi: Các công trình liên quan đến đề tài đã làm được gì? Đề tài tiếp tục làm gì? 2 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1.
Các công trình nước ngoài - Về cơ cấu kinh tế, những vấn đề lý luận đã được đề cập đến từ khá lâu trong lịch sử kinh tế học, bao gồm những lý thuyết có vai trò nền móng cho sự phát triển của kinh tế học trong lĩnh vực chuyển dịch CCKT, có thể kể đến: Lý thuyết phân kỳ của Walt Rostow; Lý thuyết nhị nguyên của A. Lewis; Lý thuyết phát triển cân đối liên ngành, đại diện tiêu biểu là R. Nurkse; Lý thuyết phát triển CCKT ngành không cân đối hay các “cực tăng trưởng” của A.Perrons; Mô hình hai khu vực của Harryt. Oshima; Lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu của Moise Syrquin….
Nhưng phải đến đầu thế kỷ XXI, vấn đề này mới được đề cập sâu sắc và toàn diện trong bối cảnh kinh tế mới với nhiều tác phẩm tiêu biểu: Growth and Structural Transformation Prepared for the Handbook of Economic (Tăng trưởng và chuyển đổi cơ cấu chuẩn bị cho Sổ tay kinh tế) của tác giả Berthold Herrendorf - Đại học bang Arizona, Richard Rogerson Đại học Princeton và NBER, A'kos Valentinyi - CARDI - Trường Kinh doanh, Viện Kinh tế & HAS CEPR) 17/02 / 2013; Governance in the process of economic transformation - Joachim Ahrens - Trường Đại học Applied Sciences Goettingen, Đức, tháng 4/2006; Economic Transformation and Diversification (Chuyển đổi kinh tế và đa dạng hoá) – Conference Jointly Organized by the IMF and Japan International Cooperation Agency (JICA) – Tại Hội nghị Cơ quan Hợp tác Quốc tế IMF và Nhật Bản (JICA), tại Bangkok, Thái Lan 27 /01/ 2013 [101]; [113] [114];. Những lý luận này được xây dựng tương đối hệ thống, trong đó nêu lên khái niệm then chốt đó là: chuyển đổi cơ cấu kinh tế được xem như là việc tái phân bổ hoạt động kinh tế trên ba lĩnh vực rộng lớn (nông nghiệp, sản xuất và dịch vụ) đi kèm quá trình tăng trưởng kinh tế hiện đại. Trên tinh thần lý luận này, luận án tiếp thu và phát triển theo hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nghiên cứu mối tương quan của sự thay đổi cơ cấu tỉ trọng giữa ba ngành: nông nghiệp – công nghiệp và dịch vụ với nhau trong tổng cơ cấu. Các công trình cũng khẳng định: “sự tiến bộ trong việc xây dựng mô hình tốt hơn trong chuyển đổi cơ cấu sẽ đến từ việc tập trung vào các lực lượng phía sau chuyển đổi cơ cấu mà không nhấn mạnh vào sự tăng trưởng chính xác” [101].
Các tác giả đã phân tích lý thuyết biện pháp chuyển đổi cơ cấu kinh tế, lấy kinh nghiệm từ các nước giàu hiện nay để làm sáng tỏ cho lý thuyết này. Sử dụng lý thuyết này, tác giả tập trung phân tích ba lực lượng phía sau chuyển đổi, làm nên chuyển đổi, 3 thúc đẩy sự chuyển đổi, coi đây là hướng nghiên cứu chính của luận án, đó là: vốn, lao động, khoa học công nghệ. Economic Transformation and Diversification (Chuyển đổi kinh tế và sự đa dạng hoá) – Conference Jointly Organized by the IMF and Japan International Cooperation Agency (JICA) – Tại Hội nghị Cơ quan Hợp tác Quốc tế IMF và Nhật Bản (JICA), tại Bangkok, Thái Lan 27 /01/ 2013; Checherita C., 2008, Variations on Economic Convergence: The Case of the United States, Papers in Regional Science (Những thay đổi trong hội tụ kinh tế: Trường hợp của Hoa Kỳ). Báo cáo tập trung vào những loại hình chuyển đổi kinh tế cần thiết để di chuyển lên chuỗi giá trị kinh tế và làm thế nào để đảm bảo rằng sự tăng trưởng, việc làm tạo ra lợi ích cho tất cả các tầng lớp xã hội.
Nghiên cứu khẳng định “đa dạng hóa nền kinh tế đã trở thành một đặc trưng cơ bản của nhiều nền kinh tế có thu nhập thấp, tập trung trong các lĩnh vực có phạm vi giới hạn cho sự tăng trưởng năng suất và nâng cao chất lượng hàng hóa (khai thác ít tài nguyên), có thể dẫn đến tăng trưởng đạt con số ít hơn nhưng trên diện rộng và bền vững. Đồng thời, thiếu đa dạng hóa có thể làm tăng các cú sốc với tiếp xúc bên ngoài bất lợi và kinh tế vĩ mô không ổn định” [113]. Trình bày này được dựa trên phân tích của IMF trong việc thực hiện kinh tế vĩ mô. Phát triển kinh tế liên quan đến việc đa dạng hóa và chuyển đổi cấu trúc, phân bổ lại các nguồn lực từ khu vực hoạt động kém hiệu quả sang cho các ngành năng động hơn.
