Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài Với lợi thế về điều kiện tự nhiên và nguồn quỹ gen phong phú, sản xuất cây ăn quả ở Việt Nam trong những năm gần đây đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, đóng góp quan trọng vào sự phát triển nông nghiệp nước nhà mà một trong những biểu hiện rõ rệt nhất là kim ngạch xuất khẩu rau quả trong đó sản phẩm quả là chủ yếu trong 3 năm trở lại đây đạt trên 1 tỷ đô la Mỹ, trong 6 tháng đầu năm năm 2016 đã xuất khẩu trên dưới 1,2 tỷ đô la Mỹ. Riêng với cây chuối, tuy phải đi qua nhiều giai đoạn trầm thăng trong sản xuất, việc xuất khẩu những năm gần đây chủ yếu thực hiện bằng con đường tiểu ngạch với khá nhiều rủi ro hiện hữu nhưng với ưu điểm vượt trội về phổ thích ứng cao, ngắn ngày và năng suất tương đối ổn định, cây chuối nói chung và nhóm chuối Tiêu nói riêng trong đó có giống Tiêu hồng vẫn và sẽ luôn được coi là một trong các cây ăn quả chủ đạo ở Việt Nam. Tại Phú Thọ cây chuối Tiêu hồng đã được trồng từ lâu đời nhưng với diện tích nhỏ và được trồng rải rác trong các vườn hộ gia đình.
Tuy nhiên, với xu thế hội nhập, sự cạnh tranh của thị trường về các mặt hàng nông sản nói chung và cây chuối nói riêng về năng suất, chất lượng và mẫu mã của sản phẩm. Cây chuối Tiêu hồng tại Phú Thọ có nhiều điểm ưu thế hơn so với một số giống chuối Tiêu đang trồng tại địa phương như: khả năng sinh trưởng, phát triển và khả năng chống chịu sâu bệnh hại tốt, năng suất cao, mẫu mã đẹp, đặc biệt về hàm lượng đường cao hơn so với các giống chuôi Tiêu khác (VN1-064, Tiêu Đài Loan, Tiêu Lùn.), không bị nhão quả và rụng quả khi chín vào mùa Hè. Mặc dù vây, hiện trạng sản xuất chuối theo hướng hàng hóa tại các vùng chuối chính trong tỉnh còn thiếu sự ổn định do hàng loạt các nguyên nhân khách quan và chủ quan trong đó, sự thiếu hụt nguồn cung ứng giống chính tắc và có chất lượng đảm bảo, tình trạng sâu bệnh hại đang có xu hướng gia tăng và sự chưa đồng bộ về các biện pháp canh tác tổng hợp được coi là các yếu tố hạn chế đặt ra cho các cơ quan và các nhà khoa học chuyên ngành những nghiên cứu có tính ứng dụng cao trong đó có vấn đề thâm canh. 6 Trong bối cảnh đó, việc tiến hành đề tài khoa học với tiêu đề:” Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và một số biện pháp kỹ thuật đối với chuối Tiêu hồng tại Phú Thọ” là rất cần thiết.
Về mặt khoa học, các kết quả thu được từ công trình đóng góp thêm phần lý luận, một cách thức tiếp cận trong mối liên hệ giữa các đặc tính nông sinh học của một chủng loại cây ăn quả ngắn ngày, có thân giả với một số yếu tố kỹ thuật có ảnh hưởng trực tiếp và quan trọng đến đời sống cây trồng, thông qua đó mà xác định sự tối ưu của các biện pháp thâm canh như mật độ, thời vụ, dinh dưỡng khoáng, vật liệu chống đổ, phòng trừ sâu bệnh hại và thời điểm bao buồng quả. Thêm vào đó, hệ thống các đặc trưng nông sinh học của giống chuối Tiêu hồng khi được trồng ở một vùng cách khá xa với nơi phát sinh được đề tài nghiên cứu tương đối công phu và bài bản cũng được coi là nguồn tư liệu quý làm chỗ dựa tham khảo tốt cho những nghiên cứu kỹ thuật về sau. Về mặt thực tiễn, các kết quả xác định một số biện pháp kỹ thuật quan trọng trong sản xuất giống chuối tiêu hồng tại tỉnh Phú Thọ là nền tảng rất cơ bản để xây dựng và hoàn thiện quy trình trồng cụ thể trên một địa bàn cụ thể theo hướng hàng hóa với hiệu quả kinh tế cao, người trồng và các cơ quan chỉ đạo kỹ thuật có thể áp dụng trực tiếp vào thực tiễn sản xuất của địa phương mình. Nguồn gốc, phân loại và một số giống chuối phổ biến trên thế giới và Việt Nam 1.
