Luận án tiến sĩ pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ pháp luật phân tích tổ chức tài chính vi mô tại Việt Nam, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thái Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Như Phát
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Tổ Chức Tài Chính Vi Mô Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tài chính vi mô và pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Nghiên cứu về tài chính vi mô và pháp luật về tổ chức tài chính vi mô đã thu hút sự quan tâm lớn từ các nhà khoa học trên toàn thế giới. Các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào hai hướng chính: đánh giá tác động của tài chính vi mô đối với việc xóa đói giảm nghèo và tìm kiếm giải pháp phát triển hoạt động tài chính vi mô. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng tổ chức tài chính vi mô không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội. Một số nghiên cứu tiêu biểu như của ADB đã khẳng định rằng tài chính vi mô là một công cụ hiệu quả trong việc giảm nghèo và thúc đẩy phát triển kinh tế. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc xây dựng một khung pháp lý ổn định là điều kiện cần thiết để phát triển tổ chức tài chính vi mô tại các quốc gia đang phát triển.

1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Thực tiễn thế giới đã chứng minh rằng tổ chức tài chính vi mô đóng vai trò quan trọng trong việc xóa đói giảm nghèo. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tài chính vi mô không chỉ giúp người nghèo tiếp cận nguồn vốn mà còn tạo ra cơ hội kinh doanh cho họ. Các nghiên cứu của Meyer và Nagarajan, cũng như của Mohammat Yunus, đã khẳng định tầm quan trọng của tài chính vi mô trong việc đạt được các mục tiêu phát triển bền vững. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng tổ chức tài chính vi mô cần được hỗ trợ về mặt pháp lý để có thể hoạt động hiệu quả hơn. Các giải pháp phát triển tài chính vi mô không chỉ dừng lại ở việc nâng cao nghiệp vụ mà còn cần có một khung pháp lý phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này.

1.2 Nhóm nghiên cứu về các giải pháp phát triển hoạt động tài chính vi mô

Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện nhằm tìm kiếm các giải pháp phát triển tài chính vi mô. Các công trình nghiên cứu của ADB đã đưa ra những khuyến nghị cụ thể về việc xây dựng chính sách và khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô. Những nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc tạo dựng một môi trường pháp lý ổn định là điều kiện cần thiết để phát triển tài chính vi mô. Các tác giả cũng đã chỉ ra rằng cần có sự phối hợp giữa các tổ chức tài chính và chính phủ để đảm bảo rằng tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức tài chính vi mô mà còn góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.

II. Cơ sở lý luận của pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Cơ sở lý luận của pháp luật về tổ chức tài chính vi mô bao gồm các khái niệm cơ bản và các nguyên tắc pháp lý liên quan đến hoạt động của tổ chức tài chính vi mô. Tài chính vi mô được định nghĩa là các dịch vụ tài chính được cung cấp cho những người có thu nhập thấp, nhằm giúp họ tiếp cận nguồn vốn và cải thiện đời sống. Pháp luật về tài chính vi mô cần phải được xây dựng dựa trên các nguyên tắc như tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc xây dựng khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô không chỉ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện cho các tổ chức này hoạt động hiệu quả hơn trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo.

2.1 Khái quát chung về tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô

Khái niệm tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô đã được định nghĩa rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Tài chính vi mô không chỉ đơn thuần là việc cung cấp tín dụng mà còn bao gồm các dịch vụ tài chính khác như tiết kiệm, bảo hiểm và chuyển tiền. Tổ chức tài chính vi mô được thành lập nhằm mục đích phục vụ những người có thu nhập thấp, giúp họ tiếp cận các dịch vụ tài chính cần thiết. Việc hiểu rõ về tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô là rất quan trọng để xây dựng các quy định pháp luật phù hợp, nhằm đảm bảo rằng các tổ chức này có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết.

2.2 Khái quát chung về pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Pháp luật về tổ chức tài chính vi mô cần phải được xây dựng dựa trên các nguyên tắc cơ bản của pháp luật tài chính. Các quy định pháp luật cần phải đảm bảo tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc xây dựng khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô không chỉ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện cho các tổ chức này hoạt động hiệu quả hơn trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo. Các quy định pháp luật cũng cần phải được cập nhật thường xuyên để phù hợp với thực tiễn hoạt động của tổ chức tài chính vi mô.