Tán thành với quan điểm này, luận án tiếp thu lý thuyết đa dạng hoá nền kinh tế phải gắn với chuyển đổi cấu trúc (cơ cấu) ngành kinh tế. Điều này muốn thực hiện một cách hiệu quả và bền vững phải xuất phát từ việc “phân bổ các nguồn lực từ khu vực hoạt động kém hiệu quả sang các ngành năng động hơn”. Việc phân bố các nguồn lực này như thế nào để phù hợp với yêu cầu chuyển dịch và tái cấu trúc nền kinh tế trong điều kiện của Việt Nam là điều mà luận án quan tâm làm rõ dựa trên sự kế thừa quan điểm này. - Về hiện trạng kinh tế hiện nay.
Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của một vùng hay của một địa phương chịu ảnh hưởng và tác động của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của đất nước. Nghiên cứu về hiện trạng này, có thể kể đến một số tài liệu của các Tổ chức quốc tế uy tín: An update on Vietnam's recent economic development - 89310. Báo cáo của ngân hàng thế giới số 89310 ngày 23/7/2014. Báo cáo phân tích về kinh tế của Việt Nam: “Tăng trưởng toàn cầu được dự đoán lên đến 3,4 % trong năm 2015 và 3,5 % trong năm 2016.
Phát triển tăng trưởng trong nước dự kiến sẽ tăng từ 4,8 % trong 2014 - 5,5 % vào năm 2016” [129]. 4 Năm 2016, Ngân hàng Thế giới (WB) đã công bố "Báo cáo Cập nhật tình hình kinh tế khu vực Đông Á - Thái Bình Dương". Theo đó, WB dự báo, trong số các nền kinh tế phát triển lớn trong khu vực Đông Nam Á, cùng với Philippines, “nền kinh tế Việt Nam có triển vọng tăng trưởng mạnh nhất và đều có khả năng tăng trưởng trên 6% giai đoạn 2017 – 2018”[48]. Đây được xem là bức tranh toàn cảnh của tình hình kinh tế đất nước nói chung, để trên cơ sở đó phân tích bối cảnh kinh tế trong nước, so sánh với vùng Đồng bằng sông Hồng ở cùng thời điểm.
- Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Chapter Three World economic restructuring and china’s economic transformation (Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới và chuyển đổi kinh tế của Trung Quốc) của tác giả Yuanzheng Cao[131]; A note on the transformation of economic systems - Rudolf Richter (2009) - Một lưu ý về việc chuyển đổi hệ thống kinh tế - Economic Series số 9907- 5/1999 – Đại học Saarland, Đức [123]; Checherita C., 2008, Variations on Economic Convergence: The Case of the United States (Những thay đổi trong kinh tế: Trường hợp của Hoa Kỳ), Papers in Regional Science [103]. Các học giả đã đề cập đến những nhân tố mới đang ảnh hưởng đến cấu trúc của nền kinh tế thế giới: “Các lực lượng đang định hướng chuyển đổi kinh tế tập trung sang nền kinh tế thị trường; các quốc gia sử dụng các chiến lược quản lý xuyên quốc gia và mở rộng toàn cầu. Với khẳng định Trung Quốc, Hoa Kỳ và nền kinh tế toàn cầu hiện đại, tiến bộ khoa học, công nghệ thông tin, ổn định môi trường chính trị mang lại những nhân tố mới tương tác với nhau, làm thay đổi sự chi phối của dòng chảy của hàng hóa, dịch vụ, nhân sự và vốn” [131].
Tuy nhiên, những học giả này chủ yếu đề cập và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến cơ cấu kinh tế từ bên ngoài (yếu tố bên ngoài). Trong khi cơ cấu kinh tế và sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, theo quan điểm của tác giả, chịu sự chi phối mạnh mẽ mang tính quyết định từ các yếu tố bên trong nền kinh tế, cụ thể là sự tương tác giữa các yếu tố đằng sau, làm động lực cho sự chuyển đổi. Đây là vấn đề mà luận án sẽ bổ sung và hoàn thiện. - Về xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế, có thể kể đến world economic restructuring and china’s economic transformation (Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới và chuyển đổi kinh tế của Trung Quốc) - Yuanzheng Cao [131]; Casetti E., 1987, The Non-Linear Dynamics of Sectoral Shifts (Động lực phi tuyến tính của chuyển dịch ngành), Economic Geography [102].
Các học giả đều khẳng định: “Các quốc gia phát triển có CCKT ngành hiện đại trong đó vị trí vai trò của ngành dịch vụ là cao nhất, tiếp đến là vị trí, vai trò và tỷ trọng đóng góp ngành công nghiệp. Đồng thời, tỷ trọng đóng góp vào GDP của ngành nông nghiệp là thấp 5 nhất” [131]. Trái lại ở các quốc gia đang phát triển vị trí vai trò của ngành nông nghiệp vẫn còn lớn trong khi ngành công nghiệp và dịch vụ phát triển với quy mô và trình độ chưa cao, mức độ đóng góp cho GDP còn hạn chế. Các học giả đã nhận định rằng khoa học và tiến bộ công nghệ đã cải thiện đáng kể hiệu quả sản xuất, mở rộng năng lực sản xuất vượt quá thị trường tiêu thụ, mở rộng thị trường trở thành cuộc cạnh tranh.
“Trong tương lai, ngành công nghiệp sẽ tìm lợi nhuận nhiều hơn trong các dịch vụ sau bán hàng.
