CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KỸ NĂNG VÀ BỒI DƯỠNG KỸ NĂNG QUẢN LÝ CHO PHÓ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG HỌC CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Kỹ năng nói chung và kỹ năng quản lý của Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng là một chủ đề khá quen thuộc đối với các nhà nghiên cứu ở nước ngoài, trong phạm vi cho phép, đề tài được đề cập đến một số phương thức tiếp cận khác nhau, cụ thể: Tác giả Huber S. Thông qua đề tài nghiên cứu trên, các tác giả Huber S.
M đã cho rằng: “Hiệu trưởng là người đứng đầu nhà trường, chịu trách nhiệm chính trong lập kế hoạch hoạt động; chỉ đạo và giám sát các hoạt động của giáo viên và học sinh, tạo môi trường học tập cho học sinh; là người chịu trách nhiệm tuyển dụng, thuê khoán, đánh giá, kỷ luật hay sa thải giáo viên; là cầu nối giữa nhà trường và cộng đồng, đồng thời là người vận động các nguồn tài trợ để phát triển nhà trường” [33, 2]. Đề tài nghiên cứu được thực hiện tại 15 quốc gia ở Châu Âu, Châu Á, Châu Úc và Bắc Mỹ. Đặc biệt, kết quả của đề tài đưa ra giải pháp thực hiện bồi dưỡng kỹ năng quản lý cho đội ngũ lãnh đạo, quản lý bao gồm: Kỹ năng lãnh đạo; kỹ năng giải quyết vấn đề; kỹ năng đàm thoại; phong cách lãnh đạo…. Bên cạnh đó, hiệp hội Hiệu trưởng các trường học cấp THCS tại nước Mỹ (2006), đã công bố nội dung nghiên cứu: “Six standards for what principals should know and be able to do and strategies for achieving them” (Sáu tiêu chuẩn cho những Hiệu trưởng nên biết và 6 Luan van có thể làm và chiến lược để họ đạt được).
Theo hiệp hội này, sáu tiêu chuẩn cho những Hiệu trưởng nên biết và có thể làm cần có kỹ năng như sau: (1) Hiệu trưởng cần có kỹ năng phân tích dữ liệu; (2) Hiểu biết sâu sắc về dữ liệu để từ đó chuyển dữ liệu thành thông tin có ích phục vụ cho công việc; (3) Thiết lập, duy trì mối quan hệ tốt và động viên giáo viên, học sinh làm việc; (4) Luôn luôn tự học, tự nghiên cứu; (5) Có kỹ năng trong quan hệ công chúng, tôn trọng ý kiến đóng góp của cộng đồng cho dù ý có trái chiều; (6) Biết chia sẻ kiến thức và sự hiểu biết của mình cho cộng đồng cùng học tập. Để là một Hiệu trưởng lãnh đạo công việc có hiệu quả, thì việc cần làm là thường xuyên đọc sách, tài liệu để trang bị thêm kiến thức và các kỹ năng mới nhằm phục vụ tốt cho công việc [37, 64]. Năm 2010, tác giả David Iornem đã có bài tham luận: “Kỹ năng quản lý cần thiết”, tại hội thảo khoa học giáo dục, nhằm mục đích làm nổi bật kỹ năng quản lý cần thiết tại các cơ sở giáo dục để đảm bảo hiệu quả trong giảng dạy đồng thời khắc phục các điểm yếu trong giáo dục. Tác giả cũng đã đưa ra mô hình kim tự tháp về kỹ năng quản lý rất đáng chú ý như sau: Hình 1.1: Mô hình kim tự tháp kỹ năng quản lý [7] 7 Luan van Từ mô hình kim tự tháp kỹ năng trên, tác giả đã cho rằng người quản lý cần phải có các kỹ năng sau: Cấp độ 1: Lập kế hoạch: Kỹ năng xác định các điều kiện có sẵn về tài nguyên, nguồn lực, thời gian, …của đội nhóm để lập ra kế hoạch làm việc với lịch biểu hoàn chỉnh.
