Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÒNG, CHỐNG XÂM HẠI TÌNH DỤC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Xâm hại tình dục; GD phòng, chống XHTD cho HS; quản lý hoạt động GD phòng, chống XHTD cho HS là vấn đề được nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau. Các công trình nghiên cứu đã được công bố tập trung vào các nhóm vấn đề cơ bản như sau: khái niệm, thực trạng XHTD TE; sự cần thiết, nội dung, phương pháp, hình thức GD phòng, chống XHTD cho HS; quản lý hoạt động GD phòng, chống XHTD cho HS. Những nghiên cứu về xâm hại tình dục trẻ em Xâm hại tình dục TE được các tổ chức quốc tế uy tín trên thế giới như Liên hợp quốc, Tổ chức Y tế Thế giới, Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF),.
và các nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu từ khá sớm, trong đó, có thể kể đến: Từ năm 1999, trong Báo cáo Tham vấn về phòng chống xâm hại trẻ em (1999) [86], WHO đã đề cập đến XHTD TE như sau: “XHTD TE là việc lôi kéo TE tham gia vào hoạt động tình dục mà trẻ đó không hiểu một cách đầy đủ, không có khả năng quyết định ưng thuận một cách có hiểu biết, là hành động diễn ra giữa một TE với một người trưởng thành hoặc với một TE khác nhằm thỏa mãn nhu cầu của người đó”. Trong tài liệu tập huấn Tổ chức an toàn với trẻ em (2006) [72] cho rằng: “bất cứ hành động nào liên quan đến bổn phận hoặc sự không làm tròn trách nhiệm khiến trẻ bị mất quyền tự do, bị tổn hại về thể chất hoặc tinh thần, bị XHTD, hành động trái với pháp luật, đạo đức mà không được sự đồng ý của trẻ” thì coi đó là hành động XH. Tác giả Stairway Foundation trong Tổ chức Cứu trợ trẻ em Anh, Văn phòng khu vực Đông Nam Châu Á (Vùng dự án) (2006) [72] cũng cho rằng: XHTD không chỉ là những hành động sờ mó cá nhân mà còn đề cập đến cả những mối quan hệ, hành vi phạm tội bắt đầu từ xa hơn những đụng chạm đơn giản, kể cả bắt đầu từ ý nghĩ trong đầu của những kẻ XH. 13 Nghiên cứu của David Finkelhor, D.
(2009) [87], khẳng định rằng XHTD có thể xảy ra đối với tất cả các em; ở mọi độ tuổi, và ở bất cứ nơi nào từ gia đình, trường học, bệnh viện, công viên, nhà hàng, siêu thị, nhà thờ… cho đến trên mạng internet. Bất cứ việc gì liên quan đến tình dục mà có TE tham gia ở các mức độ khác nhau, đều được xem là XHTD TE. Trường Quốc tế Renaissance [13], trong cuốn Sổ tay và chính sách bảo vệ trẻ em đã chỉ rõ: XHTD liên quan đến việc ép buộc hoặc lôi kéo trẻ tham gia vào các hoạt động tình dục, dù bất kể trẻ có nhận thức về điều đang diễn ra hay không. Theo đó, XHTD có thể là những tiếp xúc cơ thể trực tiếp hoặc các hành vi không trực tiếp như cho trẻ xem hoặc tham gia quay phim, chụp ảnh với đề tài liên quan đến tình dục; xem cảnh quan hệ tình dục; khuyến khích trẻ tham gia các hành vi tình dục một cách không thích hợp hoặc dụ dỗ trẻ để chuẩn bị cho việc bị XH (bao gồm cả thông qua Internet).
