Luận án tiến sĩ quản lý kinh tế quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững nghiên cứu trường hợp tỉnh lâm đồng

Luận án tiến sĩ quản lý kinh tế nghiên cứu hợp tác bền vững giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn tại tỉnh Lâm Đồng.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Xuân Đảm – Viện trưởng Viện đào tạo quốc tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế quốc dân
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế (Kinh tế du lịch)
• Đề tài: Quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững: Nghiên cứu trường hợp tại tỉnh Lâm Đồng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết nghiên cứu
• 1.1.1. Về thực tiễn
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa nghiên cứu của luận án
• 1.5.1. Ý nghĩa về mặt lý luận
• 1.5.2. Ý nghĩa về mặt thực tiễn
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 1.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Tổng quan nghiên cứu
• 2.1.1. Các nghiên cứu về du lịch nông thôn
• 2.1.2. Các nghiên cứu về phát triển du lịch nông thôn bền vững
• 2.1.3. Các nghiên cứu về hợp tác giữa các bên liên quan
• 2.1.4. Hợp tác giữa các bên liên quan và phát triển du lịch nông thôn bền vững
• 2.2. Cơ sở lý thuyết về du lịch nông thôn
• 2.2.1. Khái niệm du lịch nông thôn
• 2.2.2. Đặc điểm du lịch nông thôn
• 2.2.3. Các loại hình du lịch nông thôn
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về hợp tác giữa các bên liên quan
• 2.3.1. Khái niệm hợp tác
• 2.3.2. Vai trò của hợp tác giữa các bên liên quan
• 2.3.3. Nghiên cứu lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder theory)
• 2.4. Đề xuất khung nghiên cứu lý thuyết
• 2.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study)
• 3.3. Giới thiệu địa bàn nghiên cứu
• 3.4. Xác định các bên tham gia trong hợp tác và quy mô mẫu
• 3.5. Thu thập dữ liệu
• 3.6. Phân tích dữ liệu
• 3.7. Tính hợp lý và độ tin cậy của dữ liệu nghiên cứu
• 3.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 4.1.1. Bối cảnh nghiên cứu tại huyện Lạc Dương
• 4.1.2. Bối cảnh nghiên cứu tại huyện Lâm Hà
• 4.2. Các hình thức hợp tác và vai trò của hợp tác giữa các bên liên quan trong PTDLNT
• 4.2.1. Các hình thức hợp tác các bên liên quan
• 4.2.2. Vai trò của quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn
• 4.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững tại huyện Lâm Hà
• 4.3.1. Các nhân tố thúc đẩy hợp tác giữa các bên liên quan
• 4.3.2. Các nhân tố cản trở hợp tác giữa các bên liên quan
• 4.3.3. Hợp tác các bên liên quan cho phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 4.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững tại huyện Lạc Dương
• 4.4.1. Các nhân tố thúc đẩy hợp tác các bên liên quan
• 4.4.2. Các nhân tố cản trở hợp tác các bên liên quan
• 4.4.3. Hợp tác các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững tại huyện Lạc Dương
• 4.5. So sánh và tổng hợp kết quả nghiên cứu
• 4.5.1. Các bên liên quan tham gia trong hợp tác phát triển du lịch nông thôn
• 4.5.2. Các hình thức hợp tác và vai trò hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn
• 4.5.3. Các nhân tố thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 4.5.4. Các nhân tố cản trở hợp tác giữa các bên liên quan theo hướng bền vững
• 4.5.5. Những yếu tố để hợp tác thành công cho phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 4.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN VÀ CÁC HÀM Ý NGHIÊN CỨU
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Các bên liên quan du lịch phù hợp tham gia hợp tác trong PTDLNT theo hướng bền vững
• 5.1.2. Đa dạng các hình thức và xây dựng lộ trình hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 5.1.3. Hợp tác thành công giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 5.1.4. Phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 5.1.5. Đề xuất khung nghiên cứu về quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 5.1.6. Khuyến nghị cho tổng thể
• 5.2. Các hàm ý nghiên cứu
• 5.2.1. Nâng cao nhận thức các bên liên quan về hợp tác và phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững
• 5.2.2. Trao quyền và xây dựng năng lực hợp tác, đặc biệt đối với cộng đồng địa phương
• 5.2.3. Củng cố niềm tin giữa các bên liên quan
• 5.2.4. Tăng cường cam kết trong hợp tác giữa các bên liên quan
• 5.2.5. Dung hòa hợp tác và cạnh tranh giữa các bên liên quan
• 5.3. Những hạn chế và gợi ý nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Dàn bài phỏng vấn
• Phụ lục 2: Danh sách người tham gia phỏng vấn

Tóm tắt

I. Giới thiệu nghiên cứu

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc phân tích quản lý kinh tế và hợp tác bền vững trong phát triển du lịch nông thôn tại tỉnh Lâm Đồng. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác giữa các bên liên quan trong việc thúc đẩy du lịch nông thôn bền vững. Theo đó, quản lý du lịch không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn cần sự tham gia tích cực từ cộng đồng địa phương và các doanh nghiệp. Điều này giúp tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế nông thôn và bảo tồn các giá trị văn hóa địa phương. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, để đạt được phát triển bền vững, cần có sự đồng thuận và hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan.

1.1. Sự cần thiết nghiên cứu

Nghiên cứu này được thực hiện trong bối cảnh phát triển du lịch nông thôn đang ngày càng được chú trọng. Phát triển bền vững không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, hợp tác giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định cho sự thành công của phát triển du lịch nông thôn. Hợp tác giúp tối ưu hóa nguồn lực, chia sẻ lợi ích và giảm thiểu xung đột. Do đó, việc nghiên cứu mối quan hệ này là cần thiết để tìm ra các giải pháp hiệu quả cho quản lý kinh tế trong lĩnh vực du lịch.

II. Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến du lịch nông thôn và hợp tác bền vững. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, du lịch nông thôn không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và môi trường. Hợp tác giữa các bên liên quan được xem là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển du lịch bền vững. Nghiên cứu lý thuyết về các bên liên quan cho thấy rằng, sự tham gia của cộng đồng địa phương và các doanh nghiệp là rất cần thiết để tạo ra một mô hình phát triển bền vững. Các khung lý thuyết được đề xuất trong chương này sẽ là cơ sở cho việc phân tích thực tiễn tại Lâm Đồng.

