Luận án tiến sĩ pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ pháp luật phân tích tổ chức tài chính vi mô tại Việt Nam, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thái Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Như Phát
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Tổ Chức Tài Chính Vi Mô Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tài chính vi mô và pháp luật về tổ chức tài chính vi mô
• 1.2. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC TÀI CHÍNH VI MÔ
• 2.1. Khái quát chung về tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô
• 2.2. Khái quát chung về pháp luật về tổ chức tài chính vi mô
• 2.3. Kinh nghiệm quốc tế trong việc sử dụng pháp luật điều chỉnh hoạt động tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC TÀI CHÍNH VI MÔ Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Thành lập, tổ chức lại, giải thể và phá sản tổ chức tài chính vi mô
• 3.2. Cơ cấu tổ chức và hoạt động quản trị, điều hành tổ chức tổ chức tài chính vi mô
• 3.3. Hoạt động kinh doanh cơ bản của tổ chức tài chính vi mô
• 3.4. Đánh giá thực trạng pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC TÀI CHÍNH VI MÔ Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 4.2. Những kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tài chính vi mô và pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Nghiên cứu về tài chính vi mô và pháp luật về tổ chức tài chính vi mô đã thu hút sự quan tâm lớn từ các nhà khoa học trên toàn thế giới. Các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào hai hướng chính: đánh giá tác động của tài chính vi mô đối với việc xóa đói giảm nghèo và tìm kiếm giải pháp phát triển hoạt động tài chính vi mô. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng tổ chức tài chính vi mô không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội. Một số nghiên cứu tiêu biểu như của ADB đã khẳng định rằng tài chính vi mô là một công cụ hiệu quả trong việc giảm nghèo và thúc đẩy phát triển kinh tế. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc xây dựng một khung pháp lý ổn định là điều kiện cần thiết để phát triển tổ chức tài chính vi mô tại các quốc gia đang phát triển.

1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Thực tiễn thế giới đã chứng minh rằng tổ chức tài chính vi mô đóng vai trò quan trọng trong việc xóa đói giảm nghèo. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tài chính vi mô không chỉ giúp người nghèo tiếp cận nguồn vốn mà còn tạo ra cơ hội kinh doanh cho họ. Các nghiên cứu của Meyer và Nagarajan, cũng như của Mohammat Yunus, đã khẳng định tầm quan trọng của tài chính vi mô trong việc đạt được các mục tiêu phát triển bền vững. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng tổ chức tài chính vi mô cần được hỗ trợ về mặt pháp lý để có thể hoạt động hiệu quả hơn. Các giải pháp phát triển tài chính vi mô không chỉ dừng lại ở việc nâng cao nghiệp vụ mà còn cần có một khung pháp lý phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này.

1.2 Nhóm nghiên cứu về các giải pháp phát triển hoạt động tài chính vi mô

Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện nhằm tìm kiếm các giải pháp phát triển tài chính vi mô. Các công trình nghiên cứu của ADB đã đưa ra những khuyến nghị cụ thể về việc xây dựng chính sách và khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô. Những nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc tạo dựng một môi trường pháp lý ổn định là điều kiện cần thiết để phát triển tài chính vi mô. Các tác giả cũng đã chỉ ra rằng cần có sự phối hợp giữa các tổ chức tài chính và chính phủ để đảm bảo rằng tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức tài chính vi mô mà còn góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.

II. Cơ sở lý luận của pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Cơ sở lý luận của pháp luật về tổ chức tài chính vi mô bao gồm các khái niệm cơ bản và các nguyên tắc pháp lý liên quan đến hoạt động của tổ chức tài chính vi mô. Tài chính vi mô được định nghĩa là các dịch vụ tài chính được cung cấp cho những người có thu nhập thấp, nhằm giúp họ tiếp cận nguồn vốn và cải thiện đời sống. Pháp luật về tài chính vi mô cần phải được xây dựng dựa trên các nguyên tắc như tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc xây dựng khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô không chỉ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện cho các tổ chức này hoạt động hiệu quả hơn trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo.

2.1 Khái quát chung về tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô

Khái niệm tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô đã được định nghĩa rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Tài chính vi mô không chỉ đơn thuần là việc cung cấp tín dụng mà còn bao gồm các dịch vụ tài chính khác như tiết kiệm, bảo hiểm và chuyển tiền. Tổ chức tài chính vi mô được thành lập nhằm mục đích phục vụ những người có thu nhập thấp, giúp họ tiếp cận các dịch vụ tài chính cần thiết. Việc hiểu rõ về tài chính vi mô và tổ chức tài chính vi mô là rất quan trọng để xây dựng các quy định pháp luật phù hợp, nhằm đảm bảo rằng các tổ chức này có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết.

2.2 Khái quát chung về pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Pháp luật về tổ chức tài chính vi mô cần phải được xây dựng dựa trên các nguyên tắc cơ bản của pháp luật tài chính. Các quy định pháp luật cần phải đảm bảo tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc xây dựng khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô không chỉ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện cho các tổ chức này hoạt động hiệu quả hơn trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo. Các quy định pháp luật cũng cần phải được cập nhật thường xuyên để phù hợp với thực tiễn hoạt động của tổ chức tài chính vi mô.

III. Thực trạng pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Thực trạng pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều bất cập trong việc điều chỉnh hoạt động của các tổ chức này. Mặc dù Luật các tổ chức tín dụng đã ghi nhận tổ chức tài chính vi mô là một loại hình tổ chức tín dụng, nhưng chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể nào được ban hành. Điều này đã dẫn đến nhiều khó khăn trong việc thành lập, tổ chức lại và giải thể các tổ chức tài chính vi mô. Các quy định hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, gây khó khăn cho các tổ chức trong việc thực hiện các hoạt động kinh doanh của mình.

