Mở đầu của cuốn sách trình bày về các cơ sở nhận thức – lý luận của tính trực quan và một số nguyên tắc sư phạm về ứng dụng phương tiện trực quan trong giảng dạy Triết học Mác- Lênin. Cuốn sách cũng chỉ rõ các loại đồ dùng trực quan được sử dụng trong Triết học “Ngoài các phương tiện trực quan nhờ mô tả bằng lời, người ta sử dụng các mô hình tạo hình kí hiệu (phẳng) ở dạng sơ đồ, đồ thị, bản vẽ bằng phấn…và ngay cả bức tranh ảnh minh họa, các bức ảnh tài liệu…”. Sách đã nhấn mạnh vai trò của sơ đồ trong quá trình dạy học “Các sơ đồ, bản vẽ dùng làm phương tiện trực quan là sự tái hiện tự nhiên (bằng vật thể) các biểu tượng mô hình tư tưởng hoặc lí luận, được biểu hiện dưới hình thức để nhìn” [54; tr11-13]. Nhìn chung, cuốn sách trình bày khá rõ về vai trò, ý nghĩa của đồ dùng trực quan trong dạy học trong đó có sơ đồ.
Tài liệu trên là cơ sở để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, vận dụng phương pháp sơ đồ ở tất cả các môn học trong đó có môn Lịch sử. Năm 1975, Nxb Giáo dục xuất bản cuốn “Hình thành biểu tượng và khái niệm trong dạy học địa lý” của Wolfgang Doran – Walter Jabn (người dịch: Nguyễn Trần Kiều, Nguyễn Trần Cầu). Nhóm tác giả dành một phần quan trọng để LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 trình bày việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Địa lí, bao gồm cả phương pháp sơ đồ hóa kiến thức. Những khái niệm phức tạp và các hiện tượng tự nhiên và xã hội được tác giả mô hình hóa dưới dạng sơ đồ giúp học sinh dễ hiểu, dễ nhớ trong quá trình dạy học địa lí.
Điều đó cho thấy những ưu điểm của việc sử dụng sơ đồ trong dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng. [151] Nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, L.Levenbeg công bố cuốn sách “Dùng hình vẽ sơ đồ, bản vẽ, để dạy toán ở cấp I” (Người dịch: Nguyễn Thị Tâm Bắc) được Nxb Giáo dục ấn hành vào năm 1982. Nội dung cuốn sách tổng kết kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu về vai trò, tác dụng, tính chất của hình vẽ, sơ đồ, bản vẽ trong việc dạy toán ở cấp I. Thông qua việc giới thiệu các loại đồ dùng trực quan, cuốn sách còn hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ để tự học và tự nghiên cứu.
Đây là tài liệu quí để giáo viên môn Toán tham khảo, những giáo viên bộ môn khác cũng có thể tiếp cận để vận dụng linh hoạt, sáng tạo theo đặc trưng của từng bộ môn. [88] Việc sử dụng sơ đồ để giảng dạy môn Kinh tế chính trị đã trở thành phương tiện dạy học tích cực nhằm giúp người học lĩnh hội kiến thức nhanh nhất và hiệu quả nhất. Nhà xuất bản sách giáo khoa Mác- Lênin đã ấn hành cuốn “Sơ đồ kinh tế chính trị Mác – Lênin” (Tập 1). Nội dung cuốn sách không đi sâu vào việc nghiên cứu phương pháp sơ đồ mà chỉ dừng lại việc sử dụng sơ đồ như một công cụ, phương tiện để truyền tải lượng kiến thức có trong bài học.
