Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trong cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ ở miền Nam Việt Nam, dồn dân lập “ấp chiến lược” (ACL) là một biện pháp quan trọng được Mỹ và chính quyền Sài Gòn (CQSG) quyết tâm thực hiện trong giai đoạn triển khai chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” (1961 – 1965), theo đó chính sách “ấp chiến lược” đã được nâng tầm “quốc sách” và được xác định là “xương sống” quyết định sự thành bại của chiến lược này. Theo tài liệu của chính quyền Sài Gòn thì ACL là: “một chính sách của Quốc gia, lấy ấp làm căn bản để vãn hồi an ninh trật tự , thực thi dân chủ và bao trùm lên mọi kế hoạch chính trị, quân sự, kinh tế cũng như xã hội. Nếu chiến thuật thắng một trận thì chiến lược thắng cuộc chiến tranh.
Ấp chiến lược theo ý niệm đó sẽ giúp ta chiến thắng trong cuộc chiến tranh hiện nay. Ý nghĩa chiến lược đó bao trùm lên ba lĩnh vực: An ninh quân sự, chính trị, kinh tế xã hội… Quốc sách Ấp chiến lược là một chiến lược trường kỳ và trọng đại của Việt Nam Cộng hòa, là một trách nhiệm của dân tộc trước lịch sử, đòi hỏi những công dân mới, những cán bộ mới, những chiến sĩ mới. Quốc sách Ấp chiến lược đã cụ thể hóa đường lối nhân vị, cộng đồng và đồng tiến của Việt Nam cộng hòa một cách rõ rệt và hữu hiệu nhằm mục đích: Vãn hồi an ninh ở nông thôn và thực thi dân chủ…. Ấp chiến lược được coi là mô hình tiêu biểu của chiến lược chống cộng sản nên Mỹ và Chính quyền Sài Gòn đã tập trung mọi nỗ lực cần thiết để triển khai bộ máy này ở tất cả các cấp từ Trung ương đến địa phương.
Trong công văn số 07682-BNV/CTI8M của Bộ Nội vụ Việt Nam Cộng hòa ngày 15-12-1961 về việc sử dụng danh từ ấp chiến lược đã đề cập: “Danh từ Ấp chiến lược bao gồm nhiều phương diện: quân sự, chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa. Người dân ở ấp chống sự chia rẽ, chống sự chậm tiến, chống 7 cộng sản, hấp thụ nền văn minh mới. Vai trò của Ấp chiến lược là làm thế nào cho người dân ý thức được sự tự bảo vệ lấy họ và thống nhất ý chí kiến quốc” [64]. Ngày 3-2-1962, dưới sự chỉ đạo của các cố vấn Mỹ – Anh, Ngô Đình Diệm ký sắc lệnh số 11-TTP thiết lập “Ủy ban liên Bộ đặc trách Ấp chiến lược”.
Ngày 19- 4-1962, Quốc hội Việt Nam Cộng hòa đã thông qua Quyết nghị số 1214-CT/LP Tán trợ Quốc sách Ấp chiến lược và Ủng hộ toàn diện sách lược Ấp chiến lược của chính phủ Ngô Đình Diệm, từ đó các ấp chiến lược nhanh chóng được triển khai trên toàn miền Nam Việt Nam. Ở cấp tỉnh và địa phương, mỗi tỉnh phải tổ chức một “Ủy ban xây dựng Ấp chiến lược” do Tỉnh trưởng làm Chủ tịch, chỉ huy trưởng bảo an và dân vệ làm phó chủ tịch, các Trưởng Ty Tỉnh là Ủy viên. Mỹ và chính quyền Sài Gòn quyết định lấy tỉnh Vĩnh Long (Tây Nam Bộ) và tỉnh Quảng Ngãi (Trung Bộ) làm thí điểm cho chương trình lập ấp chiến lược và từ đó nhân rộng ra toàn miền Nam. Tháng 2-1962, chính quyền Sài Gòn chọn ấp Phước Ngươn B (xã Phước Hậu, huyện Châu Thành, tỉnh Vĩnh Long) làm mô hình “ấp chiến lược kiểu mẫu”, để từ đó lan ra toàn tỉnh Vĩnh Long và các tỉnh khác trên toàn miền Tây Nam Bộ.
