Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến quyền học tập của người dân tộc thiểu số * Đề tài khoa học Đề tài nghiên cứu “Nguyên nhân bỏ học của trẻ em Việt Nam từ 11 đến 18 tuổi” được tiến hành trong khuôn khổ dự án “Thúc đẩy sự phát triển và tham gia của thanh thiếu niên” hợp tác giữa Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc tiến hành trong giai đoạn 2000 - 2010 [61]. Nghiên cứu hướng đến mục tiêu tìm hiểu nguyên nhân và yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng bỏ học của trẻ em lứa tuổi 11 đến 18, trong đó có tìm hiểu nguyên nhân bỏ học của trẻ em DTTS.
Nhóm nghiên cứu cũng tổng kết các sáng kiến giải quyết tình trạng trẻ em bỏ học và đưa ra một số gợi mở định hướng nghiên cứu trong tương lai. “Báo cáo trẻ em ngoài nhà trường: Nghiên cứu của Việt Nam 2016”, nghiên cứu được Bộ GD&ĐT chủ trì thực hiện trong khuôn khổ “Sáng kiến toàn cầu về trẻ em ngoài nhà trường” của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc và Viện Thống kê của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc [11]. Công trình được nghiên cứu, biên soạn để phục vụ công tác quản lý giáo dục, lập kế hoạch, vận động chính sách nhằm thực hiện bình đẳng trong giáo dục cho mọi trẻ em, đặc biệt là các nhóm trẻ em thiệt thòi, trong đó có trẻ em người DTTS. Công trình này cũng góp phần phục vụ công tác nghiên cứu và hoạch định chính sách của các bộ, ngành, chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan của Chính phủ Việt Nam, đồng thời đáp ứng nhu cầu cung cấp thông tin của các tổ chức quốc tế trong nỗ lực chung nhằm 10 giảm thiểu số trẻ em ngoài nhà trường ở Việt Nam góp phần thực hiện QHT của trẻ em, bảo vệ trẻ em.
* Sách “The right to education as an international human right”(quyền giáo dục như là một quyền con người) của tác giả Delbruck trong Niên giám Đức về Luật quốc tế [145]. Ở trang 92-104, công trình đã đi sâu nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến quyền giáo dục, luận giải vì sao quyền giáo dục được xem là một quyền cơ bản của con người. “The Human Right to Education” (quyền về giáo dục của con người) của tác giả Douglas Hodgson [146] là một công trình chuyên khảo gồm 233 trang cung cấp những nội dung tổng quát về quyền được giáo dục. Cuốn sách cũng đề cập đến nghĩa vụ của các quốc gia trong việc bảo đảm QHT cho người dân nước mình; vai trò của các bậc cha mẹ trong các quyết định liên quan đến việc học tập của con cái họ.
Tác giả cũng nghiên cứu những vấn đề đang gây cản trở cho việc thực hiện QHT trong bối cảnh của nhiều nước kém phát triển và cả những nước phát triển. “Quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam (truyền thống, lý luận và thực tiễn)” của Trung tâm Nghiên cứu QCN (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) và Hội Nghiên cứu QCN Trung Quốc [125]. Cuốn sách tập hợp các công trình nghiên cứu của các tác giả về QCN ở Trung Quốc và Việt Nam, so sánh, rút ra những điểm tương đồng và khác biệt về giá trị QCN giữa hai quốc gia trong đó có giá trị về QHT. “Quyền con người: Lý luận và thực tiễn ở Việt Nam và Australia” của Trung tâm Nghiên cứu QCN (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) và Khoa Luật châu Á Thái Bình Dương (Đại học tổng hợp Sydney) [126].
Cuốn sách tập hợp các công trình nghiên cứu về QCN ở Việt Nam và Australia, so sánh, làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt về giá trị QCN trong đó có QHT ở hai quốc gia. 11 The Right to Primary Education Free of Charge for All: Ensuring Compliance with International Obligations (Quyền được giáo dục tiểu học miễn phí cho tất cả mọi người: Đảm bảo tuân thủ các nghĩa vụ quốc tế) của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) [151]. Cuốn sách làm rõ các nghĩa vụ quốc tế của các quốc gia liên quan đến quyền được giáo dục tiểu học miễn phí cho tất cả mọi người như được bảo đảm bởi Công ước của UNESCO về chống phân biệt đối xử trong giáo dục, Công ước về quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR) và Công ước về quyền trẻ em. “Tìm hiểu quyền con người” do Wolfgang Benedek chủ biên [8].
Cuốn sách được biên soạn công phu, bao quát những vấn đề cơ bản nhất về QCN: Lịch sử hình thành và phát triển QCN, các tiêu chuẩn quốc tế về QCN, cơ chế bảo đảm QCN ở các khu vực,… Cuốn sách tập trung vào một số QCN chủ yếu, nhằm giúp người đọc nắm được những nội dung chính của các quyền như quyền không phân biệt đối xử, quyền của phụ nữ, quyền trẻ em, quyền làm việc, quyền dân chủ… trong đó có đề cập đến quyền giáo dục. Cuốn sách đưa ra câu hỏi “Tại sao cần có quyền giáo dục?” và luận giải, trả lời sự cần thiết phải có quyền giáo dục. “Quyền con người - tập hợp những bình luận, khuyến nghị chung của Ủy ban công ước Liên hợp quốc" của Đại học Quốc gia Hà Nội [35]. Cuốn sách giới thiệu những bình luận, khuyến nghị chung của Ủy ban công ước Liên hợp quốc, trong đó có giới thiệu Bình luận chung số 13 về quyền được giáo dục trong nhóm các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa.