Qua nghiên cứu, tác giả thấy rằng: sơ đồ có ưu điểm nổi bật trong việc trực quan hóa những mối quan hệ bản chất giữa các đối tượng và tạo được biểu tượng cụ thể trong từng nội dung kiến thức giúp người học dễ học, dễ nhớ và hiểu sâu sắc kiến thức cơ bản trong bài học. [103] Trong năm 1986 và 1987, Nxb Sách giáo khoa Mác – Lênnin xuất bản hai cuốn “Sơ đồ và biểu đồ về chủ nghĩa duy vật biện chứng” và “Sơ đồ và biểu đồ về chủ nghĩa duy vật lịch sử” của tác giả Vlaxôva T. Nội dung cuốn sách nhấn mạnh vai trò, tác dụng của sơ đồ trong dạy học. Qua đó, tác giả khai thác triệt để nhiều dạng sơ đồ nhằm khái quát hóa mối quan hệ, liên hệ bản chất giữa các nội dung kiến thức để truyền tải kiến thức cho người học một cách nhanh nhất và hiệu quả nhất.
[147, 148] Cuốn sách “Logical Reasoning with Diagrams” (Lý luận logic với sơ đồ) do Nxb Oxford University ấn hành năm 1996, của hai Biên tập viên Gerard Allwein, Jon Barwise nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của tư duy logic thông qua các hình ảnh trực quan. Qua đó, tác giả phân tích những ưu điểm và hạn chế của từng sơ đồ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 để giải quyết vấn đề và rèn luyện kỹ năng tư duy logic cho học sinh trong quá trình dạy học. Tác giả khẳng định sơ đồ có vai trò, ý nghĩa quan trọng trong quá trình nhận thức của học sinh, việc sử dụng sơ đồ là biện pháp tích cực để nâng cao hiệu quả bài học.McKnight đã hướng dẫn học sinh cách thức sắp xếp các thông tin về kiến thức có trong bài học dưới dạng sơ đồ. Tác giả đặc biệt chú ý đến việc phân tích loại sơ đồ để tổng hợp kiến thức dưới dạng mô hình hóa mối quan hệ giữa các dữ kiện, thuật ngữ, ý tưởng giúp học sinh nhận thức sâu sắc nội dung kiến thức trong bài học.
Như vậy, sơ đồ là công cụ quan trong mang tính chiến lược để giảng dạy của giáo viên và công cụ học tập hữu hiệu của học sinh. 100 sơ đồ tổng hợp kiến thức giúp giáo viên có thể sử dụng ở nhiều khâu trong quá trình dạy học bao gồm cả trước, trong và sau quá trình sao cho phù hợp với nội dung bài học và tình huống, mục đích sử dụng. [168] Bằng những kinh nghiệm thực tế trong quá trình dạy học, Mickey Kolis, Benjamin H.Kolis đã viết cuốn “Thinking Diagrams: Processing and Connecting Experiences, Facts, and Ideas”( Sơ đồ tư duy: Kinh nghiệm triển khai và liên kết, thực tế và ý tưởng) do Nxb Rowman & Littlefield Publishers xuất bản năm 2016. Mở đầu cuốn sách tác giả đã đặt câu hỏi “Làm thế nào để học sinh tư duy rõ ràng và có mục đích?”.
Sử dụng sơ đồ để tạo biểu tượng giúp học sinh tư duy có mục đích chính là câu trả lời của tác giả khi nghiên cứu quá trình dạy học cũng như trong quá trình vận dụng kiến thức đã học vào thực tế. Việc sử dụng sơ đồ để tạo biểu tượng cho học sinh trong quá trình dạy học là biện pháp dạy học tích cực, hiệu quả làm phong phú hệ thống phương pháp dạy học đồn thời góp phần nâng cao hiệu quả quá trình nhận thức của học sinh trong học tập. [171] Năm 2014, cuốn “The Diagrams Book: 50 Ways to Solve Any Problem Visually” (Sách về sơ đồ: 50 cách để giải quyết các vấn đề trực quan) của Kevin Duncan được xuất bản bởi Nxb LID Publishing. Với 50 cách giải quyết vấn đề bằng nhiều loại sơ đồ: sơ đồ tam giác, sơ đồ hình kim tự tháp, sơ đồ thời gian, tác giả giới thiệu cách thức sử dụng từng loại sơ đồ, bao gồm cả những mẹo và lời khuyên làm thế nào để người học có thể đọc và vận dụng sơ đồ trong tình huống phù hợp của từng vấn đề Như vậy, tình huống có vấn đề chỉ xuất hiện khi học sinh tò mò và có mong muốn tìm hiểu.