3.1 Thành lập tổ chức lại giải thể và phá sản tổ chức tài chính vi mô

Quy trình thành lập và tổ chức lại tổ chức tài chính vi mô hiện nay còn nhiều bất cập. Các quy định pháp luật chưa rõ ràng, dẫn đến việc các tổ chức gặp khó khăn trong việc thực hiện các thủ tục cần thiết. Việc giải thể và phá sản cũng chưa có quy định cụ thể, gây khó khăn cho các tổ chức trong việc xử lý các vấn đề phát sinh. Cần có những quy định cụ thể hơn để đảm bảo rằng các tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và tuân thủ đúng các quy định pháp luật.

3.2 Cơ cấu tổ chức và hoạt động quản trị điều hành tổ chức tài chính vi mô

Cơ cấu tổ chức và hoạt động quản trị của tổ chức tài chính vi mô cần phải được cải thiện để đảm bảo tính hiệu quả trong hoạt động. Các quy định hiện hành chưa đủ rõ ràng để hướng dẫn các tổ chức trong việc xây dựng cơ cấu tổ chức và quản trị. Cần có những quy định cụ thể hơn để đảm bảo rằng các tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết.

IV. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Để hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô, cần có những kiến nghị cụ thể nhằm cải thiện các quy định hiện hành. Các quy định pháp luật cần phải được cập nhật để phù hợp với thực tiễn hoạt động của tổ chức tài chính vi mô. Cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và đồng bộ để đảm bảo rằng các tổ chức này có thể hoạt động hiệu quả và phục vụ đúng đối tượng cần thiết. Các kiến nghị này không chỉ giúp cải thiện hoạt động của tổ chức tài chính vi mô mà còn góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.

4.1 Quan điểm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Quan điểm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô cần phải dựa trên các nguyên tắc cơ bản của pháp luật tài chính. Các quy định pháp luật cần phải đảm bảo tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc xây dựng khung pháp lý cho tổ chức tài chính vi mô không chỉ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện cho các tổ chức này hoạt động hiệu quả hơn trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho người nghèo.

4.2 Những kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô

Các kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức tài chính vi mô bao gồm việc xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng hơn về quy trình thành lập, tổ chức lại và giải thể các tổ chức này. Cần có những quy định cụ thể hơn để đảm bảo rằng các tổ chức tài chính vi mô có thể hoạt động hiệu quả và tuân thủ đúng các quy định pháp luật. Các kiến nghị này không chỉ giúp cải thiện hoạt động của tổ chức tài chính vi mô mà còn góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thái Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Như Phát tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Chuyên ngành: Luật Kinh tế, Mã số: 62.07) là công trình nghiên cứu hệ thống và toàn diện đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ tiếp cận trực diện khung pháp luật điều chỉnh tổ chức tài chính vi mô (TCVM) tại Việt Nam. Bối cảnh nghiên cứu diễn ra trong giai đoạn bản lề của hệ thống ngân hàng: Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 chính thức có hiệu lực, lần đầu tiên ghi nhận tổ chức TCVM là một loại hình tổ chức tín dụng (TCTD) độc lập. Tuy nhiên, sau hơn 4 năm thi hành Luật, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) vẫn chưa ban hành đầy đủ hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành đồng bộ, khiến các tổ chức TCVM phải vận hành dựa trên các văn bản dưới luật ban hành từ thời điểm trước năm 2010 (như Nghị định 28/2005/NĐ-CP và Nghị định 165/2007/NĐ-CP dựa trên nền tảng Luật Các TCTD năm 1997/2004).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được xác định rõ ràng: các công trình trước đây đa phần tiếp cận TCVM dưới giác độ kinh tế học phát triển hoặc xã hội học (khảo sát hiệu quả xóa đói giảm nghèo, tính tự vững tài chính), trong khi các nghiên cứu luật học chỉ dừng lại ở các bài viết tạp chí đơn lẻ hoặc phân tích từng khía cạnh hẹp mà thiếu một khung lý luận pháp lý hoàn chỉnh về quy chế thành lập, cơ cấu quản trị, và hoạt động kinh doanh đặc thù của tổ chức TCVM trong tương quan với hệ thống ngân hàng thương mại.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được luận án xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý của TCVM và tổ chức TCVM là gì, và có điểm gì khác biệt cốt lõi so với các chủ thể phi chính thức hoặc TCTD truyền thống?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ tương thích giữa quy định pháp luật thực định với thực tiễn hoạt động của ngành TCVM Việt Nam giai đoạn 2005–2015 như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những rào cản pháp lý nào đang cản trở quá trình chính thức hóa các chương trình, dự án TCVM thành tổ chức TCVM được cấp phép?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Cần thiết lập khung pháp lý như thế nào để cân bằng giữa mục tiêu an toàn hệ thống tín dụng và tính đặc thù phục vụ người nghèo, doanh nghiệp siêu nhỏ?
• Giả thuyết nghiên cứu (H1): Khung pháp luật về tổ chức TCVM tại Việt Nam hiện hành còn mang tính gượng ép, thiếu đồng bộ và áp đặt các chuẩn mực của NHTM lên mô hình TCVM, dẫn đến việc kìm hãm sự phát triển của hệ thống TCVM và làm chậm tiến trình thực hiện Quyết định số 2195/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Đề án phát triển hệ thống TCVM đến năm 2020.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết kinh tế chính trị Mác – Lênin, Lý thuyết tín dụng vi mô vì người nghèo của Muhammad Yunus, Khung tam giác tài chính nông thôn của Richard L. Meyer (Meyer, 2002), và Lý thuyết quản trị công ty trong luật kinh tế. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các khía cạnh pháp lý của tổ chức TCVM tại Việt Nam từ năm 2005 đến năm 2015, khảo sát thực tế toàn bộ các tổ chức TCVM chính thức được cấp phép (TYM, M7, Thanh Hóa) cùng hệ thống các chương trình, dự án TCVM bán chính thức trên phạm vi cả nước.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về TCVM thể hiện sự phân hóa rõ rệt thành hai dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu kinh tế – xã hội về tác động xóa đói giảm nghèo và tính bền vững: Các nghiên cứu tiên phong của David Hulme (1996) trong Finance for the poor or poorest? chỉ ra sự đánh đổi giữa chiều sâu tiếp cận người nghèo cùng cực và tính bền vững tài chính. Richard L. Meyer và Geetha Nagarajan (1992, 2000) đã phát triển mô hình phân tích thị trường tài chính nông thôn châu Á, chứng minh chi phí giao dịch cao và thiếu tài sản bảo đảm là nguyên nhân đẩy mặt bằng chi phí hoạt động của TCVM lên cao. Muhammad Yunus (2003, 2005) khẳng định tín dụng vi mô là công cụ then chốt hiện thực hóa Mục tiêu Thiên niên kỷ (MDGs) thông qua cơ chế bảo lãnh nhóm (joint liability). Trong khi đó, Jonathan Morduch (2008) trong công trình How can the poor afford microfinance? đã làm rõ bản chất tự vững đòi hỏi mức lãi suất thực tế phải phản ánh đầy đủ chi phí vốn và rủi ro vận hành.