Trong một nghiên cứu của tác giả Allan John Kemboi (2013) [91] về Mối quan hệ giữa bị xâm hại và thành tích học tập của HS tiểu học đã chỉ ra XHTD TE vẫn hoành hành trong trường học, trong gia đình và xã hội. Nó có ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập của HS. Mặc dù chính phủ, cá nhân và tổ chức phi Chính phủ đã có nhiều nỗ lực nhưng XHTE vẫn có chiều hướng gia tăng; ảnh hưởng đến phát triển và dẫn đến thành tích học tập kém, có thể dẫn đến bỏ học và cuối cùng ảnh hưởng đến trình độ biết chữ của đất nước, làm chậm tăng trưởng kinh tế. Theo tài liệu của Australian Aid & World Vision (2014) [74] về Phòng ngừa xâm hại tình dục trẻ em (Hướng dẫn thảo luận với CB cộng đồng) đã chỉ ra “XHTD là khi một người nào đó lôi kéo một trẻ tham gia vào hoạt động tình dục, bằng cách sử dụng quyền lực để ép buộc trẻ hoặc lợi dụng lòng tin của trẻ.
XHTD TE bao gồm tất cả những hành vi tình dục không mong muốn, các hành vi động chạm hay thậm chí không động chạm. XHTD TE bao gồm: làm phim, ảnh TE có tính chất XHTD; ép buộc trẻ xem, ép buộc TE quan hệ tình dục hoặc tham gia vào những hành vi tình dục”. Trong Báo cáo Child sexual abuse - recommended reforms (Xâm hại tình dục trẻ em - Khuyến nghị hoàn thiện pháp luật) của UNICEF Vietnam [99] cho rằng XH và bóc lột tình dục TE là những vấn đề ngày càng đáng lo ngại ở Việt 14 Nam. Báo cáo cũng đã phân tích và làm rõ định nghĩa của “quan hệ tình dục” và “các hoạt động tình dục khác”; các hình thức XHTD, tiếp xúc và không tiếp xúc đối với TE; xử phạt những người sử dụng vị trí đáng tin cậy hoặc quyền hạn của họ để LDTD trẻ vị thành niên; việc sử dụng TE cho mục đích khiêu dâm; dụ dỗ TE và trẻ vị thành niên tham gia hoạt động tình dục.
Bên cạnh các công trình nghiên cứu khoa học thì mỗi quốc gia trên thế giới cũng có những quan điểm khác nhau về XHTD TE, cụ thể: Luật bảo vệ và hỗ trợ TE bị bạo hành của Mỹ [84] đưa ra quan điểm XHTD TE là hành vi: “Thuyết phục, lôi kéo hoặc sử dụng áp lực để bắt TE tham gia vào hoặc hỗ trợ người khác tham gia thực hiện hành vi tình dục hoặc hành vi gợi tình…”; tại Úc các hành vi XHTD TE được liệt kê: “những người quen biết hoặc không quen biết với trẻ sử dụng lôi kéo hoặc bạo lực để bắt trẻ thực hiện hành vi tình dục thông qua nhiều hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp” [85], [42]. Trong thời gian qua vấn đề XHTD TE tại Việt Nam cũng đã thu hút sự chú ý quan tâm, nghiên cứu của nhiều tác giả trong nước. Trong cuốn Tội phạm và vấn đề chống tội phạm Lứa tuổi vị thành niên của nhóm tác giả Lê Văn Cương và cộng sự (1999) [18] đã chỉ ra thực trạng “kẻ phạm tội hiếp dâm TE thuộc đủ các tầng lớp xã hội, với những nhóm tuổi khác nhau, hầu hết chưa xây dựng gia đình (66%), mù chữ hoặc học vấn thấp (70%)”. Tác giả Nguyễn Lê Hoài Anh (2015) [2] trong nghiên cứu Nguy cơ xâm hại tình dục đối với trẻ em qua mạng internet cho thấy: Một số kẻ XHTD TE khác lại lựa chọn chiêu bài “mưa dầm thấm lâu”, đó là sau khi đã nhắm được đối tượng của mình, chúng không tiếc bỏ ra hàng giờ đồng hồ mỗi ngày để "tâm sự" và chiếm được lòng tin của “những con nai vàng ngơ ngác".