Bình luận chung số 13 đề cập đến các yêu cầu trong việc bảo đảm quyền được giáo dục, bao gồm: “Tính sẵn có”, “tính có thể tiếp cận được”, “tính có thể chấp nhận được” và “tính thích ứng”. Đây là những tiêu chí dùng để phân tích, đánh giá việc bảo đảm QHT nói chung, đặc biệt quan trọng đối với các nhóm dễ bị tổn thương trong đó có người DTTS. 12 “Tìm hiểu về quyền được giáo dục như quyền cơ bản của con người” do tác giả Mai Hồng Quý chủ biên [99]. Cuốn sách là tập hợp những thông tin và quan điểm góp phần nâng cao nhận thức về quyền được giáo dục: Hành trình lịch sử của quyền được giáo dục; quyền giáo dục trong hệ thống QCN; những vấn đề cơ bản của quyền được giáo dục; cơ chế đảm bảo quyền được giáo dục; trách nhiệm và lợi ích của cộng đồng trong đảm bảo quyền được giáo dục và về thực hiện quyền được giáo dục ở Việt Nam.
Phần đầu của cuốn sách có đề cập đến QHT và lý giải QHT là một bộ phận nằm trong quyền giáo dục. “Tài liệu Hội nghị phát triển giáo dục và đào tạo Tây Nguyên” do Bộ GD&ĐT, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh tổ chức [12]. Tài liệu gồm 12 báo cáo, bao gồm báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT); báo cáo tham luận của các trường đại học: Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Tây Nguyên, Đại học Yersin Đà Lạt, Đại học Đà Lạt, Đại học Nông Lâm (phân hiệu Gia Lai); báo cáo tham luận của các tỉnh Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng và báo cáo tham luận của Ban chỉ đạo Tây Nguyên liên quan đến giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực ở Tây Nguyên trong đó có nội dung đề cập đến giáo dục, đào tạo cho người DTTS. Cuốn sách “Indigenous peoples’ right to education” (Quyền được giáo dục của người bản địa) [153] của UNESCO đã phân tích làm rõ nhiều vấn đề bất bình đẳng mà người bản địa đang phải đối mặt, đặc biệt là bất bình đẳng trong tiếp cận với giáo dục.
Ở nhiều quốc gia, người bản địa gặp nhiều rào cản hơn so với người không bản địa trong việc tiếp cận giáo dục. Việc hạn chế trong tiếp cận giáo dục chủ yếu là do tình trạng bị thiệt thòi của người dân bản địa. Cuốn sách nêu ra yêu cầu các quốc gia cần phải có các biện pháp hỗ trợ để người bản địa được hưởng quyền giáo dục theo Công ước ICESCR 1960 và Khuyến nghị chống phân biệt đối xử trong giáo dục. 13 * Luận án Luận án Tiến sĩ Triết học:“Thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục ở các vùng DTTS của nước ta hiện nay” của Phạm Văn Dũng [28].
Luận án tiếp cận vấn đề công bằng trong giáo dục nhằm mục đích tạo điều kiện cho người DTTS có cơ hội tham gia vào quá trình phát triển của xã hội hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sốmg. Luận án đề ra phương hướng và những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục ở các vùng DTTS Việt Nam thời gian tới. Luận án Tiến sĩ Luật học:“Quyền học tập của người thuộc dân tộc ít người ở Việt Nam” của Phan Minh Phụng [91]. Trên cơ sở nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn bảo đảm QHT của người thuộc dân tộc ít người ở Việt Nam, luận án đưa ra các định hướng, giải pháp tăng cường bảo đảm QHT của người thuộc dân tộc ít người ở Việt Nam.
Luận án Tiến sĩ Luật học: “Quyền của người dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay” của Đỗ Mạc Ngân Doanh [26] đã phân tích làm rõ những vấn đề lý luận và thực trạng về quyền của người DTTS ở Việt Nam ở các nhóm quyền: Quyền bình đẳng, không phân biệt đối xử trong tiếp cận và thụ hưởng các QCN; nhóm quyền sống còn, nhóm quyền được sử dụng ngôn ngữ thiểu số; nhóm quyền hưởng thụ và phát huy văn hóa, tín ngưỡng, truyền thống và tập quán của người DTTS; nhóm quyền được tham gia hiệu quả và nhóm quyền an sinh xã hội. Luận án đề xuất những giải pháp nhằm bảo đảm quyền của người DTTS ở Việt Nam hiện nay. Luận án Tiến sĩ Luật học: “Quyền giáo dục ở Việt Nam hiện nay” của Trịnh Như Quỳnh [101] nghiên cứu việc bảo đảm quyền giáo dục nói chung cho mọi đối tượng. Luận án đã nghiên cứu làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về quyền giáo dục như khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung quyền giáo dục, điều chỉnh pháp luật về quyền giáo dục, các yếu tố tác động đến quyền giáo dục; nghiên cứu, phân tích đánh giá thực tiễn thực hiện quyền giáo dục ở Việt 14 Nam, từ đó nêu lên các quan điểm và đề ra các giải pháp bảo đảm thực hiện quyền giáo dục ở Việt Nam hiện nay.