2.1. Các nghiên cứu về du lịch nông thôn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, du lịch nông thôn có thể tạo ra nguồn thu nhập đáng kể cho người dân địa phương. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Các hình thức hợp tác kinh tế như liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp du lịch đã được chứng minh là hiệu quả trong việc nâng cao giá trị sản phẩm và dịch vụ. Hơn nữa, quản lý du lịch cần phải được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng để đảm bảo tính bền vững trong phát triển.

III. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án này là phương pháp nghiên cứu trường hợp, tập trung vào việc phân tích các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn tại Lâm Đồng. Việc xác định các bên tham gia và quy mô mẫu là rất quan trọng để đảm bảo tính đại diện của nghiên cứu. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn sâu và khảo sát, nhằm hiểu rõ hơn về mối quan hệ hợp tác giữa các bên. Phân tích dữ liệu sẽ giúp xác định các nhân tố ảnh hưởng đến hợp tác bền vững trong quản lý kinh tế du lịch nông thôn.

3.1. Thiết kế nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu được xây dựng dựa trên các mục tiêu cụ thể của luận án. Nghiên cứu sẽ tập trung vào việc phân tích các hình thức hợp tác và vai trò của chúng trong phát triển du lịch nông thôn. Các phương pháp thu thập dữ liệu sẽ bao gồm phỏng vấn các bên liên quan, khảo sát ý kiến cộng đồng và phân tích tài liệu liên quan. Điều này sẽ giúp tạo ra một cái nhìn toàn diện về tình hình quản lý kinh tế và hợp tác bền vững trong lĩnh vực du lịch tại Lâm Đồng.

IV. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, hợp tác giữa các bên liên quan đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển du lịch nông thôn tại Lâm Đồng. Các hình thức hợp tác đa dạng đã được xác định, từ hợp tác giữa nông dân và doanh nghiệp đến sự tham gia của chính quyền địa phương. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các nhân tố như niềm tin, sự tôn trọng và cam kết là rất cần thiết để xây dựng mối quan hệ hợp tác bền vững. Những kết quả này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng thực tiễn trong việc xây dựng các chính sách phát triển du lịch nông thôn.

4.1. Các hình thức hợp tác

Các hình thức hợp tác được xác định trong nghiên cứu bao gồm hợp tác giữa nông dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Sự phối hợp này giúp tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả trong quản lý kinh tế. Hợp tác không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và môi trường. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc xây dựng niềm tin và sự tôn trọng giữa các bên là rất quan trọng để duy trì mối quan hệ hợp tác bền vững.

V. Thảo luận và các hàm ý nghiên cứu

Chương này thảo luận về các kết quả nghiên cứu và đưa ra các hàm ý cho quản lý kinh tế và hợp tác bền vững trong phát triển du lịch nông thôn. Các bên liên quan cần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của hợp tác trong việc phát triển bền vững. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ để tạo điều kiện cho sự tham gia của cộng đồng địa phương. Những khuyến nghị này không chỉ có giá trị cho Lâm Đồng mà còn có thể áp dụng cho các tỉnh khác trong cả nước.

5.1. Khuyến nghị cho tổng thể

Để đạt được phát triển bền vững, các bên liên quan cần xây dựng một khung hợp tác rõ ràng và hiệu quả. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc tạo điều kiện cho các hoạt động hợp tác. Đồng thời, việc nâng cao nhận thức và năng lực cho cộng đồng địa phương là rất cần thiết. Những khuyến nghị này sẽ giúp tối ưu hóa lợi ích từ du lịch nông thôn và đảm bảo tính bền vững trong phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ với đề tài "Quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững: Nghiên cứu trường hợp tại tỉnh Lâm Đồng" do Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Ngân thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (2021), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đồng Xuân Đảm và PGS.TS. Phạm Hồng Long, thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế (Kinh tế du lịch, Mã số: 9340410). Nghiên cứu đặt trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp - nông thôn Việt Nam, nơi khu vực nông thôn chiếm 60,8 triệu người (tương đương 64,9% dân số cả nước), tỷ lệ thiếu việc làm 1,63% và tỷ lệ thất nghiệp 5,85% (Tổng cục Thống kê, 2017). Luận án tiên phong giải quyết bài toán chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang dịch vụ phi nông nghiệp thông qua mô hình phát triển du lịch nông thôn (DLNT) bền vững tại một tỉnh miền núi - cao nguyên có tính đa dạng sinh học và văn hóa tộc người đặc thù.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được định vị rõ nét: Trong khi các công trình quốc tế và trong nước phần lớn tiếp cận hợp tác du lịch dưới góc độ định lượng rời rạc hoặc phân tích đơn chiều (Jamal & Getz, 1995; Byrd, 2007; Nguyễn Thị Bích Thủy, 2017), y học và kinh tế học du lịch chưa có mô hình tích hợp giải thích cơ chế tương tác đa phương giữa các chủ thể trong thể chế kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Các lý thuyết hiện hành chưa làm rõ được cách thức các rào cản về bất cân xứng quyền lực, khoảng cách văn hóa - ngôn ngữ và nhận thức tác động đến sự thất bại hoặc thành công của hợp tác điểm đến (Bramwell & Sharman, 1999; Wondirad et al., 2020).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu được thiết lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi 1 (RQ1): Các bên liên quan (stakeholders) tham gia vào mạng lưới hợp tác phát triển DLNT theo hướng bền vững tại điểm đến gồm những nhóm chủ thể nào?
2. Câu hỏi 2 (RQ2): Các hình thức hợp tác hiện hữu và vai trò chức năng của quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan đối với tính bền vững của điểm đến thể hiện ra sao?
3. Câu hỏi 3 (RQ3): Những nhóm nhân tố nào giữ vai trò thúc đẩy (drivers) và cản trở (barriers) mối quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong bối cảnh nông thôn miền núi?
4. Câu hỏi 4 (RQ4): Những tiền đề và cơ chế nào quyết định sự hợp tác thành công nhằm đảm bảo cân bằng ba trụ cột kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984; Donaldson & Preston, 1995; Mitchell et al., 1997), Lý thuyết hợp tác và hoạch định du lịch (Collaboration Theory - Gray, 1985; Jamal & Getz, 1995; Bramwell & Sharman, 1999) và Khung phát triển du lịch nông thôn bền vững (Sustainable Rural Tourism - Lane, 1994; OECD, 1994; Sharpley, 2000, 2002; Blancas et al., 2011). Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát hai địa bàn đại diện điển hình của tỉnh Lâm Đồng là huyện Lạc Dương (đặc trưng DLNT văn hóa bản địa K'Ho, Chil gắn với Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà) và huyện Lâm Hà (đặc trưng DLNT nông nghiệp công nghệ cao, làng nghề tơ tằm truyền thống của cư dân người Kinh và DTTS), với khung dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập chuyên sâu trong giai đoạn 5 năm.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy sự tiến hóa của nghiên cứu DLNT khởi phát từ các cuộc khủng hoảng nông nghiệp thập niên 1970–1980 tại Mỹ và Tây Âu, buộc các trang trại tái cơ cấu sang hoạt động dịch vụ nhằm giảm thiểu rủi ro kinh tế (Fleischer & Pizam, 1997; Wilson et al., 2001; Su, 2011). Theo Hội đồng Châu Âu (2014), toàn châu lục có hơn 500.000 doanh nghiệp DLNT với 6 triệu giường lưu trú (chiếm 15% tổng năng lực lưu trú toàn cầu), tạo doanh thu vượt 100 tỷ Euro. Các dòng nghiên cứu chính hình thành gồm:

• Dòng nghiên cứu về hình thái và chức năng DLNT: Lane (1994), OECD (1994), Roberts & Hall (2003) và Wang et al. (2013) phân định DLNT dựa trên không gian mở, mật độ dân số thấp (<10.000 người), tài nguyên nông nghiệp và di sản văn hóa truyền thống.
• Dòng nghiên cứu về tính bền vững trong DLNT: Blancas et al. (2011), Garau (2015), Marzo-Navarro et al. (2015) và Nicholas & Thapa (2010) thiết lập hệ tiêu chí đo lường 3 trụ cột (kinh tế, văn hóa - xã hội, môi trường) và bổ sung trụ cột thể chế.
• Dòng nghiên cứu về quan hệ hợp tác và quản trị mạng lưới: Gray (1985), Jamal & Getz (1995), Bramwell & Sharman (1999), Vernon et al. (2005), Timur & Getz (2008), và Saito & Ruhanen (2017).

Trong y văn tồn tại những tranh luận lý thuyết gay gắt giữa hai luồng quan điểm đối lập:

• Luồng quan điểm đồng thuận chức năng (Functional Consensus Perspective): Đại diện bởi Jamal & Getz (1995), Wang & Xiang (2007), Graci (2013), lập luận rằng hợp tác tự thân là một tiến trình tích cực giúp tối ưu hóa nguồn lực, giải quyết xung đột, chia sẻ lợi ích và trao quyền tự nhiên cho các nhóm cộng đồng yếu thế thông qua thương lượng đa bên.
• Luồng quan điểm bất cân xứng quyền lực và phê phán thể chế (Critical Power-Dynamic Perspective): Khởi xướng bởi Vernon et al. (2005), Saito & Ruhanen (2017), Ma, Ryan & Bao (2020), chỉ ra rằng hợp tác thực chất phản ánh sự áp đặt quyền lực cưỡng chế và quyền lực thể chế. Các nhà cầm quyền và tập đoàn tư nhân thường hình thành "liên minh lợi ích" chiếm dụng tài nguyên đất đai và du lịch, trong khi cộng đồng địa phương (CĐĐP) bị cô lập và chịu tổn thương sinh kế.

Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa của hai luồng quan điểm trên, chỉ ra rằng trong bối cảnh nông thôn chuyển đổi ở Việt Nam, hợp tác không thể tự phát diễn ra theo mô hình phương Tây mà chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi cấu trúc quản trị hành chính công và năng lực nhận thức nội tại của cộng đồng bản địa.

So sánh đối chuẩn quốc tế:

1. Nghiên cứu của Wondirad, Tolkach & King (2020) tại Nam Ethiopia: Phát hiện 10 rào cản hợp tác du lịch sinh thái (quản trị yếu kém, thiếu niềm tin, bất cân xứng quyền lực, xung đột bộ tộc...). Luận án mở rộng phát hiện này bằng việc chứng minh rằng ở Việt Nam, sự gắn kết xã hội và thể chế hành chính cơ sở có thể bù đắp khoảng trống nguồn lực tài chính nếu thiết lập được cơ chế phân phối lợi ích minh bạch.
2. Nghiên cứu của Keyim (2017) tại Phần Lan: Chỉ ra sự thất bại của quản trị hợp tác do hạn chế thể chế làng xã. Luận án chỉ ra điểm tương đồng nhưng đưa ra giải pháp đột phá thông qua vai trò cầu nối của các "trưởng nhóm cộng đồng bản địa" (như già làng, trưởng nhóm cồng chiêng) để chuyển hóa quyền lực văn hóa thành năng lực hợp tác kinh tế.
3. Nghiên cứu của Ma, Ryan & Bao (2020) tại Trung Quốc: Phản ánh sự đối đầu trong thu hồi đất đai cho DLNT giữa chính quyền - nhà đầu tư và người nông dân. Luận án làm rõ bối cảnh Lâm Đồng có sự dung hòa tốt hơn khi các mô hình nông hộ liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp sạch gắn với dịch vụ lưu trú farmstay/homestay.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng căn bản Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984; Donaldson & Preston, 1995) trong quản trị du lịch nông nghiệp - nông thôn:

• Mở rộng phân loại bên liên quan: Phát triển ma trận phân hạng từ mô hình Mitchell et al. (1997), phân định rõ 5 nhóm chủ thể trong không gian DLNT: (1) Chính quyền địa phương (CQĐP) các cấp; (2) Doanh nghiệp du lịch và lữ hành (DNDL); (3) Cộng đồng địa phương và nông hộ bản địa (CĐĐP); (4) Khách du lịch; (5) Các tổ chức trung gian (Viện/Trường đại học, Hiệp hội du lịch, Vườn quốc gia, Tổ chức quốc tế JICA, UNESCO, WWF).
• Lý thuyết hóa động lực hợp tác trong nền kinh tế chuyển đổi: Bổ sung vào mô hình Jamal & Getz (1995) biến số "Đặc trưng văn hóa tộc người và rào cản năng lực tiếp cận thị trường". Nghiên cứu chứng minh rằng niềm tin (trust) và cam kết (commitment) không tự nhiên sinh ra từ hợp đồng pháp lý (formal contracts) mà bắt nguồn từ mạng lưới xã hội phi chính thức (informal social networks) và sự chia sẻ chuẩn mực đạo đức cộng đồng.
• Thiết lập mô hình dịch chuyển nhận thức (Cognitive Paradigm Shift): Chứng minh bằng chứng thực nghiệm rằng nhận thức của bên liên quan là tiền đề quyết định hành vi hợp tác. Sự chuyển dịch từ "tư duy khai thác cạn kiệt tài nguyên" sang "đồng kiến tạo giá trị bền vững" tạo ra sự chuyển hóa sâu sắc từ cạnh tranh triệt tiêu sang mô hình hợp tác cùng cạnh tranh (coopetition).

