Luận án tiến sĩ phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử việt nam 1919 1975 ở trường trung học phổ thông thực nghiệm sư phạm tại vùng tây bắc

Luận án tiến sĩ khám phá phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919-1975 tại trường trung học Tây Bắc.

• Tác giả: Chu Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Mạnh Hưởng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
• Đề tài: Phương Pháp Sơ Đồ Hóa Kiến Thức Trong Dạy Học Lịch Sử Việt Nam (1919 – 1975) Ở Trường Trung Học Phổ Thông (Thực Nghiệm Sư Phạm Tại Vùng Tây Bắc)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Những nghiên cứu về lí thuyết sơ đồ và ứng dụng lý thuyết sơ đồ trong dạy học
• 1.1.1. Nghiên cứu của tác giả nước ngoài
• 1.1.2. Nghiên cứu của tác giả trong nước
• 1.2. Những nghiên cứu và ứng dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử
• 1.2.1. Nghiên cứu của tác giả nước ngoài
• 1.2.2. Nghiên cứu của tác giả trong nước
• 1.3. Đánh giá khái quát kết quả nghiên cứu của các tài liệu đã công bố và những vấn đề đặt ra cho luận án tiếp tục giải quyết
• 1.3.1. Một số nhận xét chung về các công trình nghiên cứu
• 1.3.2. Những vấn đề luận án kế thừa
• 1.3.3. Những vấn đề đặt ra cho luận án tiếp tục giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG: LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Quan niệm về phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử
• 2.2. Các loại sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 2.3. Đặc điểm của phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 2.4. Ưu điểm của phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 2.5. Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 2.6. Vai trò, ý nghĩa của phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 2.7. Cơ sở thực tiễn
• 2.7.1. Mục đích, địa bàn và đối tượng điều tra khảo sát
• 2.7.2. Nội dung, thời gian tiến hành và phương pháp điều tra khảo sát
• 2.7.3. Đánh giá kết quả điều tra khảo sát
• 3. CHƯƠNG 3: SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1919 – 1975) Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 3.1. Vị trí, mục tiêu và nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT
• 3.1.1. Vị trí, mục tiêu của chương trình lịch sử Việt Nam (1919 - 1975) ở trường THPT
• 3.1.2. Nội dung kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT cần khai thác để thiết kế sơ đồ kiến thức
• 3.2. Những yêu cầu cơ bản khi thiết kế và sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 3.2.1. Những yêu cầu cơ bản khi thiết kế sơ đồ kiến thức
• 3.2.2. Một số yêu cầu và định hướng khi sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT
• 3.3. Hướng dẫn thiết kế sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1975) ở trường THPT
• 3.3.1. Công cụ thiết kế sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch sử
• 3.3.2. Quy trình thiết kế sơ đồ kiến thức
• 3.4. Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT
• 4. CHƯƠNG 4: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1919 -1975) Ở TRƯỜNG THPT. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1975) ở trường THPT
• 4.1.1. Quy trình sử dụng sơ đồ hóa kiến thức khi tổ chức hoạt động khởi động
• 4.1.2. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động khởi động
• 4.2. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động hình thành kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 -1975) ở trường THPT
• 4.2.1. Quy trình sử dụng sơ đồ hóa kiến thức khi tổ chức hoạt động hình thành kiến thức
• 4.2.2. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động hình thành kiến thức
• 4.3. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động củng cố, luyện tập trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1975) ở trường THPT
• 4.3.1. Quy trình sử dụng sơ đồ hóa để hệ thống hóa kiến thức cho HS củng cố, luyện tập
• 4.3.2. Biện pháp sử dụng sơ đồ hóa kiến thức tổ chức hoạt động củng cố, luyện tập
• 4.4. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 -1975) ở trường THPT
• 4.4.1. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong kiểm tra viết
• 4.4.2. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong kiểm quan sát
• 4.4.3. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong kiểm tra vấn đáp
• 4.5. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để phát triển kĩ năng tự học lịch sử ở nhà cho học sinh
• 4.5.1. Sử dụng sơ đồ hóa để lập kế hoạch học tập
• 4.5.2. Sử dụng sơ đồ hóa để tóm tắt nội dung kiến thức cơ bản của bài học trong sách giáo khoa
• 4.5.3. Sử dụng sơ đồ hóa để tóm tắt nội dung kiến thức qua tài liệu tham khảo đã nghiên cứu
• 4.6. Thực nghiệm sư phạm
• 4.6.1. Mục đích thực nghiệm
• 4.6.2. Đối tượng, địa bàn thực nghiệm sư phạm
• 4.6.3. Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 4.6.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam

Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức đã trở thành một công cụ hữu ích trong dạy học lịch sử, đặc biệt là trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Việc áp dụng phương pháp này giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và ghi nhớ các sự kiện lịch sử quan trọng. Đặc biệt, trong giai đoạn 1919-1975, lịch sử Việt Nam chứng kiến nhiều biến cố lớn, từ sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đến các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Sơ đồ hóa kiến thức không chỉ giúp hệ thống hóa thông tin mà còn tạo điều kiện cho học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng phân tích.

1.1. Khái niệm và vai trò của phương pháp sơ đồ hóa kiến thức

Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức là một kỹ thuật dạy học giúp tổ chức và trình bày thông tin một cách trực quan. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh hình dung mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử, từ đó nâng cao khả năng ghi nhớ và hiểu biết.

1.2. Lịch sử phát triển của phương pháp sơ đồ hóa trong giáo dục

Phương pháp sơ đồ hóa đã được nghiên cứu và áp dụng từ lâu trong giáo dục. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng sơ đồ giúp cải thiện hiệu quả học tập, đặc biệt trong các môn học yêu cầu tư duy logic như lịch sử.

II. Thách thức trong việc dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 1975

Dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919-1975 gặp nhiều thách thức. Lượng kiến thức lớn và phức tạp khiến học sinh khó khăn trong việc tiếp thu. Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp truyền thống, dẫn đến việc học sinh không hứng thú với môn học. Việc áp dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức có thể giúp giải quyết những vấn đề này.