Nguồn gốc và phân loại 1. Nguồn gốc Chi chuối (Musa) có nguồn gốc từ vùng châu Á nhiệt đới và được thuần hóa rất sớm ở vùng Đông Nam Á. Nhiều loài chuối dại vẫn còn mọc lên ở New Guinea, Malaysia, Indonesia, và Philippines. Theo Simmond and Shepherd (1955) [54], nguồn gốc của các giống chuối ăn được đều xuất phát từ 2 loài chuối dại có hạt trong chi Musa là Musa acuminata và Musa balbisiana.
Chính sự tái tổ hợp trong điều kiện tự nhiên và qua nhiều đời giữa 2 loài này đã hình thành nên rất nhiều nhóm giống chuối. Trong đó nhóm phụ Cavendish mang kiểu gen AAA với rất nhiều giống chuối thương mại đã và đang được trồng trọt rộng rãi ở rất nhiều quốc 7 gia và vùng lãnh thổ. Các nghiên cứu về chọn tạo giống và phát triển sản xuất chuối chủ yếu được thực hiện đối với nhóm phụ này. Cho đến nay, vẫn còn có ý kiến trái ngược nhau về nguồn gốc của cây chuối.
Tuy nhiên, Stoverbnvà Simmonds (1987) [56] and Valmayor, Espino. Pascua (2002) [53], nguồn gốc phát sinh của cây chuối là một vùng rộng lớn bao gồm Ấn Độ, các nước vùng Đông Nam châu Á và khu vực Thái Bình Dương. Ngày nay, cây chuối đã được phát triển ở hầu khắp các vùng nhiệt đới ẩm trên thế giới. Người ta đã tìm thấy sự đa dạng về nguồn gen cây chuối không chỉ ở nơi phát sinh nguồn gốc mà còn ở khu vực Nam Mỹ, Đông và Tây Phi.
Hiện nay trên thế giới có khoảng 130 quốc gia trồng chuối với nhiều mục đích khác nhau: chủ yếu dùng ăn tươi, kế đến là dùng để lấy sợi, sản xuất rượu chuối và làm cây cảnh. Phân loại và một số giống chuối trên thế giới và Việt Nam Để thuận tiện cho việc phân loại người ta đặt tên cho chuối là những đuôi Latinh chỉ căn cứ vào tất cả vào đặc điểm ngoại hình không cần quan tâm đến nguồn gốc di truyền. Theo Simmond, (1962)[55], số lượng chuối trồng trên thế giới có khoảng 100 - 300 giống chuối khác nhau và tất cả các giống chuối ăn được đều thuộc nhóm Eumusa, được hình thành do sự kết hợp 2 loài chuối dại Musa acuminata (A) và Musa balbisiana (B), trong đó những kiều gen đều có gen A và gen B, bên cạnh một số ít ngoại lệ. Đại bộ phận các giống chuối này là tam bội thể (AAA, AAB, ABB), nhị bội thể (AA, AB, BB), còn tứ bội thể thì rất hiếm (chỉ có một giống ở Thái Lan).
Theo hệ thống phân loại của Simmon, (1962)[55] dựa trên số lượng nhiễm sắc thể và cho điểm các đặc điểm hình thái của 2 loài M. balbisianata (B) theo 15 đặc điểm thực vật học. Theo hệ thống phân loại này các giống chuối hiện nay được phân 5 nhóm theo kiểu gen như sau (Nguyễn Thị Việt Nga, 1996) [21]. Kiểu gen AA Trong nhóm này có các giống: chuối Trứng, chuối Tay Bụt, chuối Cau Trắng, chuối Ngự Thóc, chuối Ngự Tiến, chuối Tiến, chuối Pisang Mas (Malayxia), Ladies Finger (Hawai).