Khung phân tích độc đáo

Mô hình phân tích tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Stakeholder Theory ( Freeman, 1984); (2) Collaborative Planning Theory (Gray, 1985; Bramwell & Sharman, 1999); (3) Sustainable Destination Management (Lane, 1994; Blancas et al., 2011).

Khung phân tích xác định các điều kiện biên (boundary conditions):

• Áp dụng tối ưu cho các vùng nông thôn có cấu trúc dân cư hỗn hợp (đồng bào DTTS kết hợp cư dân nhập cư), nơi tài nguyên du lịch dựa vào sinh thái nông nghiệp và bản sắc nhân văn đặc thù.
• Đòi hỏi sự hiện diện của cơ chế quản trị công cấp cơ sở có mức độ can thiệp điều tiết nhất định.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triết lý nghiên cứu Chủ nghĩa hiện thực diễn giải (Interpretivist Realism), tiếp cận hiện tượng hợp tác thông qua trải nghiệm thực tế, nhận thức và ý niệm của các chủ thể tham gia. Thiết kế nghiên cứu trường hợp so sánh kép (Multiple Comparative Case Study Design theo chuẩn mực của Yin, 2014 và Stake, 1995) được lựa chọn thay thế cho phương pháp định lượng thuần túy. Quyết định phương pháp luận này được bảo vệ dựa trên luận điểm: Quan hệ hợp tác là một hiện tượng xã hội động, phức tạp, gắn chặt với ngữ cảnh lịch sử - văn hóa địa phương mà các mô hình hồi quy biến số không thể bóc tách toàn diện bản chất tương tác vi mô.

Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) bao gồm:

• Cấp độ vĩ mô/trung mô (Macro/Meso level): Thể chế chính sách du lịch, quy hoạch phát triển nông thôn mới tỉnh Lâm Đồng.
• Cấp độ vi mô (Micro level): Tương tác hành vi giữa chính quyền xã/huyện, chủ trang trại, doanh nghiệp lữ hành, ban quản lý rừng và nông hộ DTTS.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu kết hợp kỹ thuật chọn mẫu có mục đích (Purposive Sampling) và chọn mẫu quả bóng tuyết (Snowball Sampling) nhằm tiếp cận đúng các nhân chứng then chốt (key informants) nắm giữ thông tin sâu rộng.

Tiêu chí lựa chọn và kích thước mẫu phỏng vấn chuyên sâu:

• Tổng số lượng mẫu thực tế: Tiến hành phỏng vấn sâu bán cấu trúc (semi-structured in-depth interviews) với 48 đối tượng đại diện đầy đủ các nhóm bên liên quan tại 2 huyện (Lạc Dương: 25 người, Lâm Hà: 23 người).
• Cơ cấu mẫu bao gồm:
  • Cán bộ quản lý Nhà nước (Sở VHTTDL Lâm Đồng, Phòng VHTT huyện Lạc Dương & Lâm Hà, UBND xã): 10 người.
  • Đại diện Doanh nghiệp Lữ hành & Điểm đến (DNDL): 12 người.
  • Cộng đồng địa phương (Chủ vườn nông nghiệp công nghệ cao, nghệ nhân dệt lụa, già làng, trưởng nhóm cồng chiêng, hộ nông dân DTTS): 20 người.
  • Chuyên gia nghiên cứu, Ban quản lý VQG Bidoup - Núi Bà, Hiệp hội: 6 người.

Nghiên cứu áp dụng quy trình kiểm chứng tam giác hóa (Triangulation) nghiêm ngặt:

1. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu dữ liệu phỏng vấn sâu với tài liệu lưu trữ chính thức (Nghị quyết, Báo cáo thống kê, Đề án du lịch) và dữ liệu quan sát hiện trường không tham dự (Non-participant Observation ghi chép bằng nhật ký điền dã và hình ảnh).
2. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phỏng vấn cá nhân, thảo luận nhóm trọng tâm (FGD) và phân tích tài liệu văn bản.
3. Độ tin cậy và tính hợp lệ định tính (Trustworthiness criteria theo Lincoln & Guba, 1985): Đạt tính chuẩn xác (Credibility) thông qua kỹ thuật đối soát thành viên (Member Checking), gửi lại biên bản phỏng vấn cho người tham gia xác nhận; tính chuyển giao (Transferability) bằng mô tả đậm đặc bối cảnh (Thick Description); và tính xác thực (Confirmability) qua việc lưu trữ chuỗi bằng chứng (Audit Trail).

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được mã hóa và phân tích theo phương pháp phân tích chủ đề (Thematic Analysis theo chuẩn mực của Braun & Clarke, 2006) và lý thuyết nền tảng từng phần (Grounded Theory Coding của Strauss & Corbin, 1998) với sự trợ giúp của quy trình phân loại mã hóa khoa học:

• Mã hóa mở (Open Coding): Trích xuất các phân đoạn văn bản nguyên thủy thành 142 mã sơ cấp phản ánh nhận thức, động cơ, xung đột, lợi ích và rào cản.
• Mã hóa trục (Axial Coding): Nhóm các mã tương đồng thành 18 danh mục khái niệm (categories) phân định rõ nhân tố thúc đẩy và cản trở.
• Mã hóa chọn lọc (Selective Coding): Tích hợp thành 4 chủ đề cốt lõi cấu thành Khung mô hình hợp tác bền vững.
• Điểm bão hòa dữ liệu (Theoretical Saturation): Dữ liệu đạt ngưỡng bão hòa lý thuyết ở lượt phỏng vấn thứ 38–40, khi không có thông tin hoặc thuộc tính khái niệm mới xuất hiện; các phỏng vấn tiếp theo (đến mẫu thứ 48) dùng để củng cố độ tin cậy tuyệt đối của các chủ đề.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: Cấu trúc hình thức hợp tác đa tầng nhưng thiếu tính chính thức hóa dài hạn. Tại Lạc Dương và Lâm Hà tồn tại 4 hình thức hợp tác: Hợp tác dọc (Lữ hành – Điểm vườn/Nhóm cồng chiêng), Hợp tác ngang (Giữa các nông hộ/nhà vườn tạo chuỗi sản phẩm), Hợp tác công – tư (CQĐP – Doanh nghiệp – CĐĐP), và Hợp tác phi chính thức. Tuy nhiên, 78% các mối quan hệ giữa công ty lữ hành và người dân bản địa dựa trên "thỏa thuận miệng" hoặc hợp đồng ngắn hạn theo mùa vụ, thiếu ràng buộc pháp lý chặt chẽ, dẫn đến sự thiếu ổn định và dễ đổ vỡ khi có biến động thị trường.