2.1. Những khó khăn trong việc tiếp cận kiến thức lịch sử

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc ghi nhớ các sự kiện lịch sử do lượng thông tin lớn và tính chất phức tạp của chúng. Điều này dẫn đến việc học sinh không thể liên kết các sự kiện với nhau.

2.2. Sự thiếu hụt trong phương pháp dạy học hiện tại

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy một chiều, không khuyến khích sự tham gia của học sinh. Điều này làm giảm tính tích cực và chủ động trong học tập của học sinh.

III. Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức Giải pháp cho dạy học lịch sử

Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức được xem là giải pháp hiệu quả cho việc dạy học lịch sử. Bằng cách sử dụng sơ đồ, giáo viên có thể giúp học sinh hình dung rõ ràng hơn về các sự kiện lịch sử, từ đó nâng cao khả năng ghi nhớ và hiểu biết. Việc thiết kế sơ đồ cần được thực hiện một cách khoa học và hợp lý.

3.1. Quy trình thiết kế sơ đồ hóa kiến thức

Quy trình thiết kế sơ đồ hóa kiến thức bao gồm việc xác định nội dung, lựa chọn hình thức sơ đồ phù hợp và tổ chức thông tin một cách logic. Điều này giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và ghi nhớ kiến thức.

3.2. Các loại sơ đồ thường sử dụng trong dạy học lịch sử

Có nhiều loại sơ đồ có thể áp dụng trong dạy học lịch sử như sơ đồ thời gian, sơ đồ so sánh và sơ đồ nguyên nhân-kết quả. Mỗi loại sơ đồ có những ưu điểm riêng, giúp học sinh hiểu rõ hơn về các mối liên hệ giữa các sự kiện.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử

Việc áp dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều trường học đã thực hiện các buổi thực nghiệm sư phạm, qua đó đánh giá được hiệu quả của phương pháp này. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

4.1. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT

Các buổi thực nghiệm sư phạm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc tiếp thu kiến thức lịch sử. Học sinh tham gia tích cực hơn vào các hoạt động học tập.

4.2. Phản hồi từ giáo viên và học sinh

Giáo viên và học sinh đều đánh giá cao phương pháp sơ đồ hóa kiến thức. Họ cho rằng phương pháp này giúp tạo ra môi trường học tập tích cực và thú vị hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương pháp sơ đồ hóa kiến thức

Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919-1975 đã chứng minh được tính hiệu quả. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển phương pháp này để nâng cao chất lượng dạy học.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của giáo dục hiện đại. Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức là một trong những giải pháp hiệu quả.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các hình thức sơ đồ hóa kiến thức mới, đồng thời đào tạo giáo viên về phương pháp này để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường Trung học phổ thông (Thực nghiệm sư phạm tại vùng Tây Bắc)" của tác giả Chu Thị Mai Hương được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2019) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Mạnh Hưởng và PGS.TS. Đỗ Hồng Thái. Luận án thuộc chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử, mã số 91.111 (Khoa học giáo dục).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đặt ra yêu cầu chuyển dịch giáo dục từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII và các định hướng đổi mới giáo dục hiện hành. Trong thực tiễn giáo dục phổ thông, môn Lịch sử gặp nhiều khó khăn khi khối lượng sự kiện, mốc thời gian và khái niệm lớn, dẫn đến việc tiếp nhận thụ động của học sinh và chất lượng môn học sụt giảm.

Mặc dù sơ đồ đã được ứng dụng trong dạy học, nhưng tác giả chỉ ra rằng đa số giáo viên chỉ sử dụng sơ đồ như một phương tiện trực quan minh họa một chiều do giáo viên tự thiết kế theo kinh nghiệm cá nhân. Học sinh tiếp nhận sơ đồ một cách thụ động, chưa được hướng dẫn phương pháp đọc hiểu, xử lý và tự thiết kế sơ đồ. Do đó, sơ đồ hóa kiến thức chưa được khai thác đồng bộ như một phương pháp dạy học tích cực với quy trình và hệ thống biện pháp sư phạm hoàn chỉnh.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là xác lập cơ sở lí luận và thực tiễn, xây dựng quy trình thiết kế hệ thống sơ đồ kiến thức và đề xuất các biện pháp vận dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường trung học phổ thông (THPT), nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn.

Luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu hệ thống lí luận về phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử ở trường THPT nói riêng.
2. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học lịch sử và thực trạng vận dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức tại các trường THPT.
3. Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) cấp THPT để xác định nội dung kiến thức cơ bản, xây dựng quy trình thiết kế và thiết kế hệ thống sơ đồ kiến thức phục vụ dạy học.
4. Đề xuất các biện pháp sư phạm, xây dựng kế hoạch bài dạy và tiến hành thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần) nhằm kiểm chứng tính khả thi, hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình thiết kế và sử dụng sơ đồ hóa kiến thức, trọng tâm là quy trình thiết kế sơ đồ và hệ thống các biện pháp sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử ở trường THPT.
• Phạm vi nội dung: Nội dung lịch sử bài học nội khóa thuộc phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 (chia làm 4 giai đoạn lịch sử) trong chương trình Lịch sử lớp 12 cấp THPT.
• Phạm vi không gian và địa bàn khảo sát, thực nghiệm:
  • Khảo sát thực trạng: Triển khai tại các trường THPT thuộc 22 tỉnh, thành phố (Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Thạnh/Bình Thuận, Thanh Hóa, Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Hưng Yên, Hải Phòng, Hà Nội, Lạng Sơn, Bắc Giang, Bắc Ninh, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Yên Bái, Hà Giang, Cao Bằng, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình), trọng tâm là vùng Tây Bắc.
  • Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành tại 10 trường THPT thuộc 4 tỉnh miền núi Tây Bắc: Lai Châu (THPT TP Lai Châu, THPT Than Uyên), Hòa Bình (THPT Ngô Quyền, THPT Mường Bi), Điện Biên (THPT TP Điện Biên, THPT Mường Ảng), Sơn La (THPT Tô Hiệu, THPT Chu Văn An, THPT Mai Sơn, THPT Bắc Yên).