Dòng nghiên cứu thể chế và khung khổ pháp lý: Joanna Ledgerwood (1999, 2013) tại các cẩm nang của World Bank đã hệ thống hóa các mô hình quản trị và khẳng định luật pháp là điều kiện tiên quyết định hình cấu trúc rủi ro của định chế tài chính vi mô. J. Yaron (1992, 1997) thiết lập chỉ số phụ thuộc trợ cấp (Subsidy Dependence Index – SDI) để đo lường mức độ thương mại hóa của các tổ chức tài chính nông thôn. Manfred Zeller (2003) và Steinwand (2000) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng hành lang pháp lý điều chỉnh thận trọng (prudential regulation) riêng biệt cho TCVM nông thôn.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu kinh tế của Trần Thọ Đạt (1998) về chi phí giao dịch thị trường tín dụng nông thôn, Đào Văn Hùng (2000, 2005) về giải pháp tiếp cận dịch vụ tài chính chính thức, Quách Mạnh Hào (2005) về mối quan hệ giữa tiếp cận tài chính và giảm nghèo, Nghiêm Hồng Sơn (2006) về hiệu lực của các chương trình tín dụng NGO, cùng các công trình của Nguyễn Kim Anh và Lê Thanh Tâm (2013) về mức độ bền vững của tổ chức TCVM đã cung cấp bức tranh thực nghiệm phong phú. Về khía cạnh luật học, các công trình ban đầu của Nguyễn Hữu Thanh (2004, 2007), Viên Thế Giang (2011, 2012, 2013), Trần Văn Duy và Hoàng Văn Thành (2013) đã bước đầu chỉ ra các bất cập về thủ tục cấp phép và cơ cấu quản trị theo Nghị định 28/2005/NĐ-CP.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm đối lập: (1) Trường phái phúc lợi (Welfarist approach) xem TCVM là công cụ xã hội thuần túy, cần duy trì cơ chế bao cấp lãi suất và phi chính thức hóa; (2) Trường phái thể chế (Institutionalist approach) yêu cầu thương mại hóa, áp dụng kỷ luật thị trường và quản lý thận trọng như ngân hàng. Luận án định vị chính xác điểm giao thoa: xác lập quy chế pháp lý công nhận tổ chức TCVM là định chế tài chính trung gian mang tính kép (Dual-mission intermediary), vừa có tư cách kinh doanh vừa bảo tồn sứ mệnh xã hội. Công trình so sánh đối chiếu với các mô hình quốc tế điển hình như Grameen Bank (Bangladesh – ngân hàng chuyên biệt ngoài luật chung), BRI/BPRs (Indonesia – hệ thống ngân hàng làng vi mô), và BAAC (Thái Lan – ngân hàng nông nghiệp nhà nước), từ đó chứng minh sự cần thiết phải thiết kế khung pháp lý mang tính chuyển tiếp, phù hợp với hệ thống pháp luật civil law của Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết trung gian tài chính và Lý thuyết pháp luật kinh tế thông qua việc xây dựng khái niệm pháp lý độc lập về "Tổ chức tài chính vi mô". Luận án phản biện cách hiểu đồng nhất giữa "Tài chính vi mô" (hoạt động cung ứng dịch vụ) và "Tổ chức tài chính vi mô" (chủ thể mang tư cách pháp nhân TCTD). Theo tác giả, theo quy định của pháp luật Việt Nam:

"Tổ chức tài chính vi mô là loại hình tổ chức tín dụng chủ yếu thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ" (Khoản 5 Điều 4 Luật Các TCTD năm 2010).