Sau đó, chúng dụ dỗ các em đến địa điểm hẹn đã sắp đặt trước để thực hiện hành vi đồi bại của mình và đe dọa các em không được tiết lộ, nếu không chúng sẽ đưa thông tin lên mạng cho bạn bè của trẻ biết. Thậm chí trẻ muốn tìm manh mối của kẻ xâm hại mình cũng rất khó khăn bởi lẽ những thông tin trên mạng rất khó kiểm chứng. Tác giả cũng cho rằng TE và thanh thiếu niên là đối tượng ham hiểu biết nhưng chưa đủ sức để kháng cự với những tác động và lôi kéo từ bên ngoài. Đặc biệt, ở giai đoạn tuổi dậy thì là quãng thời gian trẻ thay đổi và lớn lên nhanh chóng, bắt đầu muốn độc lập và cũng là lúc 15 chúng tò mò về giới tính.
Những kẻ XHTD sẽ đánh vào sự tò mò và dễ xiêu lòng của các em, dùng mọi cách dụ dỗ, trước tiên có thể đội lốt như người tử tế, tốt bụng, thậm chí còn giúp làm bài tập về nhà. Chúng ma mãnh và tìm cách tạo niềm tin nơi những trẻ chúng định xâm hại. Các em có thể không nhận biết đâu là sự dụ dỗ, đâu là tình thương đích thực. Nguy cơ này đặc biệt dễ xảy ra nơi những trẻ ít quý trọng bản thân, ít có sự quan tâm, chăm sóc của gia đình.
Trong Luật trẻ em 2016 [58], chỉ rõ: xâm hại tình dục, bạo lực, lạm dụng, bóc lột TE là hành vi bị nghiêm cấm. Ấn phẩm mới của UNICEF, nghiên cứu về Bóc lột tình dục ở trẻ em trai [14] phát hiện, cân nhắc đạo đức và thách thức về phương pháp luận ghi lại những gì đã biết về tầm quan trọng, các nhân tố rủi ro và hậu quả của bóc lột tình dục TE trai, đồng thời cung cấp phân tích về hậu quả sâu xa có thể xảy ra từ đại dịch COVID-19 [45]. Trong sổ tay Chính sách bảo vệ trẻ em (2019-2020) của hệ thống trường Quốc tế Canada [13] đề cập đến XHTD có các đặc điểm rất khác biệt cần được quan tâm chú ý, thường có kế hoạch dẫn đến hậu quả nghiêm trọng và khó phát hiện. Việc lên kế hoạch, còn gọi là “âm mưu” dụ dỗ khiến cho nạn nhân chấp nhận việc bị trách cứ, tự chịu trách nhiệm, mặc cảm tội lỗi và cảm thấy xấu hổ về các hành vi tình dục của kẻ phạm tội gây ra.
XHTD thường diễn ra bí mật hơn các loại xâm hại khác. Nhiều nạn nhân, qua quá trình bị dụ dỗ, được dạy tình dục là một hình thức thể hiện của tình yêu, vì vậy trẻ thường có xu hướng yêu mến kẻ phạm tội và tự cho rằng các em là những đứa trẻ hạnh phúc, không hề thể hiện bất kỳ dấu hiệu tiêu cực vì nhận thức “mình được yêu” của trẻ. Tài liệu cũng đưa ra những dấu hiệu nhận biết trẻ bị XHTD: có hiểu biết về tình dục, hành vi hoặc ngôn ngữ không phù hợp với lứa tuổi; mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục; có vết thương ở miệng, bộ phận sinh dục; bỏ nhà đi mà không có lý do cụ thể; không muốn ở một mình với một người nào đó; mang thai,. Như vậy, XHTD trẻ em đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu, đề cập đến với những nét cơ bản về khái niệm, đó là những hành vi tình dục không mong muốn ở các mức độ khác nhau, đáng lên án, có thể xẩy ra đối với tất cả các em; ở mọi độ tuổi, bất cứ nơi nào, gây ảnh hưởng nặng nề, tổn hại về thể chất, tinh thần cho trẻ.