Giả thuyết khoa học

Nếu xác định đúng nội dung lịch sử để thiết kế hệ thống sơ đồ kiến thức theo quy trình khoa học, đồng thời vận dụng linh hoạt, phù hợp các biện pháp sơ đồ hóa kiến thức vào các khâu của quá trình dạy học tại trường THPT thì sẽ nâng cao được năng lực nhận thức và kết quả học tập môn Lịch sử của học sinh.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện tổng quan hệ thống tư liệu nghiên cứu trong và ngoài nước trên hai trục nội dung chính: lý thuyết sơ đồ trong dạy học nói chung và ứng dụng sơ đồ hóa trong dạy học môn Lịch sử nói riêng.

Các hướng nghiên cứu lý thuyết sơ đồ và ứng dụng dạy học chung

1. Nghiên cứu quốc tế:
   • Nguồn gốc toán học từ Leonhard Euler (1736) với bài toán "Bảy cây cầu ở Konigsburg".
   • Ứng dụng kĩ thuật và đồ họa: Bruce Robertson (1988), Raymond M. Marston (1989), Christine Taylor-Butler (2012), Ariane de Saeger (2015, nghiên cứu sơ đồ Ishikawa - xương cá), Jessica Glaser và Carolyn Knight (2009), Jeffrey Balmer và Michael T. Swisher (2012).
   • Ứng dụng trong giáo dục học và các môn học: M. N. Skatkin và I. Ya. Lerner (1980), N. V. Savin (1984), Nhicôlaiêva (phương tiện trực quan trong triết học), Wolfgang Doran và Walter Jahn (1975, dạy học Địa lý), L. Levenberg (1982, dạy học Toán), Vlaxôva T. (1986, 1987, sơ đồ triết học), Gerard Allwein và Jon Barwise (1996), McKnight, Mickey Kolis và Benjamin H. Kolis (2016), Kevin Duncan (2014, The Diagrams Book). Sách dịch về sơ đồ tư duy của nhóm tác giả Jean-Luc Deladrière, Frédéric Le Bihan, Pierre Mongin, Denis Rebaud (2009).
2. Nghiên cứu trong nước:
   • Nhâm Văn Hanh (1973, phương pháp sơ đồ mạng lưới P.E.R.T), Nguyễn Vũ Phương Nam (2015).
   • Nguyễn Ngọc Quang (từ những năm 1970 dịch B.P. Esipov 1971, I. Ya. Lerner 1979; công bố Lí luận dạy học hóa học 1994) – được xác định là nhà sư phạm đầu tiên nghiên cứu chuyển hóa phương pháp sơ đồ khoa học thành phương pháp dạy học tại Việt Nam.
   • Nhóm tác giả Nguyễn Quang Vinh, Trần Doãn Bách, Trần Bá Hoành (1979, dạy học Sinh học); Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc, Đặng Văn Đức (1991, dạy học Địa lý); Phùng Văn Bộ (1999, dạy học Giáo dục công dân); Tô Xuân Giáp (1998, phương tiện dạy học); Nguyễn Phúc Chỉnh (2005, phương pháp Graph trong dạy học Sinh học); Phan Minh Tiến (2007, sơ đồ trong dạy học Địa lí THCS); Phan Dũng (2012, phương pháp biểu đồ xương cá); luận án của Nguyễn Thị Khiên (ứng dụng lý thuyết Graph).

Các nghiên cứu về sơ đồ trong dạy học môn Lịch sử

1. Tác giả quốc tế: Đới Bảo Thôn (sách giáo khoa Lịch sử Đài Loan tập 1); Lý Phúc Chung và Cổ Vĩ Doanh (sách giáo khoa Lịch sử Trung Quốc tập 3); Godama Gouta (sách giáo khoa Lịch sử Nhật Bản 1998); Shosuke Murai (sách giáo khoa Lịch sử thế giới dành cho trung học Nhật Bản 1998). Các công trình này ứng dụng sơ đồ thời gian (timeline), sơ đồ cơ cấu hành chính, sơ đồ tiến trình sự kiện để trực quan hóa nội dung SGK.
2. Tác giả Việt Nam: Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị (1961 - giáo trình đầu tiên về phương pháp dạy học Lịch sử); Phan Ngọc Liên và Phạm Kì Tá (1975, 1980); nhóm tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Nguyễn Hữu Chí, Phan Thế Kim, Phạm Hồng Việt (1995, 1998, 1999, 2002, 2008, 2009, 2014); Trịnh Đình Tùng, Trần Viết Thụ, Đặng Văn Hồ, Trần Văn Cường (2005); Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú (2014). Các tác giả đã xếp sơ đồ vào nhóm đồ dùng trực quan quy ước và khẳng định vai trò hình thành khái niệm, xâu chuỗi sự kiện lịch sử.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Mặc dù đồ dùng trực quan và sơ đồ đã được đề cập nhiều, các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở góc độ phương tiện trực quan hỗ trợ minh họa bài giảng; chưa xây dựng thành một hệ thống phương pháp luận hoàn chỉnh về Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức (PPSĐHKT). Chưa có công trình nào thiết kế một hệ thống sơ đồ chuẩn mực cho toàn bộ chương trình Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) cấp THPT gắn liền với quy trình sử dụng đồng bộ trong từng khâu lên lớp (khởi động, hình thành kiến thức mới, củng cố - luyện tập, kiểm tra - đánh giá và hướng dẫn tự học), đồng thời kiểm chứng thực nghiệm quy mô lớn tại địa bàn vùng núi Tây Bắc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về lý luận nhận thức (từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng), tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới giáo dục. Các khái niệm cốt lõi được định nghĩa trong luận án gồm:

Khái niệm	Định nghĩa theo luận án
Sơ đồ	Loại đồ dùng trực quan quy ước gồm hệ thống các từ khóa, hình khối, hình ảnh kết hợp kí hiệu và đường nối nhằm phản ánh cấu trúc bề ngoài và bản chất bên trong của các đơn vị kiến thức.
Sơ đồ hóa	Hành động tư duy nhằm mô hình hóa sự vật, hiện tượng tự nhiên và xã hội bằng ngôn ngữ sơ đồ (kí hiệu, hình khối, màu sắc, kích thước) để dễ dàng nhận thức.
Kiến thức lịch sử	Hệ thống sự kiện, hiện tượng, quy luật, khái niệm, mốc thời gian, địa điểm và nhân vật lịch sử đã được khoa học lịch sử xác minh và đưa vào chương trình giáo dục.
Sơ đồ hóa kiến thức lịch sử	Cách thức cụ thể hóa, mô hình hóa sự kiện, hiện tượng, thời kỳ lịch sử bằng các mô hình biểu trưng nhằm phản ánh mối quan hệ bản chất, tiến trình vận động lịch sử.
Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức	Cách thức chuyển hóa văn bản lịch sử thành sơ đồ và sử dụng các mô hình sơ đồ đó để tổ chức có mục đích, có kế hoạch hoạt động dạy học của giáo viên và hoạt động nhận thức của học sinh.

Luận án xác lập và phân tích cấu trúc 6 dạng sơ đồ kiến thức cơ bản dùng trong dạy học Lịch sử:

1. Sơ đồ khối (Flowchart): Sử dụng các khối hình và đường nối theo tiến trình để mô tả các giai đoạn phát triển của sự kiện hoặc cấu trúc các hoạt động học tập.
2. Sơ đồ tư duy (Mindmap): Sắp xếp ý tưởng, phân nhánh từ trung tâm nhằm mở rộng chiều sâu và chiều rộng của nội dung bài học.
3. Sơ đồ xương cá (Fishbone diagram): Sử dụng trục xương sống và các nhánh xương để phân tích các nhóm nguyên nhân dẫn đến một sự kiện/kết quả lịch sử.
4. Sơ đồ tập hợp (Venn diagram): Sử dụng các vòng tròn giao nhau để so sánh, đối chiếu các điểm giống và khác nhau giữa các sự kiện, chiến lược chiến tranh.
5. Sơ đồ thời gian (Timeline): Trình bày các sự kiện lịch sử theo trục thời gian tuyến tính để thể hiện tiến trình lịch sử.
6. Sơ đồ hình ảnh (Image map): Kết hợp sơ đồ với biểu tượng, tranh ảnh lịch sử để tăng tính trực quan biểu tượng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các văn kiện, công trình tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học lịch sử; phân tích chương trình và sách giáo khoa Lịch sử lớp 12.
• Phương pháp điều tra, khảo sát: Sử dụng phiếu hỏi An-két (bảng câu hỏi cấu trúc dành riêng cho giáo viên và học sinh), kết hợp dự giờ, phỏng vấn sâu chuyên gia, cán bộ quản lý và giáo viên THPT tại 22 tỉnh, thành phố.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm từng phần (theo từng biện pháp) và thực nghiệm toàn phần (toàn bộ bài học/chủ đề) tại các lớp thực nghiệm (TN) song song với các lớp đối chứng (ĐC) có trình độ tương đương.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý và phân tích số liệu thực nghiệm bằng các phần mềm tin học chuyên dụng (Microsoft Excel và SPSS phiên bản 16.0), tính toán các tham số thống kê đặc trưng: điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($S$), phương sai ($S^2$), hệ số biến thiên ($V$), giá trị kiểm định $t$-Student và đồ thị phân bố tần suất tích lũy.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương này điểm lại toàn diện lịch sử nghiên cứu về lý thuyết sơ đồ và việc ứng dụng sơ đồ trong dạy học ở nước ngoài và tại Việt Nam. Phân tích rõ các công trình nghiên cứu từ lĩnh vực khoa học tự nhiên, kỹ thuật, khoa học xã hội đến bộ môn Lịch sử. Tác giả chỉ ra những giá trị khoa học kế thừa: xác định sơ đồ là phương tiện trực quan quy ước hiệu quả giúp phát triển tư duy trừu tượng, logic. Đồng thời, chương 1 khẳng định khoảng trống thực tiễn: việc ứng dụng sơ đồ trong dạy học Lịch sử ở Việt Nam trước đây còn mang tính tản mạn, thiếu quy trình thiết kế chuẩn và chưa có bộ biện pháp sư phạm đồng bộ khai thác sơ đồ như một phương pháp dạy học tích cực trọn vẹn.

Chương 2: Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông: Lí luận và thực tiễn

Tác giả làm rõ các cơ sở lý luận của PPSĐHKT: khái niệm, đặc điểm, ưu điểm, vai trò đối với việc đổi mới phương pháp dạy học và phát triển năng lực học sinh. Phân loại chi tiết các dạng sơ đồ (sơ đồ khối, sơ đồ tư duy, sơ đồ xương cá, sơ đồ Venn, sơ đồ timeline, sơ đồ hình ảnh).

Về mặt thực tiễn, chương 2 công bố kết quả khảo sát trên diện rộng:

• Thực trạng nhận thức và sử dụng: Giáo viên đều đánh giá cao vai trò của sơ đồ nhưng mức độ sử dụng thường xuyên còn thấp (đa số ở mức thỉnh thoảng).
• Thực trạng học tập của học sinh: Học sinh gặp khó khăn lớn trong việc ghi nhớ sự kiện, xâu chuỗi bản chất lịch sử; học sinh hứng thú hơn khi tiếp cận bài học có sơ đồ hóa nhưng thiếu kĩ năng tự lập sơ đồ.
• Khó khăn của giáo viên: Thiếu thời gian, hạn chế về kĩ năng ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế sơ đồ, thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể về quy trình và biện pháp sư phạm.