Luận án xác lập 3 mệnh đề lý thuyết cốt lõi (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tư cách pháp nhân của tổ chức TCVM là sự kết tinh của ba yếu tố cấu thành bắt buộc: (i) Quy trình cấp phép thành lập nghiêm ngặt theo luật ngân hàng; (ii) Chịu sự giám sát an toàn thận trọng của cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ (NHNN); (iii) Giới hạn phạm vi kinh doanh chuyên biệt phục vụ phân khúc khách hàng thu nhập thấp.
• Mệnh đề 2 (P2): Mô hình quản trị của tổ chức TCVM không thể sao chép nguyên mẫu cấu trúc công ty TNHH thương mại thuần túy, mà phải phản ánh cơ chế kiểm soát rủi ro dựa trên trách nhiệm liên đới và vốn xã hội của cộng đồng người vay.
• Mệnh đề 3 (P3): Hiệu lực của quy phạm pháp luật về TCVM tỷ lệ nghịch với mức độ áp đặt các rào cản gia nhập thị trường phi thực tế (như mức vốn pháp định quá cao hoặc giới hạn loại hình sở hữu độc tôn).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa:

1. Lý thuyết thể chế pháp luật: Phân tích cấu trúc hệ thống quy phạm từ Hiến pháp, Luật Các TCTD năm 2010 đến các nghị định, thông tư chuyên ngành.
2. Lý thuyết Kinh tế học Pháp luật (Law and Economics): Đánh giá chi phí tuân thủ pháp luật (compliance cost) của các tổ chức TCVM so với chi phí giao dịch trên thị trường tài chính phi chính thức.
3. Khung phân tích vòng đời tổ chức (Organizational Life-Cycle): Tiếp cận tiến trình chuyển đổi 4 giai đoạn từ: Dự án NGO $\rightarrow$ Quỹ xã hội $\rightarrow$ Tổ chức TCQMN theo Nghị định 28/2005/NĐ-CP $\rightarrow$ Tổ chức TCVM chính thức theo Luật Các TCTD năm 2010.

Biên giới điều kiện (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: tập trung vào các tổ chức tín dụng chuyên biệt hoạt động tại thị trường chuyển đổi, nơi tỷ lệ tiếp cận dịch vụ tài chính ngân hàng chính thức của người dân nông thôn còn hạn chế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp phương pháp luận thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level legal design) bao gồm:

• Tầng vĩ mô (Macro level): Phân tích hệ thống luật chuyên ngành (Luật Các TCTD 1997, 2004, 2010; Luật Doanh nghiệp 2005, 2014; Luật Phá sản 2004, 2014).
• Tầng trung mô (Meso level): Khảo sát các văn bản dưới luật (Nghị định 28/2005/NĐ-CP, Nghị định 165/2007/NĐ-CP, Thông tư 02/2008/TT-NHNN, Quyết định 2195/QĐ-TTg).
• Tầng vi mô (Micro level): Đánh giá hồ sơ điều lệ, thực tiễn cấp phép, cơ cấu tổ chức và chỉ số hoạt động kinh doanh của 100% tổ chức TCVM chính thức đã được thành lập tại Việt Nam tính đến thời điểm nghiên cứu ($N=3$: TYM, M7, Thanh Hóa) cùng hơn 30 chương trình, dự án TCVM tiêu biểu thuộc Mạng lưới Tài chính vi mô Việt Nam (MFWG).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng các phương pháp pháp lý chuyên sâu:

• Phương pháp phân tích logic quy phạm (Normative Legal Analysis): Bóc tách từng điều khoản quy định về điều kiện vốn, tư cách sáng lập viên, thẩm quyền của Hội đồng thành viên (HĐTV), Ban kiểm soát (BKS) để chỉ ra các điểm mâu thuẫn nội tại và xung đột thứ bậc văn bản.
• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Legal Method): So sánh đối chiếu khung pháp lý điều chỉnh TCVM của Việt Nam với các đạo luật chuyên ngành tại Bangladesh, Philippines, Indonesia và Bolivia, rút ra bài học kinh nghiệm về việc cấp phép linh hoạt và phân loại cấp bậc giám sát (tiered supervision).
• Phương pháp liên ngành Luật học – Xã hội học – Kinh tế học: Đánh giá tương tác giữa quy chuẩn pháp lý và hiệu quả tiếp cận thực tế của người nghèo.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp dữ liệu văn bản lập pháp, số liệu thống kê từ NHNN, báo cáo của ADB (chương trình hỗ trợ kỹ thuật trị giá 40 triệu USD năm 2013), và dữ liệu khảo sát thường niên của MFWG.

Data và phân tích

Luận án xử lý và hệ thống hóa nguồn dữ liệu toàn diện:

• Dữ liệu thực chứng về tiến trình cấp phép: Tổ chức TCVM TNHH MTV TYM (chuyển đổi từ Quỹ TYM của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, cấp phép tháng 08/2010); Tổ chức TCVM TNHH M7 (chuyển đổi từ 3 quỹ M7 Mai Sơn, M7 Uông Bí, M7 Đông Triều, cấp phép tháng 01/2012); Tổ chức TCVM TNHH Thanh Hóa (chuyển đổi từ Quỹ Phụ nữ Thanh Hóa, cấp phép tháng 08/2014).
• Bộ dữ liệu định chế phi chính thức: Khảo sát danh mục các Quỹ xã hội, Trung tâm phát triển cộng đồng (Quỹ CEP, Quỹ Dariu, Dự án VSL của Plan, ChildFund, SEDA, PPC, CWCD).
• Kỹ thuật phân tích tác động pháp lý (Regulatory Impact Assessment – RIA) đánh giá độ vênh giữa các quy định của Luật Các TCTD năm 2010 và thực tiễn vận hành để bảo đảm tính chuẩn xác và độ tin cậy của các kết luận khoa học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án chỉ ra 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá về thực trạng pháp lý:

1. Khoảng trống pháp lý hậu Luật Các TCTD năm 2010: Mặc dù Luật Các TCTD năm 2010 đã có hiệu lực hơn 4 năm, NHNN vẫn chưa ban hành các thông tư quy định cụ thể về điều kiện, hồ sơ, trình tự cấp giấy phép thành lập và hoạt động của tổ chức TCVM theo luật mới, tạo ra sự ngưng trệ thể chế nghiêm trọng.
2. Sự bất cập của quy định độc tôn hình thức Công ty TNHH: Khoản 6 Điều 6 và Khoản 1 Điều 87 Luật Các TCTD năm 2010 bắt buộc tổ chức TCVM chỉ được thành lập dưới hình thức công ty TNHH (một thành viên hoặc từ hai thành viên trở lên). Quy định này triệt tiêu hoàn toàn khả năng chuyển đổi của hàng loạt chương trình, dự án TCVM đang hoạt động hiệu quả dưới hình thức Quỹ xã hội, Hợp tác xã, hoặc Tổ chức phi chính phủ phi lợi nhuận.
3. Bất khả thi trong điều kiện cấp phép và yêu cầu vốn: Mức vốn pháp định và các tiêu chuẩn về người quản lý, điều hành (HĐTV, Tổng giám đốc, BKS) bị áp đặt ngang bằng với các định chế tài chính phức tạp, không phản ánh tính đặc thù dựa vào cộng đồng của TCVM nông thôn.
4. Hạn chế nghiêm trọng về nghiệp vụ kinh doanh: Mục 6 Chương IV Luật Các TCTD năm 2010 giới hạn phạm vi huy động vốn và cung ứng dịch vụ thanh toán, khiến tổ chức TCVM không thể đa dạng hóa sản phẩm tài chính toàn diện (Financial Inclusion) cho người nghèo.
5. Tỷ lệ chuyển đổi thể chế cực kỳ thấp: Sau một thập kỷ ban hành văn bản pháp lý đầu tiên (Nghị định 28/2005/NĐ-CP), cả nước chỉ có duy nhất 03 tổ chức TCVM được cấp phép chính thức, trong khi hàng trăm dự án TCVM bán chính thức vẫn phải hoạt động trong vùng xám pháp lý.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT TCVM (2005 - 2015)                |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
         +---------------------------+---------------------------+
         |                                                       |
         v                                                       v
[Luật Các TCTD 2010: Kh.5 Đ.4]                         [Khoảng trống văn bản hướng dẫn]
 - Định vị MFI là TCTD chính thức                        - 4 năm chưa có thông tư mới của NHNN
 - Buộc chuyển thành Công ty TNHH                        - Vẫn áp dụng NĐ 28/2005 & TT 02/2008
         |                                                       |
         +---------------------------+---------------------------+
                                     |
                                     v
                       +---------------------------+
                       | NGHẼN CHUYỂN ĐỔI THỂ CHẾ  |
                       | - Chỉ có 3 MFI cấp phép   |
                       | - Rào cản vốn & quản trị  |
                       | - Nghiệp vụ bị thu hẹp    |
                       +---------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập vị thế độc lập của chế định pháp luật về tổ chức TCVM trong hệ thống Luật Ngân hàng Việt Nam, giải phóng tư duy lập pháp khỏi sự đồng nhất máy móc giữa TCTD vi mô và ngân hàng thương mại quy mô lớn.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá quy phạm đa chiều kết hợp giữa tiêu chí an toàn hệ thống (prudential criteria) và tiêu chí xã hội (outreach criteria).
• Về thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình 3 bước hoàn thiện hệ thống văn bản: (1) Sửa đổi Luật Các TCTD nhằm mở rộng hình thức pháp lý cho phép mô hình tổ chức TCVM cổ phần và tổ chức TCVM phi lợi nhuận; (2) Ban hành Thông tư của NHNN hướng dẫn cụ thể về cấp phép và tỷ lệ an toàn vốn phù hợp với đặc thù không tài sản bảo đảm; (3) Thiết lập cơ chế chuyển tiếp linh hoạt cho các chương trình, dự án TCVM của các tổ chức chính trị – xã hội (Hội Phụ nữ, Hội Nông dân) thực hiện chính thức hóa.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh thực tiễn:

• Giới hạn về quy mô mẫu thực chứng: Do tại thời điểm nghiên cứu toàn quốc mới chỉ có 03 tổ chức TCVM được cấp phép chính thức ($N=3$), việc kiểm chứng dữ liệu vận hành thực tế của các quy định pháp luật mới về mô hình tổ chức tín dụng vi mô còn mang tính giới hạn.
• Giới hạn về dữ liệu tài chính: Các chương trình, dự án TCVM bán chính thức thiếu chuẩn mực kế toán kiểm toán đồng nhất, gây khó khăn cho việc định lượng hóa chính xác chi phí tuân thủ khi chuyển đổi mô hình.
• Giới hạn về không gian và thời gian: Luận án tập trung vào giai đoạn 2005–2015, chưa thể bao quát toàn bộ tác động của các văn bản hướng dẫn được NHNN ban hành trong các giai đoạn tiếp theo.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu khung pháp lý cho hoạt động Tài chính vi mô số hóa (Digital Microfinance / Fintech for Inclusion) và ứng dụng ngân hàng di động trong TCVM.
2. Xây dựng khung pháp luật về Bảo hiểm vi mô (Microinsurance) và liên kết giữa tổ chức TCVM với các doanh nghiệp bảo hiểm.
3. Đánh giá tác động pháp lý của các mô hình ngân hàng đại lý (Agent Banking) đối với việc mở rộng độ phủ sóng của tổ chức TCVM tại vùng sâu, vùng xa.
4. Nghiên cứu cơ chế giải quyết phá sản đặc thù cho tổ chức TCVM nhằm bảo vệ người gửi tiền có thu nhập thấp mà không gây hoảng loạn hệ thống.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình đóng góp nền tảng học thuật và thực tiễn vững chắc:

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Kinh tế và Tài chính – Ngân hàng; mở đường cho các nghiên cứu chuyên sâu về luật an sinh xã hội và tài chính toàn diện.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho NHNN và Văn phòng Chính phủ trong việc rà soát, sửa đổi Luật Các TCTD và xây dựng các văn bản hướng dẫn thực hiện Quyết định 2195/QĐ-TTg ngày 06/12/2011 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án phát triển hệ thống TCVM đến năm 2020.
• Thúc đẩy ngành tài chính vi mô: Tháo gỡ các nút thắt pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi để hàng chục chương trình, dự án phi chính phủ nâng cấp thành định chế tài chính vững mạnh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hàng triệu hộ nghèo và phụ nữ nông thôn tiếp cận nguồn vốn hợp pháp, góp phần đẩy lùi tín dụng đen.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận hệ thống khái niệm chuẩn mực, khung phân tích luật học so sánh và cơ sở dữ liệu pháp lý toàn diện về định chế TCVM.
• Cơ quan quản lý nhà nước (NHNN, Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân): Sử dụng các kiến nghị cụ thể để soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, chuẩn hóa quy trình thanh tra, giám sát và xử lý tranh chấp liên quan đến TCTD vi mô.
• Ban lãnh đạo các tổ chức TCVM và Quỹ xã hội: Nắm vững quy chế pháp lý về quản trị, kiểm soát nội bộ, tiêu chuẩn chức danh quản lý và điều kiện tuân thủ an toàn nghiệp vụ để chủ động chuyển đổi mô hình.
• Khách hàng yếu thế (Người nghèo, doanh nghiệp siêu nhỏ): Hưởng lợi gián tiếp từ một môi trường pháp lý minh bạch, giảm thiểu chi phí tiếp cận vốn và được bảo đảm an toàn tiền gửi tiết kiệm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết thể chế trong Luật Ngân hàng bằng cách chứng minh rằng tổ chức TCVM là một phân khúc thể chế đặc thù không thể đồng nhất với NHTM. Tác giả đã chuẩn hóa khái niệm pháp lý về tổ chức TCVM dựa trên 3 tiêu chí cấu thành (thành lập theo luật ngân hàng, thuộc đối tượng quản lý chuyên ngành của NHNN, thực hiện hoạt động ngân hàng giới hạn vì mục tiêu thu nhập thấp), bác bỏ các quan niệm mơ hồ xem mọi chủ thể cung cấp khoản vay nhỏ đều là tổ chức TCVM.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu kinh tế đơn ngành của Trần Thọ Đạt (1998) hay Đào Văn Hùng (2000), luận án kết hợp phương pháp phân tích logic quy phạm pháp luật với phương pháp luật học so sánh quốc tế và phân tích kinh tế luật (Law and Economics). Luận án khảo sát toàn diện 100% các tổ chức TCVM được cấp phép chính thức tại Việt Nam giai đoạn 2005–2015, tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa học thuyết pháp lý và dữ liệu vận hành thực chứng.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Mặc dù Luật Các TCTD năm 2010 ra đời nhằm mục tiêu nâng tầm và thúc đẩy tổ chức TCVM, nhưng việc luật hóa quá cứng nhắc (chỉ cho phép duy nhất loại hình Công ty TNHH và yêu cầu các chuẩn mực quản trị ngân hàng) đã phản tác dụng, tạo ra hiệu ứng "nghẽn thể chế". Kết quả là sau 10 năm thực hiện khung khổ pháp lý, cả nước chỉ có 03 tổ chức được cấp phép, chứng minh sự thất bại của chính sách áp đặt chuẩn mực ngân hàng thương mại lên định chế tài chính cộng đồng.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không? Trả lời: Luận án xây dựng quy trình phân tích và đánh giá chính sách gồm 4 bước chuẩn hóa: (1) Rà soát tính đồng bộ của hệ thống quy phạm; (2) Đo lường chi phí tuân thủ của tổ chức TCVM; (3) Khảo sát tính khả thi của mô hình quản trị nội bộ; (4) Đánh giá mức độ bảo đảm mục tiêu tiếp cận xã hội. Khung quy trình này có thể áp dụng trực tiếp để đánh giá các phân khúc tài chính chuyên biệt khác như Quỹ tín dụng nhân dân hay Ngân hàng Hợp tác xã.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào 3 trọng tâm: Thiết lập cơ chế quản lý thử nghiệm (Sandbox) cho TCVM số; Xây dựng luật riêng hoặc nghị định toàn diện về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tài chính vi mô; Hoàn thiện quy chế quản lý mạng lưới tài chính vi mô dựa trên công nghệ chuỗi khối và dữ liệu lớn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thái Hà đã giải quyết thành công bài toán lý luận và thực tiễn cấp bách về quản lý nhà nước đối với lĩnh vực TCVM. Các đóng góp cụ thể được đúc kết:

1. Xác lập hệ thống khái niệm khoa học, phân định rạch ròi giữa hoạt động TCVM và tổ chức TCVM theo luật thực định.
2. Làm rõ bản chất pháp lý kép (kinh doanh tự vững song hành cùng sứ mệnh xã hội) của tổ chức TCVM.
3. Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng pháp luật Việt Nam giai đoạn 2005–2015, chỉ rõ nguyên nhân kìm hãm tiến trình cấp phép tổ chức TCVM.
4. Rút ra các bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị chuyển giao cao từ các mô hình Grameen, BRI và BAAC.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ sửa đổi luật đến ban hành các văn bản dưới luật hướng dẫn thi hành, tạo hành lang pháp lý thông thoáng và an toàn cho ngành TCVM Việt Nam phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tài chính vi mô và pháp luật về tổ chức tài chính vi mô 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Thực tiễn thế giới đã cho thấy vai trò của TCVM trong công cuộc xóa đói giảm nghèo là vô cùng to lớn. Vai trò này không chỉ thể hiện ở các nước đang phát triển mà thậm chí còn ở cả các nước phát triển như Mỹ, Canada… Chính bởi tầm quan trọng của lĩnh vực này đối với xã hội nên trong suốt thời gian vừa qua, có khá nhiều các công trình nghiên cứu về TCVM đã được thực hiện ở khắp nơi trên thế giới.

Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu thực hiện theo hai hướng chính: (i) Các nghiên cứu nhằm tìm các giải pháp phát triển hoạt động TCVM và (ii) các nghiên cứu về những đóng góp và mức độ tác động của TCVM đối với hoạt động xóa đói, giảm nghèo. Qua khảo sát tình hình nghiên cứu về TCVM có thể mô tả tổng quan tình hình nghiên cứu về lĩnh vực này như sau: 1.1 Nhóm những nghiên cứu đánh giá mức độ ảnh hưởng của tài chính vi mô đối với hoạt động xóa đói giảm nghèo. Bên cạnh những nghiên cứu dưới góc độ kinh tế nêu trên, TCVM còn được nghiên cứu dưới một góc độ khác, đó là góc độ xã hội. Điều này xuất phát từ đặc thù của hoạt động TCVM không phải chỉ là hoạt động kinh doanh đơn thuần mà luôn có hai mục đích song song tồn tại là: (i) tìm kiếm lợi nhuận để tồn tại bền vững và (ii) tương trợ giúp đỡ những người có thu nhập thấp trong xã hội.

Dưới góc độ này, có thể kể đến các công trình nghiên cứu sau đây: Trước hết, cần phải khẳng định rằng trong các nghiên cứu và báo cáo do ADB thực hiện, bên cạnh những phân tích, đánh giá về việc thực hiện các nghiệp vụ TCVM thì việc đánh giá về tác động của TCVM đối với công cuộc xóa đói, giảm nghèo cũng đặc biệt được chú trọng. Cũng chính bởi vai trò này nên tổ chức này luôn dành những nguồn lực tài chính nhất định cho các quốc gia đang phát triển – nơi mà tỷ lệ người nghèo vẫn còn ở mức rất cao – để các quốc gia này có điều kiện xây dựng và phát triển 6 ngành TCVM1. Các nghiên cứu của Meyer và Nagarajan năm 1992 “Đánh giá vai trò của tài chính phi chính thức trong quá trình phát triển” (An assessment of the role of informal finance in the development process) [92]. Nghiên cứu của Hulme D.

vào năm 1996 với tựa đề “Tài chính cho người nghèo hay những người nghèo nhất? Đổi mới về tài chính cho người nghèo và dễ tổn thương” (Finance for the poor or poorest? Financial Innovation, Poverty and Vulnerability) đưa ra những phân tích, đánh giá về mức độ tiếp cận của TCVM đến đối tượng nào trong xã hội, qua đó khẳng định tầm quan trọng của TCVM đối với những đối tượng có thu nhập thấp trong xã hội [81]. Meyer trong tác phẩm “Tam giác tài chính nông thôn: bền vững tài chính, sự tiếp cận và tác động” (The triangle of rural finance: Financial sustainability, outreach, and impact) [114] trong năm 2002 đã đưa ra khung tam giác cho việc đánh giá sự phát triển hoạt động của các tổ chức TCVM nông thôn Các nghiên cứu của Mohammat Yunus vào các năm 2003 về “Giảm phân nửa nghèo đói vào năm 2015” [66] và năm 2005 “Mở rộng tài chính vi mô để đạt mục tiêu phát triển thiên niên kỷ” (Expanding Microcredit to Reach the Millennium Development Goal) [110] khẳng định thêm tầm quan trọng của TCVM nói chung và tài chính nông thôn nói riêng đối với vấn đề giảm đói nghèo và đạt mục tiêu thiên niên kỷ do Liên hiệp quốc đề ra. Năm 2009, Chowdhury Annis khi thực hiện nghiên cứu “TCVM, một công cụ giảm nghèo – Một phương pháp đánh giá” (Microfinance as a Poverty Reduction Tool – A Critical Assesment) [74] đã đánh giá khá chi tiết và đầy đủ về vai trò của TCVM với tính cách là một phương thức xóa đói, giảm nghèo hiện nay và qua đó, khẳng định tầm quan trọng của lĩnh vực này đối với mỗi một quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Năm 2012, Olle Berggren có công trình: “Tác động của các tổ chức không chính thức có cung cấp dịch vụ TCVM” (The Impact of Informal Institution on 1 Ví dụ, năm 2013 ADB dành cho Việt Nam khoản viện trợ trị giá 40 triệu USD để phát triển TCVM ở Việt Nam.