III. Thực trạng pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Thực trạng pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều bất cập trong việc điều chỉnh hoạt động của các tổ chức này. Mặc dù Luật các tổ chức tín dụng đã ghi nhận tổ chức tài chính vi mô là một loại hình tổ chức tín dụng, nhưng chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể nào được ban hành. Điều này đã dẫn đến nhiều khó khăn trong việc thành lập, tổ chức lại và giải thể các tổ chức tài chính vi mô. Các quy định hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, gây khó khăn cho các tổ chức trong việc thực hiện các hoạt động kinh doanh của mình.

3.1 Thành lập tổ chức lại giải thể và phá sản tổ chức tài chính vi mô

Quy trình thành lập và tổ chức lại tổ chức tài chính vi mô hiện nay còn nhiều bất cập. Các quy định pháp luật chưa rõ ràng, dẫn đến việc các tổ chức gặp khó khăn trong việc thực hiện các thủ tục cần thiết. Việc giải thể và phá sản cũng chưa có quy định cụ thể, gây khó khăn cho các tổ chức trong việc xử lý các vấn đề phát sinh. Cần có những quy định cụ thể hơn để đảm bảo rằng các tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và tuân thủ đúng các quy định pháp luật.

3.2 Cơ cấu tổ chức và hoạt động quản trị điều hành tổ chức tài chính vi mô

Cơ cấu tổ chức và hoạt động quản trị của tổ chức tài chính vi mô cần phải được cải thiện để đảm bảo tính hiệu quả trong hoạt động. Các quy định hiện hành chưa đủ rõ ràng để hướng dẫn các tổ chức trong việc xây dựng cơ cấu tổ chức và quản trị. Cần có những quy định cụ thể hơn để đảm bảo rằng các tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết.

IV. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Để hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô, cần có những kiến nghị cụ thể nhằm cải thiện các quy định hiện hành. Các quy định pháp luật cần phải được cập nhật để phù hợp với thực tiễn hoạt động của tổ chức tài chính vi mô. Cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và đồng bộ để đảm bảo rằng các tổ chức này có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết. Các kiến nghị này không chỉ giúp cải thiện hoạt động của tổ chức tài chính vi mô mà còn góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.

4.1 Quan điểm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Quan điểm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô cần phải dựa trên các nguyên tắc cơ bản của pháp luật tài chính. Các quy định pháp luật cần phải đảm bảo tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc xây dựng khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô không chỉ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện cho các tổ chức này hoạt động hiệu quả hơn trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo.

4.2 Những kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Các kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô bao gồm việc xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng hơn về quy trình thành lập, tổ chức lại và giải thể các tổ chức này. Cần có những quy định cụ thể hơn để đảm bảo rằng các tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và tuân thủ đúng các quy định pháp luật. Các kiến nghị này không chỉ giúp cải thiện hoạt động của tổ chức tài chính vi mô mà còn góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tài chính vi mô và pháp luật về tổ chức tài chính vi mô 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Thực tiễn thế giới đã cho thấy vai trò của TCVM trong công cuộc xóa đói giảm nghèo là vô cùng to lớn. Vai trò này không chỉ thể hiện ở các nước đang phát triển mà thậm chí còn ở cả các nước phát triển như Mỹ, Canada… Chính bởi tầm quan trọng của lĩnh vực này đối với xã hội nên trong suốt thời gian vừa qua, có khá nhiều các công trình nghiên cứu về TCVM đã được thực hiện ở khắp nơi trên thế giới.

Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu thực hiện theo hai hướng chính: (i) Các nghiên cứu nhằm tìm các giải pháp phát triển hoạt động TCVM và (ii) các nghiên cứu về những đóng góp và mức độ tác động của TCVM đối với hoạt động xóa đói, giảm nghèo. Qua khảo sát tình hình nghiên cứu về TCVM có thể mô tả tổng quan tình hình nghiên cứu về lĩnh vực này như sau: 1.1 Nhóm những nghiên cứu đánh giá mức độ ảnh hưởng của tài chính vi mô đối với hoạt động xóa đói giảm nghèo. Bên cạnh những nghiên cứu dưới góc độ kinh tế nêu trên, TCVM còn được nghiên cứu dưới một góc độ khác, đó là góc độ xã hội. Điều này xuất phát từ đặc thù của hoạt động TCVM không phải chỉ là hoạt động kinh doanh đơn thuần mà luôn có hai mục đích song song tồn tại là: (i) tìm kiếm lợi nhuận để tồn tại bền vững và (ii) tương trợ giúp đỡ những người có thu nhập thấp trong xã hội.