Tiêu chí khảo sát thực tiễn	Kết quả ghi nhận chính
Mức độ sử dụng sơ đồ của GV	Chủ yếu sử dụng ở mức độ minh họa trực quan; ít khi tổ chức cho HS tự lập sơ đồ.
Thái độ của HS đối với môn Lịch sử	Tồn tại tâm lý ngại học do lượng sự kiện dài, khó nhớ, lối dạy đọc - chép còn phổ biến.
Nguyên nhân khó khăn khi dùng PPSĐHKT	Thiếu tài liệu hệ thống sơ đồ mẫu; hạn chế về thời gian chuẩn bị và kĩ năng đồ họa.

Chương 3: Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT

Chương 3 tập trung giải quyết việc phân tích nội dung chương trình và xây dựng sản phẩm sơ đồ hóa kiến thức cho 4 giai đoạn Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975):

1. Giai đoạn 1919 – 1930: Phong trào dân tộc dân chủ và sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.
2. Giai đoạn 1930 – 1945: Phong trào cách mạng giải phóng dân tộc tiến tới Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945.
3. Giai đoạn 1945 – 1954: Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp.
4. Giai đoạn 1954 – 1975: Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.

Tác giả đề xuất quy trình thiết kế sơ đồ kiến thức gồm các bước:

• Bước 1: Xác định mục tiêu bài học và lựa chọn nội dung kiến thức trọng tâm cần sơ đồ hóa.
• Bước 2: Thu thập, xử lý và mã hóa thông tin (lựa chọn từ khóa, xác định mối liên hệ logic giữa các sự kiện).
• Bước 3: Lựa chọn dạng sơ đồ phù hợp với bản chất nội dung kiến thức (khối, xương cá, tư duy, tập hợp, thời gian).
• Bước 4: Phác thảo cấu trúc sơ đồ và lựa chọn công cụ thiết kế (vẽ tay hoặc sử dụng phần mềm đồ họa).
• Bước 5: Hoàn thiện, thẩm định tính chính xác khoa học lịch sử và tính sư phạm của sơ đồ.

Chương này công bố hệ thống gồm 39 sơ đồ kiến thức chuẩn mực do tác giả thiết kế, phủ kín các nội dung trọng tâm của 4 giai đoạn lịch sử (từ Hình 3.1 đến Hình 3.39 trong văn bản luận án).

Chương 4: Vận dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT. Thực nghiệm sư phạm

Tác giả đề xuất hệ thống 5 nhóm biện pháp sư phạm vận dụng PPSĐHKT tương ứng với các khâu của quá trình dạy học:

1. Biện pháp 1 - Tổ chức hoạt động khởi động: Sử dụng sơ đồ khuyết thiếu, trò chơi ô chữ sơ đồ để kích thích hứng thú, tạo tình huống có vấn đề định hướng bài học.
2. Biện pháp 2 - Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức mới: Hướng dẫn học sinh thu thập, xử lý thông tin; làm việc nhóm theo mô hình nhóm "Ủng hộ" và nhóm "Phản đối"; tái hiện sự kiện lịch sử và báo cáo kết quả học tập dưới dạng sơ đồ.
3. Biện pháp 3 - Tổ chức hoạt động củng cố, luyện tập: Hướng dẫn học sinh tổng hợp, khái quát hóa, thiết lập bảng so sánh và hệ thống hóa kiến thức toàn bài.
4. Biện pháp 4 - Sử dụng trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập: Ứng dụng sơ đồ trong kiểm tra viết (điền sơ đồ khuyết, vẽ sơ đồ tổng kết), kiểm tra quan sát (đánh giá hoạt động nhóm lập sơ đồ) và kiểm tra vấn đáp (thuyết trình dựa trên sơ đồ).
5. Biện pháp 5 - Phát triển kĩ năng tự học ở nhà cho học sinh: Hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ để lập kế hoạch học tập, tóm tắt nội dung sách giáo khoa và tóm tắt tài liệu tham khảo.

Kết quả thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại 10 trường THPT thuộc 4 tỉnh miền núi Tây Bắc (chia thành các nhóm thực nghiệm từng phần và toàn phần):

Nhóm thực nghiệm	Địa bàn tỉnh	Danh sách trường THPT thực nghiệm
Nhóm I & II	Điện Biên, Lai Châu	THPT TP Điện Biên, THPT Mường Ảng, THPT TP Lai Châu, THPT Than Uyên
Nhóm III & IV	Sơn La, Hòa Bình	THPT Tô Hiệu, THPT Chu Văn An, THPT Mai Sơn, THPT Bắc Yên, THPT Ngô Quyền, THPT Mường Bi

Kết quả xử lý số liệu thống kê qua SPSS 16.0 và Excel cho thấy:

• Điểm trung bình ($\bar{X}$) của các lớp thực nghiệm (TN) luôn cao hơn lớp đối chứng (ĐC) một cách có ý nghĩa thống kê.
• Độ lệch chuẩn ($S$) và hệ số biến thiên ($V$) của nhóm thực nghiệm thấp hơn, phản ánh mức độ đồng đều và mức độ nắm vững kiến thức cao hơn.
• Phân bố tần suất tích lũy cho thấy tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở nhóm TN cao hơn rõ rệt so với nhóm ĐC, tỷ lệ điểm yếu kém giảm mạnh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử ở trường THPT; xác định rõ sơ đồ không chỉ là phương tiện trực quan mà là một phương pháp dạy học tích cực.
• Xác lập đặc trưng, tiêu chí phân loại và chức năng sư phạm của 6 dạng sơ đồ kiến thức trong dạy học Lịch sử.
• Xây dựng quy trình 5 bước thiết kế sơ đồ kiến thức lịch sử bảo đảm tính khoa học lịch sử và tính sư phạm.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Khảo sát, đánh giá toàn diện bức tranh thực trạng sử dụng sơ đồ trong dạy học Lịch sử tại các trường THPT, chỉ rõ các rào cản về phương pháp và kĩ thuật.
• Thiết kế hệ thống 39 sơ đồ kiến thức hoàn chỉnh cho 4 giai đoạn Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) trong chương trình THPT.
• Đề xuất hệ thống 5 nhóm biện pháp sư phạm đồng bộ, có quy trình thao tác rõ ràng để giáo viên vận dụng vào các hoạt động dạy học trên lớp và tự học ở nhà.
• Kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp qua thực nghiệm sư phạm quy mô 10 trường THPT tại vùng Tây Bắc với các chỉ số thống kê định lượng tin cậy.