Tổ chức: Kỹ năng thiết lập, phân công trách nhiệm làm việc và tạo sự hợp tác giữa các đội ngũ nhân sự. Định hướng: Kỹ năng cung cấp hướng dẫn cho toàn đội nhóm để đảm bảo tuân thủ đúng quy định và hiệu suất cam kết trước đó. Kiểm soát: Kỹ năng theo dõi, phân tích kết quả và báo cáo lên cấp trên về sản lượng, chất lượng và chi phí làm việc. Cấp độ 2: Tạo động lực: Kỹ năng khuyến khích mọi người cùng tham gia công việc và nỗ lực hết mình để thực hiện tốt nó.
Đào tạo và huấn luyện: Kỹ năng truyền tải kinh nghiệm, kiến thức cho nhân viên và giúp họ biết cách tự khai thác tiềm năng bản thân để đảm bảo có đủ năng lực đảm nhận các công việc được giao, thậm chí đáp ứng các yêu cầu cao hơn. Lôi cuốn sự tham gia: Kỹ năng khuyến khích nhân viên tham gia cộng tác để cùng giải quyết vấn đề và đưa ra ý tưởng mới. Cấp độ 3: Tự quản lý: Kỹ năng tự loại bỏ các trở ngại trong cuộc sống và cân bằng các mối quan tâm khác nhau (công việc, học tập, sở thích, gia đình, các mối quan hệ). Quản lý thời gian: Kỹ năng sắp xếp và sử dụng nguồn lực và thời gian giới hạn một cách có hiệu quả nhất Cấp độ 4: Ở trên đỉnh chóp của cấu trúc kim tự tháp chỉ bao gồm 1 kỹ năng quản lý duy nhất: Lãnh đạo.
8 Luan van Theo tác giả, cấu trúc kim tự tháp là một phiên bản tối ưu của danh sách các kỹ năng cần có ở một nhà quản lý, với các kỹ năng được phân chia thành 4 mức độ và mục đích rõ ràng. Nhìn vào đó, chúng ta có thể tự xác định cho mình một lộ trình phát triển năng lực hợp lý để trở thành một nhà quản lý thành công [7, 26]. Ở góc độ tiếp cận khác, các tác giả Yuejin Xu and George Patmor (2012), với đề tài nghiên cứu: “Fostering Leadership Skills in Pre-Service Teachers” (Bồi dưỡng kỹ năng lãnh đạo trong giáo viên trước khi giao nhiệm vụ). Các tác giả nhìn nhận rằng lãnh đạo nên giao bớt quyền hạn các cho giáo viên có chuyên môn tốt để thực hiện công việc trong việc cải thiện trường học.
Qua đề tài nghiên cứu, các tác giả đã mô tả ba chiến lược bồi dưỡng để nâng cao kỹ năng lãnh đạo cần có như: Khuyến khích các quan điểm tiếp cận khác nhau về một vấn đề; bồi dưỡng lý luận chính trị cho giáo viên trước khi để họ thực hiện nhiệm vụ; phân tích các công việc cụ thể và thực tế để giáo viên hiểu được từ đó thu hút được họ vào công việc [38, 252]. Năm 2013, các tác giả Hammonds, Hattie, Klar, Hans W. Dr, Huggins và Kristin S. Dr với đề tài nghiên cứu: “Fostering Leadership Capacity in three South Carolina High Schools: An Exploratory Study” (Bồi dưỡng khả năng lãnh đạo trong ba trường trung học Nam Carolina: Một nghiên cứu khảo sát).
Trong nghiên cứu này, các tác giả đã khảo sát về các Hiệu trưởng của ba trường trung học ở Nam Carolina của Hoa Kỳ về việc bồi dưỡng nâng cao năng lực. Kết quả nghiên cứu, các tác giả đã xây dựng các giải pháp bồi dưỡng kỹ năng quản lý cho lãnh đạo các trường trung học bao gồm: (i) Kỹ năng giao tiếp; (ii) giao tiếp tốt với học sinh và phụ huynh; (iii) giảng dạy hiệu quả; có tính cách mạnh mẽ [34, 88]. Ngoài ra, các tác giả người Úc như Jensen, B, Hunter, A, Lambert, T và Clark, A (2015), đã có các phân tích trong bài nghiên cứu: “Aspiring Principal Preparation, prepared for the Australian Institute for Teaching and School Leadership” (Sự chuẩn bị cho khát vọng của Hiệu trưởng, chuẩn bị cho việc giảng dạy và lãnh đạo trường học Úc). Theo họ, người Hiệu trưởng đòi hỏi phải có các kỹ năng, kiến thức, phẩm chất sau: 9 Luan van o Kỹ năng: Xây dựng chiến lược phát triển cho trường và định hướng để thực hiện.
