CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN *** Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4.0 không chỉ đơn thuần là một xu thế tất yếu mà nó đã trở thành thực tiễn sôi động diễn ra tại hầu khắp các quốc gia trên thế giới cũng như trên phạm vi toàn cầu. Bên cạnh những lợi ích to lớn đưa lại, chính nó cũng đem đến những thách thức an ninh phi truyền thống không hề nhỏ đối với mỗi quốc gia, khu vực. Không giống với các cuộc cách mạng trước đó, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4.0 bắt buộc mỗi cá nhân, mỗi quốc gia hay mỗi thể chế phải thay đổi nếu như không muốn bị tụt lại phía sau. Kể từ cuối những năm 90, đầu những năm 2000 cho đến nay, thuật ngữ “tội phạm công nghệ cao” thường xuyên được đề cập đến với tần suất tăng dần trên cả bình diện pháp lý-thực tiễn, trên nhiều cấp độ từ quốc tế, khu vực cho đến quốc gia và đã trở thành đối tượng khảo cứu trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học của các tác giả khác nhau ở nước ngoài cũng như tại Việt Nam.
Xét về mặt thuật ngữ, tội phạm công nghệ cao được các học giả trong và ngoài nước đề cập tới thông qua một số dạng thức như tội phạm mạng (Cyber crimes); tội phạm máy tính (Computer crimes); tội phạm liên quan đến máy tính (Computer-Related Crimes); tội phạm hình sự công nghệ (Techno-Cyber criminals/Hightech Crimes); tội phạm ảo (Online crimes or E-crimes); tội phạm điện tử (Electronic crimes). Về hình thức thể hiện, phạm trù “tội phạm công nghệ cao” được nghiên cứu thông qua các thể loại như sách chuyên khảo, luận văn, luận án, các bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành, đề tài nghiên cứu khoa học hay bài viết hội thảo khoa học. Một cách tổng thể, những công trình này đã bước đầu “xới” lên được một lĩnh vực nghiên cứu còn tương đối mới mẻ và phức tạp do tính chất đa ngành của vấn đề. Nghiên cứu các công trình liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, có thể khái quát hóa thành ba nhóm chính: Thứ nhất, nhóm công trình nghiên cứu tổng quan về tội phạm công nghệ cao và nhận diện các loại hình tội phạm công nghệ cao; Thứ hai, nhóm công trình nghiên cứu về pháp luật quốc tế và hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm công nghệ cao; 14 Thứ ba, nhóm công trình nghiên cứu về pháp luật và thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm công nghệ cao tại một số quốc gia, khu vực và những vấn đề liên quan đến Việt Nam.
Nhóm công trình nghiên cứu tổng quan về tội phạm công nghệ cao và nhận diện các loại hình tội phạm công nghệ cao 1. Các công trình nghiên cứu của nước ngoài Trong các công trình nghiên cứu của nước ngoài, trước tiên có thể đề cập đến một số cuốn sách tham khảo tiêu biểu về tội phạm công nghệ cao, điển hình là Cuốn sách “Cybercrime (True Crime)” của John Townsend (xuất bản năm 2004, nhà xuất bản Raintree Publishers, Oxford, Vương Quốc Anh). Trong tác phẩm của mình, tác giả John Townsend đã đưa ra những khía cạnh cả về pháp lý-kỹ thuật về cách thức mà các loại hình tội phạm công nghệ cao hoạt động và gây thiệt hại cho các cá nhân, công ty hay thậm chí là các quốc gia. Không dừng lại ở đó, cuốn sách đã dành phần lớn dung lượng để đi vào phân loại và phân tích một số loại hình tội phạm cụ thể như: tin tặc (Hacking), tội phạm sử dụng máy tính để lừa đảo (Computer Fraud), tội phát tán vi rút và phần mềm độc hại (Viruses) và gian lận trên mạng (Internet scams).
Cuốn sách là tài liệu bổ trợ tốt cho những ai chưa hiểu rõ cách thức vận hành của những loại hình tội phạm công nghệ cao cụ thể đang hoạt động trên thực tế hiện nay. Với tiêu đề “Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age” (xuất bản năm 2007 bởi Polity Press, Vương quốc Anh), cuốn sách của tác giả David Wall không chỉ là một cuốn sách chuyên khảo cung cấp các kiến thức đơn thuần về các loại hình tội phạm mạng hay cách thức phòng chống loại hình tội phạm này; thông qua 10 chương của cuốn sách, độc giả sẽ có được những khám phá thực sự về sự biến chuyển cả trong bản chất hành vi cũng như phạm vi, mức độ của tội mạng mạng trong kỷ nguyên công nghệ thông tin. Cuốn sách đi vào lý giải từ những vấn đề cụ thể nhất (như tội phạm mạng là gì, tại sao lại gọi là tội phạm mạng; tội phạm mạng có nguồn gốc từ đâu.) cho đến những nội dung mang tính chất định hướng như việc đưa ra những dự báo cũng như tính cấp thiết của việc cải cách chính sách, pháp luật của mỗi quốc gia và sự điều chỉnh của luật pháp quốc tế hiện nay đối với loại hình tội phạm này. Cuốn sách cũng khẳng định tội phạm mạng là một dạng thức đã được biến đổi của các loại hình tội phạm truyền thống (new forms of traditional crime) và tội phạm mạng là sản phẩm của con người trong kỷ nguyên công nghệ thông tin (the product of network technologies in the information age).