Khuyến nghị của tác giả

• Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh: Cần tổ chức tập huấn chuyên đề về phương pháp sơ đồ hóa kiến thức cho giáo viên Lịch sử THPT; trang bị cơ sở vật chất, thiết bị dạy học hiện đại phục vụ việc ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế sơ đồ.
• Đối với các trường Sư phạm: Đưa nội dung rèn luyện kĩ năng thiết kế và sử dụng sơ đồ hóa kiến thức vào chương trình đào tạo sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử.
• Đối với giáo viên Lịch sử THPT: Chủ động chuyển đổi phương pháp, tránh lạm dụng sơ đồ chiếu sẵn một chiều; tích cực tổ chức cho học sinh tự lực thiết kế sơ đồ để phát triển tư duy lịch sử.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Phạm vi nội dung của luận án giới hạn trong phần Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) của chương trình Lịch sử lớp 12, chưa bao quát toàn bộ chương trình Lịch sử THPT (bao gồm Lịch sử thế giới và các thời kỳ Lịch sử Việt Nam khác).
  • Địa bàn thực nghiệm sư phạm tập trung chủ yếu tại 4 tỉnh thuộc khu vực miền núi Tây Bắc (Lai Châu, Hòa Bình, Điện Biên, Sơn La), do đó các đặc thù về điều kiện dạy học và đối tượng học sinh có thể mang tính khu vực.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng việc nghiên cứu, thiết kế hệ thống sơ đồ hóa kiến thức cho toàn bộ chương trình Lịch sử THPT (bao gồm phân môn Lịch sử thế giới và Lịch sử dân tộc qua các cấp học).
  • Nghiên cứu ứng dụng các phần mềm chuyên dụng và nền tảng số hóa tương tác trong việc thiết kế sơ đồ động để phục vụ đổi mới kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng cao cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, nhà nghiên cứu giáo dục học: Tham khảo khung lý luận về phương pháp trực quan quy ước, quy trình chuyển hóa phương pháp khoa học thành phương pháp dạy học, và mô hình thiết kế thực nghiệm sư phạm định lượng sử dụng thống kê toán học (SPSS, Excel).
• Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy và học tập trong học phần Phương pháp dạy học Lịch sử, rèn luyện nghiệp vụ sư phạm và kĩ năng thiết kế đồ dùng dạy học.
• Giáo viên Lịch sử cấp THPT: Trực tiếp khai thác 39 sơ đồ kiến thức mẫu và các quy trình sư phạm trong Chương 3 và Chương 4 để soạn giáo án, tổ chức các hoạt động khởi động, hình thành kiến thức, ôn tập, kiểm tra và hướng dẫn học sinh tự học.
• Cán bộ quản lý chuyên môn giáo dục: Sử dụng làm cơ sở định hướng đổi mới phương pháp dạy học và biên soạn tài liệu tập huấn chuyên môn môn Lịch sử.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại và sử dụng những dạng sơ đồ kiến thức cơ bản nào trong dạy học Lịch sử?

Luận án lựa chọn và phân tích cấu trúc 6 dạng sơ đồ cơ bản: Sơ đồ khối (Flowchart), Sơ đồ tư duy (Mindmap), Sơ đồ xương cá (Fishbone diagram), Sơ đồ tập hợp (Venn diagram), Sơ đồ thời gian (Timeline), và Sơ đồ hình ảnh (Image map).

2. Địa bàn thực nghiệm sư phạm của đề tài được tiến hành tại những tỉnh và trường nào?

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại 10 trường THPT thuộc 4 tỉnh vùng Tây Bắc:

• Tỉnh Điện Biên: THPT TP Điện Biên, THPT Mường Ảng.
• Tỉnh Sơn La: THPT Tô Hiệu, THPT Chu Văn An, THPT Mai Sơn, THPT Bắc Yên.
• Tỉnh Lai Châu: THPT TP Lai Châu, THPT Than Uyên.
• Tỉnh Hòa Bình: THPT Ngô Quyền, THPT Mường Bi.

3. Tác giả đề xuất quy trình vận dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức qua những hoạt động dạy học nào?

Tác giả đề xuất 5 nhóm biện pháp vận dụng PPSĐHKT tương ứng với tiến trình dạy học:

1. Hoạt động khởi động.
2. Hoạt động hình thành kiến thức mới.
3. Hoạt động củng cố, luyện tập.
4. Hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả học tập (viết, quan sát, vấn đáp).
5. Hoạt động hướng dẫn phát triển kĩ năng tự học ở nhà.

4. Công cụ và phần mềm nào được tác giả sử dụng để xử lý số liệu điều tra và thực nghiệm sư phạm?

Luận án sử dụng phương pháp thống kê toán học với sự hỗ trợ của phần mềm Microsoft Excel và phần mềm xử lý thống kê SPSS phiên bản 16.0 để tính toán các tham số thống kê ($\bar{X}$, $S$, $S^2$, $V$, giá trị kiểm định $t$) và vẽ biểu đồ phân bố tần suất.

