Chương 1: Cơ sở lý luận của nghiên cứu Nội dung chính là xây dựng cơ sở lý thuyết cho nghiên cứu, luận án về nhân vật, nghệ thuật xây dựng nhân vật phim điện ảnh nói chung, và nhân vật phim truyện hoạt hình nói riêng, cùng các khái niệm có liên quan khác. Chương 2: Nhân vật phim truyện hoạt hình Walt Disney, từ truyện cổ tích và văn học đến màn ảnh Nội dung chính của chương là phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật phim truyện hoạt hình Walt Disney từ các truyện cổ tích và văn học, trên cơ sở các lý thuyết về nhân vật ở văn học, sân khấu và điện ảnh, cũng như chỉ ra một số đặc điểm của nhân vật phim truyện hoạt hình. Chương 3: Những sáng tạo và thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật phim truyện hoạt hình Walt Disney Nội dung chính của chương là trình bày những đánh giá về thành công trong sáng tạo các nhân vật phim truyện hoạt hình Walt Disney, và một số nhận xét về xây dựng nhân vật trong phim hoạt hình Việt Nam. 17 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU Các tài liệu sử dụng, tham khảo được phân loại theo các vấn đề được đặt ra và đề cập đến trong nghiên cứu.
Vì thế, tổng quan tài liệu nghiên cứu sẽ được trình bày theo từng vấn đề như sau: 1. Những lý luận cơ bản về nhân vật, diễn xuất nhân vật hoạt hình và lý thuyết kể chuyện điện ảnh, chuyển thể kịch bản Phần cơ sở lý thuyết của đề tài dựa trên các nghiên cứu về lý thuyết nhân vật và các yếu tố liên quan đến xây dựng nhân vật trong phim truyện hoạt hình như kể chuyện điện ảnh, chuyển thể kịch bản, diễn xuất… Đây là những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nhân vật và thể hiện tính cách của nhân vật, cũng như tạo nên kịch tính câu chuyện, làm nên sự lôi cuốn, hấp dẫn, đồng cảm với người xem, vốn là đặc điểm nổi bật của các nhân vật trong phim truyện hoạt hình Disney. Về vấn đề này, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu và các tác giả như sau. - Cuốn sách Các nhân vật trong thế giới hư cấu: Hiểu về hình tượng trong văn học, phim và các dạng thức truyền thông khác (Characters in Fictional Worlds: Understanding Imaginary Beings in Literature, Film, and Other Media) của các nhà biên tập Jens Eder, Fotis Jannidis và Ralf Schneider [56].
Cuốn sách đề cập đến lý thuyết cơ bản về nhân vật văn học, nhân vật điện ảnh và các dạng thức truyền thông trong thế giới hư cấu của nghệ thuật. Một hệ thống đa dạng, những luận thuyết đối kháng về nhân vật, nghiên cứu về sự khác nhau giữa nhân vật và người thật, bản thể học của nhân vật hư cấu (ontological status), cách thể hiện và xây dựng tính cách nhân vật, lý thuyết về nhân vật và cốt truyện (plot) tạo nên nhân vật sự chấp nhận nhân vật về tâm lý học trong văn học, phim ảnh và các loại hình đa phương tiện khác đã được trình bày rõ ràng trong cuốn sách này. 18 - Fotis Jannidis trong công trình nghiên cứu về nhân vật và những vấn đề có liên quan đến nhân vật, ở mục Nhân vật: Sổ tay thuật ngữ liên quan đến lý thuyết kể chuyện (Character: The Living Hanbook of Narratology) [49] đã khẳng định thuật ngữ “nhân vật” (character) được dùng để chỉ những đối tượng tham gia thế giới hư cấu câu chuyện, được tạo ra bởi nhiều loại phương tiện khác nhau, phân biệt với con người (person) là một cá nhân tồn tại trong thế giới thật. Tác giả đã đưa ra luận điểm về cách nhân vật được nhận biết phụ thuộc vào những yếu tố nào và quá trình xây dựng tính cách nhân vật (characterization) diễn ra ra sao.
- Tác giả Jens Eder có một công trình với tên Nhân vật trong phim: Các nguyên tắc cơ bản để phân tích hình (Die Figur im Film: Grundlagen der Figurenanalyse) [54]. Từ những cách tiếp cận khác nhau, tác giả đặt mục tiêu tìm ra khuôn mẫu chung để hiểu rõ, phân tích được và hiểu về các nhân vật trong phim. Theo đó, các nhân vật trong phim liên kết với nhau theo bốn kiểu, như là bản thể hư cấu (fiction), như là sản phẩm sáng tạo (artifact), như là biểu tượng (symbol) và như là dấu hiệu (symptoms). Trong bài nghiên cứu Hiểu về nhân vật (Understanding Character) [55], tác giả Jens Eder đưa ra khái niệm “Đồng hồ nhân vật” với bốn khía cạnh về nhân vật phân tích ở trên, dựa vào đó thực hiện quá trình phân tích nhân vật trong các bộ phim.