Các giống này thường có quả nhỏ, vỏ mỏng, chất lượng cao, năng suất thấp, kháng bệnh Panama nhưng mẫm cảm với bệnh Sigatoka. Kiểu gen AAA Trong nhóm này thường có các giống: chuối Tiêu lùn (chuối Cavendish), chuối Tiêu nhỡ (chuối Giant Cavendish), chuối Tiêu cao (giống cây tam bội), chuối Già Hương (chuối Chiquita), chuối Cơm Lửa (chuối Cau Lửa), chuối Tiêu xanh (chuối Robusta), chuối cao nguyên Đông Phi (phân nhóm AAA), chuối Tiêu vừa, chuối Tiêu hồng, Pingsa Embun (Malaysia), Chinese (Hawai),. Các giống thuộc nhóm này có năng suất, chất lượng tốt hợp với trồng ở vùng vĩ tuyến cao, mùa đông lạnh, có khả năng kháng bệnh Panama nhưng mẫm cảm với bệnh Sigatoka. Kiểu gen AAB Trong nhóm này bao gồm rất nhiều chủng loại đa số là chuối ưa nóng như: chuối Goòng, chuối Cơm Chua, chuối Trăm Nải, chuối Sừng Bò, chuối Voi, Chuối Mắn, chuối Tây Bột, chuối Xiêm Mật.
Tuy nhiên, ở Việt Nam chỉ trồng để ăn tươi, đôi khi nấu chín, chiên. Nhóm này có đặc điểm là cây cao, sinh trưởng khỏe, không kén đất có thể trồng không tưới, không bón phân trên những đồi dốc mới khai phá (đặc biệt là chuối Bom). Ngoài ra, thân non, hoa chuối ít có vị chát, có thể dùng ăn tươi (chuối Tây). Kiều gen BB Đại diện nhóm này là chuối hột.
Đặc điểm: cây sinh trưởng khỏe, chịu nóng, chịu hạn khá, chống chịu sâu bệnh rất tốt, quả có chứa nhiều hạt, nhiều tinh bột, thân dùng làm rau sống. Kiểu gen BBB Nhóm này gồm các giống: chuối Mật, chuối Ngự, chuối Sáp. 9 Theo hệ thống phân loại của simmond , chi Emusa gồm 9 - 10 loài, số lượng nhiễm sắc thể cơ sở là 11, số lượng giống lên tới 131 và phân bố như sau: arantaceae Musaceea Zingiberaceae Ensete Musa Ingentinusa Australimusa Calimusa Eumusa Rhodochiamys Bảng 1. Phân loại và sự phân bố của các chi thuộc Musa Số nhiễm sắc Chi Số loài Phân bố thể cơ sở Australimusa 10 5-6 Queensland đến Philippin Callimusa 10 5-6 Đông Dương và Indonesia Eumusa 11 9 - 10 Nam Ấn Độ đến Nhật Bản Rhodochiamys 11 5-6 Ấn Độ đến Đông Nam Á Ingentinusa 14 1 New Guinea Theo Trần Thế Tục (1998) [30] các giống chuối chính ở miền Bắc nước ta được xếp thành 5 nhóm như sau: Nhóm chuối Tiêu (miền Bắc), chuối già (miền Nam) (Cavendish): nhóm này có 3 giống là Tiêu (già) lùn, Tiêu nhỡ, Tiêu cao.
Năng suất quả từ trung bình đến rất cao; phẩm chất thơm ngon, thích hợp cho xuất khẩu quả tươi, thích hợp với vùng có khí hậu mùa đông lạnh. Giống chuối Tiêu ở miền Bắc bình quân đạt 13-14 kg/buồng, năng suất trung bình đạt 12-15 tấn/ha. Nhóm chuối Tây (chuối Sứ, chuối Xiêm): gồm các giống chuối Tây hồng, Tây phấn, Tây sứ, được trồng phổ biến ở nhiều nơi, cây cao, sinh trưởng khoẻ, không kén đất, chịu hạn nóng và khả năng chịu hạn song dễ bị héo rụi (vàng lá Panama), quả to, mập, ngọt đậm, năng suất bình quân đạt 30 - 35 tấn/ha. 10 Nhóm chuối Bom (Bôm, Bơm): được trồng phổ biến ở Đông Nam Bộ, khối lượng buồng thấp, chỉ đạt từ 6-8 kg/buồng.
Thời gian sinh trưởng ngắn nên hệ số sản xuất cao (5 buồng trong 20 tháng/gốc) có có thể trồng ở mật độ cao 1.500 cây/ha nên năng suất có thể đạt 25-40 tấn/ha. Quả được dùng làm ăn tươi, chuối sấy. Nhóm chuối Ngự: gồm chuối Ngự Tiến, chuối Ngự Mắn. Cây cao 2,5 - 3,0 m, quả nhỏ, màu vỏ sáng đẹp, thịt quả chắc, vị thơm đặc biệt, tuy nhiên năng suất thấp bình quân đạt 20 - 25 tấn/ha.
Nhóm chuối Ngốp: gồm giống Ngốp cao, Ngốp thấp.