2. Phát hiện 2: Nghịch lý bất cân xứng quyền lực và rào cản văn hóa tộc người (Counter-intuitive finding). Tại huyện Lạc Dương, không gian du lịch văn hóa cồng chiêng phụ thuộc vào cộng đồng người K'Ho, Chil nhưng nhóm này lại nắm giữ quyền lực đàm phán kinh tế thấp nhất. Các doanh nghiệp lữ hành bên ngoài kiểm soát dòng khách và giá vé, hưởng phần lớn thặng dư kinh tế, trong khi nghệ nhân bản địa chỉ nhận thù lao biểu diễn bấp bênh (khoảng 100.000 – 150.000 VNĐ/buổi diễn). Ngược lại, tại Lâm Hà, sự tương đồng văn hóa giữa các chủ thể người Kinh giúp quá trình liên kết sản xuất tơ lụa và cà phê thuận lợi hơn nhưng lại nảy sinh cạnh tranh nội bộ gay gắt.

3. Phát hiện 3: Sự phân hóa nhận thức về phát triển bền vững giữa các nhóm chủ thể. CQĐP tập trung vào các chỉ tiêu kinh tế, số lượt khách và hoàn thành tiêu chí số 13 trong Chương trình Nông thôn mới. Doanh nghiệp ưu tiên tối đa hóa lợi nhuận và thị phần. CĐĐP quan tâm trực tiếp đến việc làm và thu nhập trước mắt. Nhóm các nhà khoa học và VQG Bidoup - Núi Bà chú trọng bảo tồn đa dạng sinh học và môi trường. Sự lệch pha về hệ giá trị này là nguồn gốc sâu xa của xung đột lợi ích.

4. Phát hiện 4: Bốn nhóm nhân tố cản trở và bốn nhóm nhân tố thúc đẩy cốt lõi.

   • Nhân tố thúc đẩy: (1) Nhu cầu chia sẻ và bù đắp nguồn lực thiếu hụt; (2) Cơ hội đa dạng hóa sinh kế và gia tăng thu nhập; (3) Vai trò định hướng và hỗ trợ hạ tầng của Nhà nước; (4) Vốn xã hội và sự tin cậy lẫn nhau được bồi đắp qua thời gian.
   • Nhân tố cản trở: (1) Bất cân xứng quyền lực và chia sẻ lợi ích không công bằng; (2) Hạn chế về trình độ, kỹ năng nghiệp vụ du lịch và rào cản ngôn ngữ của đồng bào DTTS; (3) Thiếu cơ chế phối hợp liên ngành và quy hoạch tổng thể; (4) Tâm lý kinh doanh chụp giật, thiếu niềm tin chiến lược giữa lữ hành và nhà vườn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung vào lý thuyết quản trị điểm đến mô hình Quan hệ hợp tác đa bên thích ứng với bối cảnh kinh tế chuyển đổi (Adaptive Stakeholder Collaboration Model), chứng minh rằng sự thành công của hợp tác điểm đến nông thôn không chỉ đo bằng hiệu quả kinh tế mà bằng mức độ trao quyền và sự hài lòng văn hóa của cộng đồng bản địa.
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình phân tích trường hợp so sánh kép với bộ công cụ thu thập và mã hóa định tính nghiêm ngặt, có thể nhân rộng để nghiên cứu các điểm đến DLNT tại các quốc gia đang phát triển có sự hiện diện của cộng đồng DTTS.
• Về thực tiễn quản lý và kinh doanh:
  • Khuyến nghị các DNDL xây dựng mô hình liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp sạch – trải nghiệm du lịch bền vững (Farm-to-Table Eco-tourism).
  • Khuyến khích thành lập các Hợp tác xã DLNT kiểu mới do người dân làm chủ, có tư cách pháp nhân để ký kết hợp đồng thương mại bình đẳng với các công ty lữ hành.
• Về hàm ý chính sách:
  • Đề xuất UBND tỉnh Lâm Đồng và Sở VHTTDL thành lập Tổ chức Quản lý Điểm đến cấp huyện (DMO) với cơ chế đối tác công - tư - cộng đồng (3P+C).
  • Ban hành chính sách hỗ trợ tín dụng ưu đãi, đào tạo kỹ năng du lịch cộng đồng cho đồng bào DTTS, lồng ghép nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới và Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn không gian địa bàn: Nghiên cứu thực hiện tại 2 huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng mang tính đặc thù cao của vùng Tây Nguyên, do đó khả năng suy rộng tổng quát (generalizability) sang các vùng nông thôn đồng bằng (như Đồng bằng sông Cửu Long hay Đồng bằng sông Hồng) cần có sự hiệu chỉnh thích hợp.
2. Giới hạn phương pháp tiếp cận: Nghiên cứu sử dụng thuần túy phương pháp định tính trường hợp, chưa thực hiện kiểm định lượng hóa bằng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để đo lường trọng số chính xác của từng nhân tố tác động.
3. Giới hạn tính thời điểm: Dữ liệu phản ánh trạng thái hợp tác tại thời điểm nghiên cứu, chưa ghi nhận đầy đủ những biến động mang tính đứt gãy do khủng hoảng ngoại cảnh (như đại dịch toàn cầu COVID-19).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Ứng dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Design), phát triển thang đo định lượng và kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính (PLS-SEM) trên quy mô mẫu lớn tại nhiều tỉnh thành.
• Hướng 2: Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và kinh tế nền tảng (nền tảng OTA, mạng xã hội, thương mại điện tử nông sản) đến cấu trúc hợp tác của các bên liên quan trong DLNT.
• Hướng 3: Phân tích so sánh xuyên quốc gia (Cross-national Comparative Studies) giữa mô hình DLNT Việt Nam với các quốc gia trong khu vực ASEAN (Thái Lan, Indonesia, Malaysia).
• Hướng 4: Nghiên cứu chu kỳ thích ứng và khả năng chống chịu (Resilience Theory) của mạng lưới hợp tác DLNT trước các cú sốc khủng hoảng kinh tế và biến đổi khí hậu.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu có hệ thống và chuyên sâu về quan hệ hợp tác trong DLNT theo hướng bền vững dưới lăng kính lý thuyết các bên liên quan. Ước tính công trình cung cấp cơ sở dữ liệu và khung lý thuyết tham khảo cho hàng chục bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành danh tiếng (Scopus/WoS và Tạp chí Kinh tế & Phát triển).
• Chuyển đổi ngành công nghiệp du lịch: Thúc đẩy sự chuyển dịch mô hình kinh doanh DLNT tại Lâm Đồng từ tự phát, manh mún sang liên kết chuỗi giá trị bền vững; định hình tiêu chuẩn hợp tác giữa các công ty lữ hành quốc tế/nội địa với các hợp tác xã nông nghiệp công nghệ cao.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban chỉ đạo phát triển du lịch tỉnh Lâm Đồng trong việc xây dựng "Đề án phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng giai đoạn 2021–2025, định hướng đến năm 2030".
• Lợi ích xã hội: Tạo tiền đề nâng cao sinh kế, bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên (Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại được UNESCO công nhận), trao quyền kinh tế cho phụ nữ và đồng bào DTTS K'Ho, Chil, góp phần giảm tỷ lệ thất nghiệp và hạn chế di cư nông thôn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích lý thuyết tích hợp chuẩn mực, giải quyết khoảng trống nghiên cứu về quản trị du lịch vùng nông thôn chuyển đổi và bộ công cụ nghiên cứu định tính điển hình.
• Cơ quan quản lý Nhà nước & Nhà hoạch định chính sách: Sở VHTTDL, Sở Nông nghiệp & PTNT, UBND các cấp có được cẩm nang cơ chế điều phối, giải quyết triệt để các xung đột lợi ích và thiết lập chính sách hỗ trợ đúng trọng tâm.
• Doanh nghiệp Du lịch & Lữ hành: Nhận diện rõ rủi ro khi liên kết tự phát, từ đó xây dựng chiến lược hợp tác đối tác chiến lược dài hạn, bền vững với người dân địa phương để đa dạng hóa sản phẩm tour trải nghiệm.
• Cộng đồng địa phương & Nông dân: Nâng cao vị thế đàm phán, nhận thức rõ quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia vào chuỗi giá trị du lịch, chuyển hóa tài nguyên văn hóa và nông nghiệp thành nguồn lực sinh kế bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984) và Lý thuyết hoạch định hợp tác (Jamal & Getz, 1995) bằng cách xây dựng thành công Mô hình quản trị hợp tác thích ứng trong không gian du lịch nông thôn đa tộc người. Đóng góp đột phá nằm ở việc chứng minh: Trong thể chế kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa, cấu trúc hợp tác không thể vận hành đơn thuần theo cơ chế thị trường mà phải dựa trên sự cân bằng giữa "Quyền lực điều tiết công của Nhà nước", "Năng lực thị trường của Doanh nghiệp" và "Vốn xã hội - Bản sắc văn hóa của Cộng đồng bản địa".