Dưới góc độ này, có thể kể đến các công trình nghiên cứu sau đây: Trước hết, cần phải khẳng định rằng trong các nghiên cứu và báo cáo do ADB thực hiện, bên cạnh những phân tích, đánh giá về việc thực hiện các nghiệp vụ TCVM thì việc đánh giá về tác động của TCVM đối với công cuộc xóa đói, giảm nghèo cũng đặc biệt được chú trọng. Cũng chính bởi vai trò này nên tổ chức này luôn dành những nguồn lực tài chính nhất định cho các quốc gia đang phát triển – nơi mà tỷ lệ người nghèo vẫn còn ở mức rất cao – để các quốc gia này có điều kiện xây dựng và phát triển 6 ngành TCVM1. Các nghiên cứu của Meyer và Nagarajan năm 1992 “Đánh giá vai trò của tài chính phi chính thức trong quá trình phát triển” (An assessment of the role of informal finance in the development process) [92]. Nghiên cứu của Hulme D.

vào năm 1996 với tựa đề “Tài chính cho người nghèo hay những người nghèo nhất? Đổi mới về tài chính cho người nghèo và dễ tổn thương” (Finance for the poor or poorest? Financial Innovation, Poverty and Vulnerability) đưa ra những phân tích, đánh giá về mức độ tiếp cận của TCVM đến đối tượng nào trong xã hội, qua đó khẳng định tầm quan trọng của TCVM đối với những đối tượng có thu nhập thấp trong xã hội [81]. Meyer trong tác phẩm “Tam giác tài chính nông thôn: bền vững tài chính, sự tiếp cận và tác động” (The triangle of rural finance: Financial sustainability, outreach, and impact) [114] trong năm 2002 đã đưa ra khung tam giác cho việc đánh giá sự phát triển hoạt động của các tổ chức TCVM nông thôn Các nghiên cứu của Mohammat Yunus vào các năm 2003 về “Giảm phân nửa nghèo đói vào năm 2015” [66] và năm 2005 “Mở rộng tài chính vi mô để đạt mục tiêu phát triển thiên niên kỷ” (Expanding Microcredit to Reach the Millennium Development Goal) [110] khẳng định thêm tầm quan trọng của TCVM nói chung và tài chính nông thôn nói riêng đối với vấn đề giảm đói nghèo và đạt mục tiêu thiên niên kỷ do Liên hiệp quốc đề ra. Năm 2009, Chowdhury Annis khi thực hiện nghiên cứu “TCVM, một công cụ giảm nghèo – Một phương pháp đánh giá” (Microfinance as a Poverty Reduction Tool – A Critical Assesment) [74] đã đánh giá khá chi tiết và đầy đủ về vai trò của TCVM với tính cách là một phương thức xóa đói, giảm nghèo hiện nay và qua đó, khẳng định tầm quan trọng của lĩnh vực này đối với mỗi một quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Năm 2012, Olle Berggren có công trình: “Tác động của các tổ chức không chính thức có cung cấp dịch vụ TCVM” (The Impact of Informal Institution on 1 Ví dụ, năm 2013 ADB dành cho Việt Nam khoản viện trợ trị giá 40 triệu USD để phát triển TCVM ở Việt Nam.

Nguồn: NH phát triển Châu Á, Chương trình phát triển TCVM đến năm 2015. 7 Microfinance Performance) [97], đánh giá hiệu quả hoạt động của các tổ chức không được gọi là tổ chức TCVM nhưng có cung cấp dịch vụ TCVM đến thị trường TCVM cũng như đến xã hội trong giai đoạn 2003 đến 2010 trên 72 quốc gia trên thế giới.2 Nhóm nghiên cứu về các giải pháp phát triển hoạt động tài chính vi mô Thực tế cho thấy, có khá nhiều những nghiên cứu đã được thực hiện theo hướng đánh giá về thực trạng hoạt động của các tổ chức có cung ứng dịch vụ TCVM; phân tích các yếu tố tác động đến sự tồn tại và phát triển của TCVM và trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp giúp hoạt động TCVM có thể phát triển hơn nữa, cả vể chiều rộng và chiều sâu. Có thể kể ra đây một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau: Trước hết, cần phải kể đến các công trình nghiên cứu do NH phát triển Châu Á (ADB) chủ trì trong suốt những năm vừa qua nhằm khuyến nghị những giải pháp phát triển hoạt động TCVM ở các nước đang phát triển trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Có thể kể đến một vài công trình tiêu biểu như: “Tài chính cho người nghèo: Chiến lược TCVM của ADB” (Finance for the poor: ADB Microfinance Strategies); “Chính sách và tư vấn, hỗ trợ kỹ thuật cho việc thực hiện chương trình phát triển TCVM của Việt Nam” (Policy and Advisory Technical Assistance to Vietnam’s Implementation of Microfinance Development Program) [69,71].