Thực hiện chương trình ấp chiến lược, bên cạnh việc sử dụng các thủ đoạn về chính trị, kinh tế, tâm lý, chiêu hồi thì Mỹ và CQSG còn sử dụng các chiến thuật quân sự mới như trực thăng vận, thiết xa vận hòng càn quét tiêu diệt các lực lượng cách mạng, các cơ sở cách mạng của ta, dồn dân lập “ấp chiến lược”, tách nhân dân ra khỏi cách mạng, thực hện mưu đồ áp đặt chủ nghĩa thực dân mới tại miền Nam. Trong Tài liệu Tổng kết bình định của Quân Giải phóng (1974) thì: “Quốc sách ấp chiến lược nhằm “tát nước bắt cá”, kiểm soát chặt nông thôn, tách quần chúng ra khỏi đảng và lực lượng vũ trang để đánh bại khởi nghĩa và chiến tranh du kích” [74]. Theo Từ điển bách khoa quân sự Việt Nam, ACL được định nghĩa là: “Khu dồn dân ở nông thôn miền Nam do Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm lập ra từ năm 1961 nhằm tách nhân dân ra khỏi cách mạng, “tát nước bắt cá” để thực hiện chính sách bình định của Mỹ ở miền Nam Việt Nam. Ấp chiến lược mang tính chất cứ điểm phòng vệ của chính quyền Sài Gòn chống phong trào nổi dậy và chiến tranh du kích của nhân dân miền Nam trong giai đoạn “chiến tranh đặc biệt”.
Ấp 8 chiến lược được xây dựng theo những tiêu chuẩn thống nhất; xếp các hộ thành từng nhóm có trách nhiệm kiểm soát và bảo vệ lẫn nhau (ngũ gia liên bảo); tổ chức thanh niên vũ trang bảo vệ ấp; mọi sinh hoạt đều phải tuân theo những quy định nghiêm ngặt; bên ngoài có hàng rào bao quanh, cổng ra vào được canh gác ngày đêm, có hầm hào chiến đấu để chống các cuộc tấn công của du kích; quản lý bằng biện pháp tổng hợp: chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, trong đó quân sự là hàng đầu. Mỹ - Diệm coi chương trình xây dựng ấp chiến lược là quốc sách, là xương sống của chiến tranh đặc biệt” [69, tr. Sau cuộc đảo chính ngày 1-11-1963, chương trình ấp chiến lược tuy không còn là “quốc sách” nhưng vẫn có vai trò quan trọng trong chính sách chiến tranh của Mỹ và chính quyền Sài Gòn với tên gọi mới là “ấp tân sinh”. Theo Từ điển bách khoa quân sự Việt Nam thì “ấp tân sinh” là: “Bộ phận ưu tiên hàng đầu trong chính sách “bình định” của Mỹ ở miền Nam Việt Nam (trong những năm cuối của “chiến tranh đặc biệt”), mục đích vẫn như ấp chiến lược nhưng biện pháp mị dân xảo quyệt hơn với hệ thống phòng thủ nghiêm ngặt kiểu ấp chiến lược được thay thế bằng tổ chức tuần tra bên ngoài của lực lượng vũ trang” [69, tr.