5. Nội dung lịch sử cụ thể nào được luận án lựa chọn để thiết kế hệ thống sơ đồ kiến thức?

Luận án tập trung vào phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 trong chương trình Lịch sử lớp 12 cấp THPT, chia làm 4 giai đoạn: 1919 – 1930, 1930 – 1945, 1945 – 1954 và 1954 – 1975, với tổng số 39 sơ đồ kiến thức được thiết kế chi tiết.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Chu Thị Mai Hương đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu xác lập cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc vận dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT. Công trình đã xây dựng quy trình thiết kế khoa học, cung cấp hệ thống 39 sơ đồ chuẩn mực và đề xuất 5 nhóm biện pháp sư phạm đồng bộ từ khâu lên lớp đến tự học ở nhà. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại 10 trường THPT vùng Tây Bắc khẳng định phương pháp sơ đồ hóa kiến thức góp phần nâng cao chất lượng học tập bộ môn Lịch sử và hỗ trợ hiệu quả công cuộc đổi mới giáo dục phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu của cuốn sách trình bày về các cơ sở nhận thức – lý luận của tính trực quan và một số nguyên tắc sư phạm về ứng dụng phương tiện trực quan trong giảng dạy Triết học Mác- Lênin. Cuốn sách cũng chỉ rõ các loại đồ dùng trực quan được sử dụng trong Triết học “Ngoài các phương tiện trực quan nhờ mô tả bằng lời, người ta sử dụng các mô hình tạo hình kí hiệu (phẳng) ở dạng sơ đồ, đồ thị, bản vẽ bằng phấn…và ngay cả bức tranh ảnh minh họa, các bức ảnh tài liệu…”. Sách đã nhấn mạnh vai trò của sơ đồ trong quá trình dạy học “Các sơ đồ, bản vẽ dùng làm phương tiện trực quan là sự tái hiện tự nhiên (bằng vật thể) các biểu tượng mô hình tư tưởng hoặc lí luận, được biểu hiện dưới hình thức để nhìn” [54; tr11-13]. Nhìn chung, cuốn sách trình bày khá rõ về vai trò, ý nghĩa của đồ dùng trực quan trong dạy học trong đó có sơ đồ.

Tài liệu trên là cơ sở để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, vận dụng phương pháp sơ đồ ở tất cả các môn học trong đó có môn Lịch sử. Năm 1975, Nxb Giáo dục xuất bản cuốn “Hình thành biểu tượng và khái niệm trong dạy học địa lý” của Wolfgang Doran – Walter Jabn (người dịch: Nguyễn Trần Kiều, Nguyễn Trần Cầu). Nhóm tác giả dành một phần quan trọng để LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 trình bày việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Địa lí, bao gồm cả phương pháp sơ đồ hóa kiến thức. Những khái niệm phức tạp và các hiện tượng tự nhiên và xã hội được tác giả mô hình hóa dưới dạng sơ đồ giúp học sinh dễ hiểu, dễ nhớ trong quá trình dạy học địa lí.

Điều đó cho thấy những ưu điểm của việc sử dụng sơ đồ trong dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng. [151] Nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, L.Levenbeg công bố cuốn sách “Dùng hình vẽ sơ đồ, bản vẽ, để dạy toán ở cấp I” (Người dịch: Nguyễn Thị Tâm Bắc) được Nxb Giáo dục ấn hành vào năm 1982. Nội dung cuốn sách tổng kết kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu về vai trò, tác dụng, tính chất của hình vẽ, sơ đồ, bản vẽ trong việc dạy toán ở cấp I. Thông qua việc giới thiệu các loại đồ dùng trực quan, cuốn sách còn hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ để tự học và tự nghiên cứu.

Đây là tài liệu quí để giáo viên môn Toán tham khảo, những giáo viên bộ môn khác cũng có thể tiếp cận để vận dụng linh hoạt, sáng tạo theo đặc trưng của từng bộ môn. [88] Việc sử dụng sơ đồ để giảng dạy môn Kinh tế chính trị đã trở thành phương tiện dạy học tích cực nhằm giúp người học lĩnh hội kiến thức nhanh nhất và hiệu quả nhất. Nhà xuất bản sách giáo khoa Mác- Lênin đã ấn hành cuốn “Sơ đồ kinh tế chính trị Mác – Lênin” (Tập 1). Nội dung cuốn sách không đi sâu vào việc nghiên cứu phương pháp sơ đồ mà chỉ dừng lại việc sử dụng sơ đồ như một công cụ, phương tiện để truyền tải lượng kiến thức có trong bài học.

Qua nghiên cứu, tác giả thấy rằng: sơ đồ có ưu điểm nổi bật trong việc trực quan hóa những mối quan hệ bản chất giữa các đối tượng và tạo được biểu tượng cụ thể trong từng nội dung kiến thức giúp người học dễ học, dễ nhớ và hiểu sâu sắc kiến thức cơ bản trong bài học. [103] Trong năm 1986 và 1987, Nxb Sách giáo khoa Mác – Lênnin xuất bản hai cuốn “Sơ đồ và biểu đồ về chủ nghĩa duy vật biện chứng” và “Sơ đồ và biểu đồ về chủ nghĩa duy vật lịch sử” của tác giả Vlaxôva T. Nội dung cuốn sách nhấn mạnh vai trò, tác dụng của sơ đồ trong dạy học. Qua đó, tác giả khai thác triệt để nhiều dạng sơ đồ nhằm khái quát hóa mối quan hệ, liên hệ bản chất giữa các nội dung kiến thức để truyền tải kiến thức cho người học một cách nhanh nhất và hiệu quả nhất.

[147, 148] Cuốn sách “Logical Reasoning with Diagrams” (Lý luận logic với sơ đồ) do Nxb Oxford University ấn hành năm 1996, của hai Biên tập viên Gerard Allwein, Jon Barwise nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của tư duy logic thông qua các hình ảnh trực quan. Qua đó, tác giả phân tích những ưu điểm và hạn chế của từng sơ đồ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 để giải quyết vấn đề và rèn luyện kỹ năng tư duy logic cho học sinh trong quá trình dạy học. Tác giả khẳng định sơ đồ có vai trò, ý nghĩa quan trọng trong quá trình nhận thức của học sinh, việc sử dụng sơ đồ là biện pháp tích cực để nâng cao hiệu quả bài học.McKnight đã hướng dẫn học sinh cách thức sắp xếp các thông tin về kiến thức có trong bài học dưới dạng sơ đồ. Tác giả đặc biệt chú ý đến việc phân tích loại sơ đồ để tổng hợp kiến thức dưới dạng mô hình hóa mối quan hệ giữa các dữ kiện, thuật ngữ, ý tưởng giúp học sinh nhận thức sâu sắc nội dung kiến thức trong bài học.