Nguồn: NH phát triển Châu Á, Chương trình phát triển TCVM đến năm 2015. 7 Microfinance Performance) [97], đánh giá hiệu quả hoạt động của các tổ chức không được gọi là tổ chức TCVM nhưng có cung cấp dịch vụ TCVM đến thị trường TCVM cũng như đến xã hội trong giai đoạn 2003 đến 2010 trên 72 quốc gia trên thế giới.2 Nhóm nghiên cứu về các giải pháp phát triển hoạt động tài chính vi mô Thực tế cho thấy, có khá nhiều những nghiên cứu đã được thực hiện theo hướng đánh giá về thực trạng hoạt động của các tổ chức có cung ứng dịch vụ TCVM; phân tích các yếu tố tác động đến sự tồn tại và phát triển của TCVM và trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp giúp hoạt động TCVM có thể phát triển hơn nữa, cả vể chiều rộng và chiều sâu. Có thể kể ra đây một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau: Trước hết, cần phải kể đến các công trình nghiên cứu do NH phát triển Châu Á (ADB) chủ trì trong suốt những năm vừa qua nhằm khuyến nghị những giải pháp phát triển hoạt động TCVM ở các nước đang phát triển trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Có thể kể đến một vài công trình tiêu biểu như: “Tài chính cho người nghèo: Chiến lược TCVM của ADB” (Finance for the poor: ADB Microfinance Strategies); “Chính sách và tư vấn, hỗ trợ kỹ thuật cho việc thực hiện chương trình phát triển TCVM của Việt Nam” (Policy and Advisory Technical Assistance to Vietnam’s Implementation of Microfinance Development Program) [69,71].

Những giải pháp được đưa ra trong các nghiên cứu của ADB không chỉ dừng lại ở việc nâng cao nghiệp vụ hoạt động, tìm kiếm các giải pháp nhằm làm giảm chi phí…mà còn là cả những giải pháp dưới góc độ pháp lý – coi việc tạo dựng và duy trì một chính sách phù hợp, một khung pháp luật ổn định là điều kiện cần cho việc phát triển TCVM ở các nước đang phát triển trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. có tác phẩm “Những dịch vụ tài chính cho các doanh nghiệp siêu nhỏ: Những nguyên tắc và tổ chức” (Financian Services For Microenterprises: Principles and Institutions) [100]. Nghiên cứu này đã chỉ ra sự cần thiết phải tồn tại hoạt động TCVM để cung cấp các dịch vụ tài chính cho những người nghèo, người có thua nhập thấp và các doanh nghiệp siêu nhỏ. Bên cạnh đó, các tác giả cũng nêu ra những nguyên tắc căn bản trong việc xây dựng tổ chức và tiến hành các hoạt động kinh doanh của các tổ chức cung ứng dịch vụ TCVM nhằm đảm bảo hiệu quả của hoạt động này.

8 Trong tác phẩm “Từ tín dụng nông nghiệp đến tài chính nông thôn” (From Agricultural Credit to Rural Finance) viết năm 1995 [67], D.W Adams phân tích quá trình hình thành các Tổ chức TCVM nông thôn từ các chương trình tín dụng nông nghiệp và các nhân tố tác động tới quá trình này. Theo ông, sự đặc thù của tín dụng nông nghiệp và môi trường sống của những người làm nông nghiệp chính là yếu tố căn bản đã làm xuất hiện các hoạt động TCVM nông thôn. Nghiên cứu của Meyer và Nagarajan năm 2000 “Thị trường tài chính nông thôn ở Châu Á: Các chính sách, mô hình và hoạt động” (Rural Financial Markets in Asia: Policies, Paradigms, and Performance) [91] đã tiến hành phân tích các đặc điểm của thị trường tài chính nông thôn ở châu Á và từ đó khẳng định, chính những đặc điểm này (đặc biệt là chi phí giao dịch cao hay thiếu tài sản bảo đảm cho các khoản vay…) đã làm cho lãi suất cho vay đối với khu vực nông thôn bị tăng cao hơn so với khu vực đô thị. Từ thực trạng đó, các tác giả cũng đưa ra những khuyến nghị về chính sách, pháp luật dành cho thị trường tài chính nông thôn đồng thời cũng nêu lên mô hình tổ chức và phương pháp hoạt động nhằm đảm bảo thị trường tài chính châu Á có thể hoạt động có hiệu quả hơn.

Hai nghiên cứu của J. Yaron năm 1992 về “Các tổ chức tài chính nông thôn thành công” (Successful Rural Finance Institutions) và năm 1997 “Tài chính nông thôn: Các vấn đề, thiết kế và các kinh nghiệm tốt nhất” (Rural Finance: Issues, Design and Best Practices) [108, 109] cũng đóng góp một phần quan trọng vào lý thuyết về phát triển các Tổ chức TCVM, đặc biệt là các tổ chức TCVM ở nông thôn. Bên cạnh việc rút ra những bài học kinh nghiệm cho hoạt động xây dựng và phát triển các tổ chức TCVM nông thôn thì tác giả còn đưa ra các quan điểm và phương pháp đánh giá tác động của các tổ chức tài chính vi mô nông thôn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội cộng đồng. Với tác phẩm “Cẩm nang tài chính nông thôn: Khía cạnh thể chế và tài chính” (Rural Finance Handbook, An Institutional and Financial Perspective) viết năm 1999 [87], J.

Ledgerwood đã tổng kết lại những vấn đề then chốt nhất cũng như những yếu tố có tác động lớn đến hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô nông thôn. Công trình này chủ yếu đề cập đến việc phát triển các tổ chức TCVM ở môi trường nông 9 thôn thông qua việc phát triển các sản phẩm mà TCVM cung ứng. Zeller trong tác phẩm “Mô hình cho các thể chế tài chính nông thôn” (Models of Rural Financial Institutions) [115] được viết làm tham luận chủ chốt cho hội thảo quốc tế về tài chính nông thôn năm 2003 đã tập trung phân tích về đặc trưng của các tổ chức TCVM nông thôn, tổng kết và rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng và phát triển hoạt động các tổ chức TCVM nông thôn. Trong bài viết này, Zeller cho rằng, Luật pháp cũng là một yếu tố quan trọng cho việc tồn tại và phát triển của các tổ chức TCVM ở nông thôn.