Việc giải quyết các vấn đề trong nhận thức của học sinh được mô hình hóa dưới dạng sơ đồ sẽ giúp học sinh dễ dàng nhớ nhanh và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 hiểu sâu kiến thức có trong vấn đề cần giải quyết. Đây là biện pháp quan trọng để phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong học tập. [170] Nhìn chung những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về việc vận dụng sơ đồ trong dạy học đã đặt cơ sở cho việc nghiên cứu hệ thống lí luận phương pháp sơ đồ, trong đó nhấn mạnh đến vai trò, ý nghĩa, biện pháp sử dụng. Đây là cơ sở quan trọng, là nguồn tài liệu quí giá để tác giả tham khảo trong quá trình nghiên cứu.
Các nghiên cứu trên đã góp phần định hướng cho chúng tôi đề xuất những biện pháp sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông tại Việt Nam hiện nay. Nghiên cứu của tác giả trong nước Ở Việt Nam những năm gần đây nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm đến phương pháp sơ đồ. Trước tiên, có thể kể đến cuốn “Phương pháp sơ đồ mạng lưới P.T” của Nhâm Văn Hanh do Bộ Giao thông vạn tải ấn hành năm 1973. Tác giả nghiên cứu và giới thiệu các bước xây dựng sơ đồ, cách sử dụng hai dạng sơ đồ.
Từ nghiên cứu trên, chúng tôi thấy được ưu điểm của phương pháp sơ đồ khi ứng dụng trong ngành giao thông vận tải cũng như trong nhiều ngành khoa học khác. [56] Trong cuộc sống hiện tại luôn nảy sinh những vấn đề vướng mắc đòi hỏi chúng ta cần tìm cách giải quyết. Năm 2015, tác giả Nguyễn Vũ Phương Nam viết cuốn “4 bước giải quyết vấn đề”. Trong cuốn sách, tác giả khẳng định công cụ để giải quyết vấn đề một cách hiệu quả nhất chính là sơ đồ.
Qua đó, tác giả đề xuất những phương pháp, cách thức sử dụng sơ đồ trong từng khâu của quá trình giải quyết vấn đề. Như vậy, cuốn sách không những giới thiệu về công cụ để giải quyết vấn đề mà còn tổng hợp những phương pháp cụ thể nhằm biến kiến thức của người khác thành kiến thức của mình thông qua công cụ hỗ trợ hữu ích là sơ đồ. [92] Nguyễn Ngọc Quang được biết đến là nhà sư phạm đầu tiên nghiên cứu và vận dụng lý thuyết sơ đồ vào dạy học ở Việt Nam. Từ những năm 70, vận dụng quy luật nhận thức, tác giả đã phát hiện sự chuyển hóa phương pháp khoa học thành phương pháp dạy học.
Qua đó, Nguyễn Ngọc Quang chọn phương pháp sơ đồ là đối tượng nghiên cứu thực nghiệm. Năm 1971, Nguyễn Ngọc Quang dịch cuốn “Những cơ sở lý luận dạy học” (tập 1) của tác giả B.Êxipôp [11; tr82], đến năm 1979, tiếp tục dịch cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào” của tác giả I. Những nghiên cứu này làm sáng tỏ những cơ sở của phương pháp luận, tâm lí học và phương pháp dạy học chung, phương pháp dạy học bằng sơ đồ nói riêng [64]. Năm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 1994, Nxb Giáo dục xuất bản cuốn “Lí luận dạy học hóa học” của Nguyễn Ngọc Quang.
Chương VII của cuốn sách phân tích khá đầy đủ về những tổ hợp phương pháp dạy học phức hợp, trong đó có phương pháp sơ đồ.