Như vậy có thể nhận thấy ấp chiến lược là một bộ phận của chính sách bình định nông thôn của Mỹ và CQSG trong giai đoạn 1961 -1965, được xem là “xương sống” của chiến lược “Chiến tranh đặc biệt”. Trong giai đoạn 1961 – 1963, chính sách này được nâng tầm “quốc sách” với mục tiêu tách lực lượng cách mạng ra khỏi nhân dân, “tát nước bắt cá”. Tuy nhiên từ khi chính quyền Ngô Đình Diệm sụp đổ, tên gọi ấp chiến lược đã được đổi thành ấp tân sinh, nhưng thực chất của việc thay đổi tên gọi này chỉ là hình thức “bình mới rượu cũ”, do vậy mà trong hoạt động chỉ đạo đấu tranh chống phá ấp chiến lược, Đảng bộ các cấp vẫn sử dụng thuật ngữ ấp chiến lược trong suốt giai đoạn 1961 – 1965. Để đối phó với âm mưu và thủ đoạn của Mỹ - CQSG trong rào dân lập ấp chiến lược, Trung ương Đảng Lao Động Việt Nam đã lãnh đạo và phát động quân dân miền Nam đấu tranh chống càn quét, dồn dân và phá ACL với khí thế rất sôi nổi và quyết liệt.
Phong trào chống phá ACL ở mỗi nơi tuy có quy mô, diễn biến 9 khác nhau nhưng đều đã góp phần quan trọng làm phá sản chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” với quốc sách ấp chiến lược. Xuất phát từ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và đặc điểm vùng miền mà phong trào chống phá ACL ở miền Nam đã diễn ra ở nhiều nơi với nhiều biện pháp đấu tranh đa dạng, phong phú trong đó có phong trào chống phá ACL ở miền Tây Nam Bộ. Phong trào chống phá ACL ở miền Tây Nam Bộ là một bộ phận của phong trào chống phá ACL trên toàn miền Nam Việt Nam, phong trào đấu tranh này đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp đấu tranh chống Mỹ của quân dân cả nước trong giai đoạn 1961 – 1965. Tại nơi đây, quán triệt và vận dụng sáng tạo đường lối chiến tranh nhân dân và nghệ thuật quân sự của Đảng, Trung ương Cục miền Nam thì Khu ủy miền Tây Nam Bộ và các địa phương miền Tây Nam Bộ đã trực tiếp lãnh đạo quân dân nơi đây phát động một phong trào chống phá ACL trên quy mô lớn, quyết liệt với nhiều hình thức đấu tranh phong phú, đa dạng, qua đó giành được nhiều thắng lợi quan trọng góp phần vào thắng lợi chung của phong trào chống phá ấp chiến lược trên toàn miền Nam trong giai đoạn 1961 – 1965.
Miền Tây Nam Bộ với Cần Thơ, Vĩnh Long, Trà Vinh, Rạch Giá, Cà Mau, Sóc Trăng và Bạc Liêu đã hợp thành vựa lúa của cả nước và là vùng nông thôn rộng lớn bậc nhất. Chính vì vậy mà phong trào chống phá ACL ở nơi đây đã diễn ra quyết liệt, mạnh mẽ và sôi nổi nhằm chống lại chính sách bình định nông thôn, thiết lập ACL của Mỹ - CQSG. Cuộc chiến đấu chống lại chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” trong đó tiêu biểu nhất là phong trào chống phá ấp chiến lược ở miền Tây Nam Bộ không chỉ góp phần vào thắng lợi chung của phong trào trên toàn miền Nam mà còn để lại những bài học kinh nghiệm quý giá cho cách mạng Việt Nam. Bên cạnh những nét tương đồng với các vùng miền khác trên toàn miền Nam thì phong trào chống phá ấp chiến lược ở miền Tây Nam Bộ cũng có những đặc điểm riêng mang tính đặc thù… Đến hôm nay nhiều nội dung về phong trào chống phá ấp chiến lược ở miền Tây Nam Bộ vẫn chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo cũng như chưa rút ra được các đặc điểm, vai trò cũng như những hạn chế và bài học kinh 10 nghiệm của phong trào này ở miền Tây Nam Bộ trong giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1965.
TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ có đề cập đến phong trào chống phá ấp chiến lược 1. Nhóm các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước Các công trình nghiên cứu trong nước về lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ đều có đề cập đến phong trào chống phá ACL, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Công trình Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước: Thắng lợi và bài học (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995) của Ban Chỉ đạo tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ Chính trị.