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu định lượng của Nguyễn Thị Bích Thủy, 2017 tại Đà Nẵng hay nghiên cứu mô tả đơn tuyến của Đào Ngọc Cảnh & Ngô Thị Ái Thi, 2018 tại An Giang), luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu trường hợp so sánh kép (Comparative Multiple-case Study) kết hợp quy trình mã hóa định tính 3 cấp độ (Open - Axial - Selective Coding) với sự đối chứng dữ liệu tam giác hóa chuẩn xác, giải thích sâu sắc bản chất tương tác vi mô giữa các chủ thể thay vì chỉ dừng lại ở các số liệu thống kê bề mặt.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng xác thực ra sao? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là: Sự hiện diện của các chính sách hỗ trợ phát triển DLNT từ phía chính quyền đôi khi lại tạo ra sự thụ động và tâm lý ỷ lại của cộng đồng địa phương nếu thiếu cơ chế trao quyền tự chủ thực chất. Bằng chứng tại huyện Lạc Dương cho thấy dù nhà nước đầu tư cơ sở vật chất nhà sinh hoạt cộng đồng, nhưng do thiếu sự tham gia từ khâu lập kế hoạch của người dân K'Ho, các công trình này bị bỏ hoang hoặc khai thác kém hiệu quả, trong khi các nhóm cồng chiêng tư nhân do người dân tự đứng ra liên kết với homestay lại hoạt động sôi nổi và đem lại thu nhập thực tế cao hơn.

4. Quy trình sao chép nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không? Trả lời: Luận án cung cấp trọn vẹn quy trình nghiên cứu có tính lặp lại cao: Toàn bộ dàn bài phỏng vấn sâu bán cấu trúc cho từng nhóm bên liên quan (Phụ lục 1), Danh mục mã hóa khái niệm (Bảng 3.4), Tiêu chí chọn mẫu và mô tả đặc tính nhân chứng (Bảng 3.3, Phụ lục 2), giúp các nhà nghiên cứu khác có thể hoàn toàn nhân rộng mô hình kiểm chứng tại các địa bàn nông thôn khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Mô hình lượng hóa tác động của vốn xã hội đến hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị DLNT; (2) Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và du lịch thông minh (Smart Rural Tourism) đến sự biến đổi quan hệ hợp tác; (3) Khung chính sách bảo hiểm sinh kế và chia sẻ rủi ro khí hậu trong mạng lưới đối tác du lịch nông nghiệp.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú hệ thống lý luận về DLNT và phát triển DLNT theo hướng bền vững trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển và nền kinh tế chuyển đổi.
2. Nhận diện và phân loại toàn diện cấu trúc 5 nhóm bên liên quan, làm sáng tỏ các hình thức hợp tác dọc, ngang, chính thức và phi chính thức trong hệ sinh thái DLNT tại tỉnh Lâm Đồng.
3. Chỉ ra và giải thích thấu đáo hệ thống 4 nhóm nhân tố thúc đẩy và 4 nhóm nhân tố cản trở quan hệ hợp tác, đặc biệt nhấn mạnh rào cản bất cân xứng quyền lực và khác biệt văn hóa tộc người.
4. Đề xuất thành công Khung nghiên cứu toàn diện về quan hệ hợp tác giữa các bên liên quan trong phát triển DLNT theo hướng bền vững, gắn kết chặt chẽ ba trụ cột kinh tế, văn hóa - xã hội và sinh thái.
5. Thiết lập hệ thống giải pháp và hàm ý chính sách mang tính thực tiễn cao, tập trung vào nâng cao nhận thức, trao quyền cho cộng đồng địa phương, củng cố niềm tin, tăng cường cam kết và dung hòa hợp tác - cạnh tranh giữa các chủ thể.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới mẻ về quản trị du lịch nông thôn thích ứng, đóng góp thiết thực vào chiến lược phát triển bền vững kinh tế nông nghiệp - nông thôn Việt Nam trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 đề cập đến tính cấp thiết của nghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn. Về lý luận đã đề cập đến PTDLNT và vai trò của HTCBLQ. Đồng thời, về lý luận cũng đề cập đến các kết quả nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến HTCBLQ cả trên thế giới và trong nước. Trên cơ sở đó, đã xác định hướng nghiên cứu này còn nhiều khuyết thiếu về nội dung, địa bàn và kết quả nghiên cứu và hợp tác trong điều kiện trình độ kinh tế, nhận thức còn hạn chế và thể chế xã hội chủ nghĩa như ở nước ta thì chưa được nghiên cứu kỹ.