o Kiến thức: Hiểu biết về giảng dạy (bao gồm cả chương trình giảng dạy, phương pháp sư phạm và kiểm tra, đánh giá). o Phẩm chất: Có đạo đức tốt, được mọi người trong nhà trường tín nhiệm và ủng hộ. Các tác giả đã đề xuất một số giải pháp nhằm bồi dưỡng kỹ năng quản lý nhà trường bao gồm: Xác định nhu cầu cần bồi dưỡng; thiết lập nội dung bồi dưỡng; hình thức bồi dưỡng [35, 27]. Qua nghiên cứu các quan điểm trên, phần lớn các tác giả đề cập đến năng lực quản lý của Hiệu trưởng nhà trường, đi cùng với đó là các giải pháp để phát triển kỹ năng quản lý.
Nghiên cứu ở trong nước Cách tiếp cận nghiên cứu về kỹ năng quản lý của cán bộ quản lý giáo dục các trường phổ thông đối với các tác giả trong nước từ năm 2011 đến nay, như sau: Tác giả Nguyễn Thị Bích Yến (2011), đã có bài viết về: “Bồi dưỡng kỹ năng xây dựng kế hoạch chiến lược cho Hiệu trưởng trường trung học phổ thông”. Theo tác giả, trong quá trình để phát triển giáo dục phổ thông, nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập tới một số việc cần làm như: Xây dựng nhà trường hiệu quả; xây dựng trường học thân thiện; xây dựng văn hoá nhà trường … để thực hiện được các việc trên, người Hiệu trưởng phải có tầm nhìn chiến lược và kỹ năng xây dựng kế hoạch chiến lược phát triển nhà trường trong từng giai đoạn cụ thể. Cũng theo tác giả, trong thời gian qua, Bộ Giáo dục và đào tạo đã tổ chức tập huấn cho Hiệu trưởng trường phổ thông về việc xây dựng kế hoạch chiến lược nhưng thời gian tập huấn khá ngắn (10 tiết) và thực tế cho thấy các Hiệu trưởng chưa có đủ kiến thức và kỹ năng để vận dụng và xây dựng kế hoạch chiến lược tại trường. Tác giả đã khảo sát 114 Hiệu trưởng ở một số tỉnh, thành phía nam về kỹ năng xác định một số vấn đề chiến lược thì có kết quả như sau: 10 Luan van Chiến lược giải quyết vấn đề cần sửa đổi, bổ sung đáng kể trong qui chế, qui định của nhà trường: 58,6%.
Vấn đề thuộc về chính sách của nhà trường: 37,7%. Vấn đề tác động đến toàn bộ nhà trường: 53,5%. Chiến lược giải quyết vấn đề cần bổ sung số lượng lớn cơ sở vật chất: 81,6%. Rủi ro/cơ hội liên quan đến tài chính lớn hơn 25% ngân sách của trường: 34,2%.
Từ kết quả khảo sát trên, chỉ có “Chiến lược giải quyết vấn đề cần bổ sung số lượng lớn cơ sở vật chất” là có tỷ lệ lớn (81,6%), còn các vấn đề khác thì chỉ từ 34,2% đến 58,6% cho là có vấn đề. Do vậy, tác giả cho rằng nội dung cần bồi dưỡng cần tập trung vào các kỹ năng sau: Chương trình bồi dưỡng bao gồm các kỹ năng: (i) Kỹ năng đánh giá tình hình (SWOT); (ii) Kỹ năng xác lập định hướng chiến lược (tầm nhìn, sứ mạng, giá trị); (iii) Kỹ năng xác định mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể; (iv) Kỹ năng xác định vấn đề chiến lược và kỹ năng viết bản kế hoạch chiến lược.