Những giải pháp được đưa ra trong các nghiên cứu của ADB không chỉ dừng lại ở việc nâng cao nghiệp vụ hoạt động, tìm kiếm các giải pháp nhằm làm giảm chi phí…mà còn là cả những giải pháp dưới góc độ pháp lý – coi việc tạo dựng và duy trì một chính sách phù hợp, một khung pháp luật ổn định là điều kiện cần cho việc phát triển TCVM ở các nước đang phát triển trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. có tác phẩm “Những dịch vụ tài chính cho các doanh nghiệp siêu nhỏ: Những nguyên tắc và tổ chức” (Financian Services For Microenterprises: Principles and Institutions) [100]. Nghiên cứu này đã chỉ ra sự cần thiết phải tồn tại hoạt động TCVM để cung cấp các dịch vụ tài chính cho những người nghèo, người có thua nhập thấp và các doanh nghiệp siêu nhỏ. Bên cạnh đó, các tác giả cũng nêu ra những nguyên tắc căn bản trong việc xây dựng tổ chức và tiến hành các hoạt động kinh doanh của các tổ chức cung ứng dịch vụ TCVM nhằm đảm bảo hiệu quả của hoạt động này.

8 Trong tác phẩm “Từ tín dụng nông nghiệp đến tài chính nông thôn” (From Agricultural Credit to Rural Finance) viết năm 1995 [67], D.W Adams phân tích quá trình hình thành các Tổ chức TCVM nông thôn từ các chương trình tín dụng nông nghiệp và các nhân tố tác động tới quá trình này. Theo ông, sự đặc thù của tín dụng nông nghiệp và môi trường sống của những người làm nông nghiệp chính là yếu tố căn bản đã làm xuất hiện các hoạt động TCVM nông thôn. Nghiên cứu của Meyer và Nagarajan năm 2000 “Thị trường tài chính nông thôn ở Châu Á: Các chính sách, mô hình và hoạt động” (Rural Financial Markets in Asia: Policies, Paradigms, and Performance) [91] đã tiến hành phân tích các đặc điểm của thị trường tài chính nông thôn ở châu Á và từ đó khẳng định, chính những đặc điểm này (đặc biệt là chi phí giao dịch cao hay thiếu tài sản bảo đảm cho các khoản vay…) đã làm cho lãi suất cho vay đối với khu vực nông thôn bị tăng cao hơn so với khu vực đô thị. Từ thực trạng đó, các tác giả cũng đưa ra những khuyến nghị về chính sách, pháp luật dành cho thị trường tài chính nông thôn đồng thời cũng nêu lên mô hình tổ chức và phương pháp hoạt động nhằm đảm bảo thị trường tài chính châu Á có thể hoạt động có hiệu quả hơn.

Hai nghiên cứu của J. Yaron năm 1992 về “Các tổ chức tài chính nông thôn thành công” (Successful Rural Finance Institutions) và năm 1997 “Tài chính nông thôn: Các vấn đề, thiết kế và các kinh nghiệm tốt nhất” (Rural Finance: Issues, Design and Best Practices) [108, 109] cũng đóng góp một phần quan trọng vào lý thuyết về phát triển các Tổ chức TCVM, đặc biệt là các tổ chức TCVM ở nông thôn. Bên cạnh việc rút ra những bài học kinh nghiệm cho hoạt động xây dựng và phát triển các tổ chức TCVM nông thôn thì tác giả còn đưa ra các quan điểm và phương pháp đánh giá tác động của các tổ chức tài chính vi mô nông thôn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội cộng đồng. Với tác phẩm “Cẩm nang tài chính nông thôn: Khía cạnh thể chế và tài chính” (Rural Finance Handbook, An Institutional and Financial Perspective) viết năm 1999 [87], J.

Ledgerwood đã tổng kết lại những vấn đề then chốt nhất cũng như những yếu tố có tác động lớn đến hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô nông thôn. Công trình này chủ yếu đề cập đến việc phát triển các tổ chức TCVM ở môi trường nông 9 thôn thông qua việc phát triển các sản phẩm mà TCVM cung ứng. Zeller trong tác phẩm “Mô hình cho các thể chế tài chính nông thôn” (Models of Rural Financial Institutions) [115] được viết làm tham luận chủ chốt cho hội thảo quốc tế về tài chính nông thôn năm 2003 đã tập trung phân tích về đặc trưng của các tổ chức TCVM nông thôn, tổng kết và rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng và phát triển hoạt động các tổ chức TCVM nông thôn. Trong bài viết này, Zeller cho rằng, Luật pháp cũng là một yếu tố quan trọng cho việc tồn tại và phát triển của các tổ chức TCVM ở nông thôn.