Về thực tiễn, nội dung này đã giới thiệu về PTDLNT trên thế giới, tại Việt Nam và tại tỉnh Lâm Đồng, và cũng đã luận giải đặc điểm PTDLNT vùng dân tộc thiểu số có những khó khăn về nhận thức là nguyên nhân quan trọng đòi hỏi cách tiếp cận khác biệt trong thúc đẩy hợp tác. HTCBLQ sẽ tổng hợp được các nguồn lực thúc đẩy PTDLNT, giải quyết được nhiều tồn tại của vùng nông thôn và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Theo đó, mục tiêu nghiên cứu (tổng quát và cụ thể) được xác lập, trên cơ sở đó hình thành các câu hỏi nghiên cứu phù hợp, đồng thời, tập trung vào đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Chương này cũng làm sáng tỏ ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài và xác định kết cấu của luận án gắn với các nội dung nghiên cứu tiếp theo.

19 CHƢƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2. Tổng quan nghiên cứu 2. Các nghiên cứu về du lịch nông thôn Từ những năm 1970, khủng hoảng nông nghiệp đã làm giảm cơ hội phát triển kinh tế nông thôn. Những thách thức mà sản xuất nông nghiệp ở Mỹ phải đối mặt đó là giá cả nông sản thấp, chi phí cao, toàn cầu hóa,… là những vấn đề làm suy giảm đáng kể thu nhập của các trang trại nhỏ ở Mỹ (Perales, 2002; Su, 2011).

Năm 1980 cuộc khủng hoảng trang trại ở vùng Midwest, Mỹ cũng dẫn đến số lượng nông dân giảm và buộc các trang trại phải cơ cấu lại để tăng thêm thu nhập bằng các hoạt động phi nông nghiệp, tiếp tục canh tác hoặc tuyên bố phá sản. Cuộc khủng hoảng nông nghiệp và mất việc làm trong sản xuất nông nghiệp có hiệu ứng đáng kể trong cộng đồng nông thôn. Hậu quả là tốc độ thất nghiệp tăng cao, thu nhập thực tế của cộng đồng dân cư bị suy giảm tại các vùng nông thôn (Wilson và cộng sự, 2001). Cũng theo Wilson và cộng sự (2001) thì những thay đổi này đã hạn chế sự phát triển kinh tế nông thôn, làm cho những chiến lược phát triển cũ kém hiệu quả và buộc phải tìm cách thức mới - cách phi truyền thống để duy trì sự phát triển kinh tế nông thôn.

PTDLNT là một trong những chiến lược phát triển kinh tế nông thôn vì nó mang lại thu nhập, tạo ra công ăn việc làm và giúp tiêu thụ nông sản (OECD, 1994; Fleischer và Pizam, 1997; Wilson và cộng sự, 2001; Sharpley, 2002; Su, 2011). Ở các tiểu bang Wyoming, Montana và Idaho của Mỹ, số lượng doanh nghiệp nông trang thân thiện đã tăng nhanh trong 5 năm từ 1985-1990 (OECD, 1994). Các công ty đường sắt bắt đầu quan tâm đến vận chuyển khách du lịch đến các vùng quê xa xôi có danh lam thắng cảnh hấp dẫn. Tuy nhiên, DLNT ở giai đoạn này được quan niệm tương đồng với một số loại hình du lịch ở nông trại, du lịch xanh, du lịch di sản, du lịch nhà nghỉ ở nông thôn.

Do DLNT hấp dẫn đặc biệt với khách du lịch vì gắn liền với các đặc điểm văn hóa, lịch sử, dân tộc và địa lý riêng biệt của mỗi vùng nông thôn (OECD, 1994; Wilson và cộng sự, 2001; Darău và cộng sự, 2010; Bhattacharjee, 2015) nên đã tạo một xu hướng du lịch mới là du lịch đến vùng nông thôn để tham quan và trải nghiệm. Theo số liệu thống kê năm 2014 tại Hội nghị Châu Âu về DLNT lần thứ 5, tại Châu Âu, trong tổng số 500.000 doanh nghiệp kinh doanh DLNT có 6 triệu giường ngủ, tương đương 15% khả năng đáp ứng về lưu trú. DLNT đã tạo ra hơn 100 tỷ Europe - chủ yếu trong nền kinh tế và là yếu tố quan trọng đối với sự sống còn và sự hồi sinh của nhiều vùng nông thôn (Hội nghị Châu Âu, 2014). DLNT không phải là hoàn toàn mới.

Sự quan tâm về giải trí ở vùng nông thôn đã tăng nhanh trong thế kỷ 19 và người dân thành phố muốn lấy lại cân bằng trong 20 cuộc sống do phải chịu sức ép căng thẳng từ quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa (Darău và cộng sự, 2010). DLNT là một trong số các lĩnh vực chính trong chiến lược phát triển nông thôn của nhiều quốc gia Pháp, Úc, Anh (Su, 2011). Nó không chỉ được coi là một con đường để nông thôn tái tạo và đa dạng hóa kinh tế (Su, 2011) mà còn là một hình thức để ngăn chặn các doanh nghiệp quá phụ thuộc vào nguồn thu nhập từ nông nghiệp (Hegarty và Przezborska, 2005). Năm 1998, lần đầu tiên Tổng cục Du lịch Trung Quốc đã giới thiệu về DLNT.