Như vậy, sơ đồ là công cụ quan trong mang tính chiến lược để giảng dạy của giáo viên và công cụ học tập hữu hiệu của học sinh. 100 sơ đồ tổng hợp kiến thức giúp giáo viên có thể sử dụng ở nhiều khâu trong quá trình dạy học bao gồm cả trước, trong và sau quá trình sao cho phù hợp với nội dung bài học và tình huống, mục đích sử dụng. [168] Bằng những kinh nghiệm thực tế trong quá trình dạy học, Mickey Kolis, Benjamin H.Kolis đã viết cuốn “Thinking Diagrams: Processing and Connecting Experiences, Facts, and Ideas”( Sơ đồ tư duy: Kinh nghiệm triển khai và liên kết, thực tế và ý tưởng) do Nxb Rowman & Littlefield Publishers xuất bản năm 2016. Mở đầu cuốn sách tác giả đã đặt câu hỏi “Làm thế nào để học sinh tư duy rõ ràng và có mục đích?”.

Sử dụng sơ đồ để tạo biểu tượng giúp học sinh tư duy có mục đích chính là câu trả lời của tác giả khi nghiên cứu quá trình dạy học cũng như trong quá trình vận dụng kiến thức đã học vào thực tế. Việc sử dụng sơ đồ để tạo biểu tượng cho học sinh trong quá trình dạy học là biện pháp dạy học tích cực, hiệu quả làm phong phú hệ thống phương pháp dạy học đồn thời góp phần nâng cao hiệu quả quá trình nhận thức của học sinh trong học tập. [171] Năm 2014, cuốn “The Diagrams Book: 50 Ways to Solve Any Problem Visually” (Sách về sơ đồ: 50 cách để giải quyết các vấn đề trực quan) của Kevin Duncan được xuất bản bởi Nxb LID Publishing. Với 50 cách giải quyết vấn đề bằng nhiều loại sơ đồ: sơ đồ tam giác, sơ đồ hình kim tự tháp, sơ đồ thời gian, tác giả giới thiệu cách thức sử dụng từng loại sơ đồ, bao gồm cả những mẹo và lời khuyên làm thế nào để người học có thể đọc và vận dụng sơ đồ trong tình huống phù hợp của từng vấn đề Như vậy, tình huống có vấn đề chỉ xuất hiện khi học sinh tò mò và có mong muốn tìm hiểu.

Việc giải quyết các vấn đề trong nhận thức của học sinh được mô hình hóa dưới dạng sơ đồ sẽ giúp học sinh dễ dàng nhớ nhanh và LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 hiểu sâu kiến thức có trong vấn đề cần giải quyết. Đây là biện pháp quan trọng để phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong học tập. [170] Nhìn chung những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về việc vận dụng sơ đồ trong dạy học đã đặt cơ sở cho việc nghiên cứu hệ thống lí luận phương pháp sơ đồ, trong đó nhấn mạnh đến vai trò, ý nghĩa, biện pháp sử dụng. Đây là cơ sở quan trọng, là nguồn tài liệu quí giá để tác giả tham khảo trong quá trình nghiên cứu.

Các nghiên cứu trên đã góp phần định hướng cho chúng tôi đề xuất những biện pháp sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông tại Việt Nam hiện nay. Nghiên cứu của tác giả trong nước Ở Việt Nam những năm gần đây nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm đến phương pháp sơ đồ. Trước tiên, có thể kể đến cuốn “Phương pháp sơ đồ mạng lưới P.T” của Nhâm Văn Hanh do Bộ Giao thông vạn tải ấn hành năm 1973. Tác giả nghiên cứu và giới thiệu các bước xây dựng sơ đồ, cách sử dụng hai dạng sơ đồ.

Từ nghiên cứu trên, chúng tôi thấy được ưu điểm của phương pháp sơ đồ khi ứng dụng trong ngành giao thông vận tải cũng như trong nhiều ngành khoa học khác. [56] Trong cuộc sống hiện tại luôn nảy sinh những vấn đề vướng mắc đòi hỏi chúng ta cần tìm cách giải quyết. Năm 2015, tác giả Nguyễn Vũ Phương Nam viết cuốn “4 bước giải quyết vấn đề”. Trong cuốn sách, tác giả khẳng định công cụ để giải quyết vấn đề một cách hiệu quả nhất chính là sơ đồ.

Qua đó, tác giả đề xuất những phương pháp, cách thức sử dụng sơ đồ trong từng khâu của quá trình giải quyết vấn đề. Như vậy, cuốn sách không những giới thiệu về công cụ để giải quyết vấn đề mà còn tổng hợp những phương pháp cụ thể nhằm biến kiến thức của người khác thành kiến thức của mình thông qua công cụ hỗ trợ hữu ích là sơ đồ. [92] Nguyễn Ngọc Quang được biết đến là nhà sư phạm đầu tiên nghiên cứu và vận dụng lý thuyết sơ đồ vào dạy học ở Việt Nam. Từ những năm 70, vận dụng quy luật nhận thức, tác giả đã phát hiện sự chuyển hóa phương pháp khoa học thành phương pháp dạy học.

Qua đó, Nguyễn Ngọc Quang chọn phương pháp sơ đồ là đối tượng nghiên cứu thực nghiệm. Năm 1971, Nguyễn Ngọc Quang dịch cuốn “Những cơ sở lý luận dạy học” (tập 1) của tác giả B.Êxipôp [11; tr82], đến năm 1979, tiếp tục dịch cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào” của tác giả I. Những nghiên cứu này làm sáng tỏ những cơ sở của phương pháp luận, tâm lí học và phương pháp dạy học chung, phương pháp dạy học bằng sơ đồ nói riêng [64]. Năm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 1994, Nxb Giáo dục xuất bản cuốn “Lí luận dạy học hóa học” của Nguyễn Ngọc Quang.

Chương VII của cuốn sách phân tích khá đầy đủ về những tổ hợp phương pháp dạy học phức hợp, trong đó có phương pháp sơ đồ.