15 Một cuốn sách đáng chú ý tiếp theo đó là cuốn “Encyclopedia of Cybercrime” của tác giả Samuel C. Đây có thể được coi là cuốn bách khoa toàn tư đầu tiên về tội phạm mạng - một dạng thức phổ biến của tội phạm công nghệ cao. Đúng với tính chất của một cuốn bách khoa toàn thư, cuốn sách đề cập và phân loại một cách toàn diện các loại hình tội phạm mạng, bao gồm: thuật ngữ, định nghĩa và cấu trúc xã hội của tội phạm mạng; tác giả cũng đề cập đến dạng thức tội phạm khai thác lỗ hổng bảo mật cơ sở hạ tầng quốc gia - một trong những loại hình tội phạm gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng đối với các lợi ích, an ninh của quốc gia (trong đó cuốn sách có đặc biệt đề cập đến vụ việc Julian Assange - ông trùm của trang web www. Ngoài ra, cuốn sách cũng tập trung làm rõ các loại hình tội phạm tấn công vào máy tính và hệ thống thông tin; các hành vi xâm phạm máy tính và dữ liệu điện tử; những vấn đề mới nổi và gây tranh cãi như nội dung khiêu dâm trực tuyến, hacking và các tác động tiêu cực tiềm tàng của hoạt động trò chơi trực tuyến (games online) và triệu trứng nghiện máy tính của giới trẻ (teenager computer addict).
Mặc dù không đề cập quá sâu nhưng điểm mạnh của cuốn sách đó là có một phạm vi nghiên cứu tương đối rộng, giúp cho người đọc có thêm tri thức về các loại hình tội phạm công nghệ cao hiện nay cũng như các tác động về nhiều mặt nhất là về kinh tế-xã hội của loại hình tội phạm này đối với các quốc gia. Cuốn sách “Principles of Cybercrime” - Sencond Edition (nhà xuất bản Cambridge University Press, Vương quốc Anh) của tác giả Jonathan Clough xuất bản năm 2015 là một trong những cuốn sách gần đây nhất đề cập đến những nguyên tắc cơ bản trong hoạt động, sự vận hành và biện pháp triệt phá loại hình tội phạm mạng. Trong lần tái bản thứ hai, cuốn sách đã cập nhật được những xu thế phát triển mới của loại hình tội phạm này cũng như đưa ra những phân tích mang tính học thuyết tổng hợp (comprehensive doctrinal analysis of cybercrime) về loại hình tội phạm mạng tại các quốc gia theo truyền thống pháp luật Common Law (Australia, Canada, Vương Quốc Anh và Hoa Kỳ). Một giá trị khác của cuốn sách đó chính là việc bổ sung thêm nhiều loại hình tội phạm mạng mới xuất hiện trong thời gian gần đây cũng như có thêm một chương liên quan đến việc phân định thẩm quyền tài phán đối với loại hình tội phạm này - một trong những nội dung rất ít khi được đề cập trong các công trình nghiên cứu trước đó.
Tiếp đến là một trong những cuốn sách mới được xuất bản trong thời gian gần đây đó là cuốn “Introduction to Cybercrime: Computer Crimes, Laws, and Policing in the 21st Century” của các tác giả Joshua B. Hill and Nancy E. Cuốn sách đã phân loại và cập nhật thêm một số dạng thức mới của loại hình tội phạm công nghệ cao (từ những loại hình tội phạm cơ bản nhất như trộm cắp, lừa đảo có sử dụng máy tính cho đến hành vi đưa các nội dung khiêu dâm và cờ bạc trực tuyến; lừa đảo trực tuyến hay rửa tiền trên mạng cũng như hành vi lạm dụng bán hàng trực tuyến để trốn thuế. Bên cạnh đó, cuốn sách này cũng cung cấp một cách toàn diện những thông tin về lịch sử hình thành và phát triển của tội phạm mạng.
Không chỉ dừng lại ở đó, cuốn sách cũng đánh giá những nỗ lực của các chủ thể trong công tác phòng chống tội phạm mạng dưới nhiều hình thức, cấp độ khác nhau như phạm vi quốc tế, quốc gia, tiểu bang và địa phương. Bên cạnh các sách chuyên khảo, vấn đề tội phạm công nghệ cao còn được khảo luận tới thông qua các báo cáo, bài báo, bài viết nghiên cứu riêng biệt. Có thể đề cập đến bài viết “What is Computer Crime and Why should we care” của tác giả Michael C. Là một trong những bài viết khởi xướng về vấn đề này, bài nghiên cứu bước đầu gợi mở về một dạng thức của tội phạm công nghệ cao, đó chính là tội phạm sử dụng máy tính trong quá trình phạm tội.
Mặc dù mới chỉ đề cập được một vài yếu tố nhận dạng chính cũng như phân tích một số vụ việc liên quan đến tội phạm máy tính tại Hoa Kỳ nhưng bài viết đã bắt đầu tạo ra được sự quan tâm của giới nghiên cứu khoa học pháp lý tại Hoa Kỳ về chủ đề này. Tiếp đến có thể đề cập đến bài viết của David L. Carter “Computer Crime Categories: How Techno-Criminals Operate” (được đăng tải trên tạp chí FBI Law Enforcement Bulletin Journal, Volume 64; Issue 7 năm 1995). Trong bài viết, tác giả David L.
Carter đã phân biệt bốn dạng thức từ các loại hình tội phạm máy tính, bao gồm: tội phạm chiếm đoạt và kiểm soát máy tính (Computer As the Targe); tội phạm sử dụng máy tính như là công cụ phạm tội (Computer As the Instrumentality of the Crime); các tội phạm có liên quan đến máy tính (Crimes Associated With the Prevalence of Computers) và các loại hình tội phạm xâm phạm đến máy tính và dữ liệu một cách vô thức (Computers Incidental to Other Crimes). Bài viết cũng nhìn nhận vấn đề tội phạm công nghệ dưới cả góc độ pháp lý quốc tế và quốc gia; qua đó đưa ra những nhận định về viễn cảnh sắp tới của loại hình tội phạm này.