Đây là điều kiện thuận lợi để đa dạng hoạt động du lịch tại các trang trại và số lượng cộng đồng dân cư nông thôn đã tăng lên rất nhanh (Su, 2011). Các nghiên cứu về DLNT rất đa dạng và ở bối cảnh nhiều quốc gia khác nhau. Nghiên cứu của Wang và cộng sự (2013) về nguyên tắc, mô hình và tương lai của PTDLNT tại Trung Quốc. DLNT đã trải qua giai đoạn phát triển nhanh trong ba thập kỷ trước và DLNT được coi như chất xúc tác hiệu quả thúc đẩy phát triển nông nghiệp và sự suy giảm của vùng nông thôn.

Nhóm tác giả đã tổng quan các tiếp cận DLNT dựa trên phạm vi địa lý, mục tiêu phát triển, các nguồn lực, các chủ thể, hệ thống sản phẩm, thị trường, các nguồn lực. Kết quả nghiên cứu cũng đã chỉ ra các nguyên tắc của PTDLNT gồm chủ đề nông nghiệp, Chính quyền dẫn dắt sự tham gia của các bên liên quan, ưu tiên hàng đầu lợi ích của người nông dân, phát triển gắn với bảo vệ, thích nghi với điều kiện của địa phương. Dựa trên các nguyên tắc PTDLNT, nhóm tác giả đề xuất các mô hình PTDLNT ở Trung Quốc, bao gồm: mô hình du lịch nông nghiệp, du lịch văn hóa dân gian, du lịch làng, du lịch giải trí và kỳ nghỉ nông thôn, du lịch tìm hiểu về nông nghiệp. Trên cơ sở đó, qua kinh nghiệm thực tiễn và thực hành DLNT, nhóm tác giả đã xác định những hạn chế của PTDLNT tại Trung Quốc, bao gồm sự ủng hộ của chính quyền cho PTDLNT, điều chỉnh cấu trúc DLNT, thúc đẩy thực hành hiệu quả vùng đang bị suy giảm, thiếu hụt các hoạt động trải nghiệm, thiếu sự phát triển thích hợp và thúc đẩy văn hóa nông thôn.

Nghiên cứu của Khartishvili và cộng sự (2019) về du lịch ở vùng nông thôn của Georgia và đối tác quốc tế như là một phương tiện để phát triển khu vực nông thôn và là một kênh việc làm thay thế trong lĩnh vực nông nghiệp. Nghiên cứu đã đề xuất thể chế hóa DLNT trong nước và đề xuất các hành động liên quan. Dựa vào kết quả phỏng vấn các bên liên quan khác nhau và thảo luận nhóm, những thách thức gần đây của PTDLNT là tiếp thị du lịch ở mức độ quốc gia gắn với sản phẩm DLNT. Các phát hiện chính của nghiên cứu bao gồm các khuyến nghị tạo ra một cấu trúc trung tâm hàng đầu cho DLNT ở cấp quốc gia, điều này sẽ mang tính chiến lược các vấn đề và định mức chung của DLNT.

Đồng thời, nhóm nghiên cứu đề xuất thành lập tổ chức quản lý điểm 21 đến, vì sẽ tích hợp các quy định chung trong luật pháp vùng và tiếp thị với sự HTCBLQ chặt chẽ tại địa phương. Blancas và cộng sự (2011) đã đề xuất hệ thống chỉ số để phân tích tính bền vững của hoạt động du lịch tại các điểm đến nông thôn cho công tác quản lý du lịch trong PTDLNT tại Andalusia (Tây Ban Nha). Kết quả xác định các chỉ ra những chỉ tiêu về xã hội đối với CĐĐP; các chỉ tiêu về kinh tế (lợi ích kinh tế, sự hài lòng du khách, lập kế hoạch du lịch, thời vụ, việc làm, vận chuyển du lịch, lộ trình và cạnh tranh điểm đến) và các chỉ tiêu về môi trường (quản lý năng lượng, hệ sinh thái, bảo tồn tài nguyên và xử lý nguồn nước, ô nhiễm không khí). Phương pháp phân tích thành phần chinh (Principal Component Analysis - PCA) được sử dụng để đánh giá chỉ số bền vững cho vùng nông thôn.

Kết quả nghiên cứu là chỉ dẫn quan trọng cho các nhà quản lý và nhà hoặc định chính sách PTDLNT bền vững để hiểu rõ hơn quá trình chuyển đổi sang tính bền vững tại các điểm đến DLNT. Lo và cộng sự (2013) về DLNT và hình ảnh điểm đến thông qua khảo sát 297 người dân là CĐĐP từ 34 điểm DLNT ở Malaysia. Năm giả thuyết bao gồm các lĩnh vực về xã hội, kinh tế, môi trường, văn hóa và cộng đồng về hình ảnh điểm đến đã được phát triển. Kết quả nghiên cứu cho thấy CĐĐP quan tâm nhất đến tác động xã hội và các giá trị của cộng đồng trong việc duy trì hình ảnh điểm đến của họ.

Nghiên cứu của Keyim (2017) về quản trị hợp tác du lịch, phát triển cộng đồng nông thôn ở Phần Lan. Phương pháp nghiên cứu trường hợp đã được thực hiện. Kết quả nghiên cứu cho thấy cộng đồng làng xã nhận được lợi ích du lịch hạn chế do nhiều ràng buộc khác nhau bắt nguồn từ các điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt và hệ thống thể chế của làng. Tuy nhiên, việc đấu tranh để hình thành cách tiếp cận quản trị hợp tác DLCĐ công bằng và hiệu quả có thể mang lại những lợi ích kinh tế xã hội tích cực cho làng và cho các cộng đồng nông thôn đang suy giảm.

Trong những năm gần đây, tại Việt Nam, PTDLNT đã nhận được sự quan tâm nhiều hơn của các nhà nghiên cứu. Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào làm rõ cách hiểu về DLNT, đánh giá tiềm năng PTDLNT trong các bối cảnh khác nhau hoặc nghiên cứu hành vi khách du lịch nông thôn (Bùi Thị Lan Hương, 2012; Hoàng Ngọc Minh Châu và Trần Duy Minh, 2016; Đào Ngọc Cảnh và Ngô Thị Ái Thi, 2018).