- Từ Lý thuyết nhận biết nhân vật của một số nhà nghiên cứu, có thể giải mã sức lôi cuốn của các nhân vật phim truyện hoạt hình Disney. Trong nghiên cứu Bàn về lý thuyết nhận biết nhân vật (Toward a Cognitive Theory of Character) [87], tác giả Willemg đã tổng kết một số trường phái nghiên cứu lý thuyết này, lý giải vì sao nhân vật này hay nhân vật khác lại có thể tác động mạnh và gây được ấn tượng với người xem. - Bàn về nhân vật không thể không bàn đến những khái niệm quan trọng, có liên quan đến Lý thuyết kể chuyện (Còn gọi là Lý thuyết trần thuật, 19 đối với văn học). Nghiên cứu về kể chuyện là nghiên cứu nền tảng, không chỉ dành cho văn học mà cho nhiều loại hình nghệ thuật khác, có liên quan đến nhân vật.
Theo đó, nhân vật không tồn tại độc lập, riêng rẽ, mà buộc phải hoạt động trong một bối cảnh, tình huống, một mối liên hệ và cốt truyện nào đó. Những công trình chủ yếu về Lý thuyết kể chuyện có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận án, phải nhắc đến cuốn Lý thuyết về điểm nhìn nghệ thuật của nhóm học giả nổi tiếng trong “làng” nghiên cứu lý luận về kể chuyện là Robert Scholes, James Phelan và Robert Kellogg [20]. Các tác giả đã trình bày lịch sử phát triển của kể chuyện, những lý thuyết kể chuyện hiện đại, nhân vật và tình tiết trong kể chuyện, v. - Trong cuốn sách Hiểu về con người, hiểu về cốt truyện: Diễn biến nhân vật và cách hiểu nhân vật trong kể chuyện (Reading People, Reading Plot: Character Progression and The Interpretation of Narrative) [52] của nhà lý luận phê bình James Phelan, tác giả đã kết hợp một cách khéo léo thực tế và các lý thuyết phê bình để giới thiệu một hệ thống nguyên bản, mạch lạc phân tích hai yếu tố cơ bản của kể chuyện là nhân vật và diễn biến câu chuyện (progression).
Tác giả còn cho rằng, nhân vật cần được xem xét không tách rời cốt truyện (plot). Nhân vật văn học phát triển và thay đổi khi cốt truyện phát triển. Theo Phelan, nhân vật được xây dựng từ ba thành phần: (1) Sự bắt chước (mimetic), tức là hiện những tính cách có thật của người thật trong cuộc sống; (2) Sự tổng hợp, sự sáng tạo (synthetic), tức là các đặc điểm được tạo ra, được hư cấu; (3) Theo chủ đề nào đó (thematic), chuyển tải, phản ánh một nội dung, thông điệp (ý nghĩa, tư tưởng). Xem xét nhân vật dựa trên mối quan hệ giữa ba thành phần này giúp tạo ra nhân vật độc đáo, duy nhất, hợp lý hay mang ý nghĩa, thông điệp nào đó.
Mặt khác Phelan xem xét nhân vật cả ở hai trạng thái tĩnh (static) và động (dynamic). 20 - Nhà nghiên cứu lý luận phê bình điện ảnh David Bordwell trong cuốn Kể chuyện trong phim hư cấu (Narration in the fiction film) [44] đã giới thiệu các lối kể chuyện trong phim, các quan niệm khác nhau về lý luận của những nhà lý luận - phê bình về kể chuyện như Vladimir Propp, Todorov, Gospel, v. Từ đó, đưa ra những nguyên lý cơ bản của các cách kể chuyện phim cũng như các kiểu kể chuyện khác nhau theo cấu trúc truyện. - Nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong phim truyện hoạt hình Disney, không thể không đề cập đến cách chuyển thể kịch bản cùng các liên kết nhân vật và phân loại chức năng của các nhân vật đó theo các tuyến khác nhau.
Phim truyện hoạt hình Disney chủ yếu được xây dựng dựa trên các kịch bản chuyển thể từ truyện cổ tích, truyền thuyết, truyện ngắn, v. Cũng có nhiều công trình lý luận, phê bình nghiên cứu về chuyển thể kịch bản phim. Chẳng hạn, George Bluestone, một chuyên gia về Lý thuyết chuyển thể kịch bản văn học với công trình Từ tiểu thuyết đến phim (Novel into film) [50] đã chỉ rõ “hai cách xem” (two ways of seeing) khi đọc tiểu thuyết và xem phim. Trong đó, tác giả phân tích sự khác biệt giữa văn học (mang tính gián tiếp) và điện ảnh (mang tính trực tiếp).
Ông cũng chỉ ra cách thức cơ bản trong quá trình tạo dựng các hình ảnh trong văn học và điện ảnh, cũng như cách người ta tiếp nhận hai loại phương tiện (media) này. - Cách xây dựng tuyến nhân vật và chức năng của nó cũng rất quan trọng, và có thể tìm thấy trong những công trình nghiên cứu cấu trúc trần thuật mang tính kinh điển, được các nhà nghiên cứu văn học và nghệ thuật tham khảo. Chẳng hạn như công trình nghiên cứu Hình thái học truyện cổ tích của Vladimir Propp, một nhà lý luận phê bình văn học người Nga [17], in trong Tuyển tập V. Propp, tập 1, nhà xuất bản Văn hóa dân tộc xuất bản, năm 2003, (bản dịch của Chu Xuân Diên và những người khác).
Công trình này bàn về chức năng của nhân vật hành động, các trường hợp của nhân vật hành 21 động và cấu trúc truyện cổ tích (tuyến nhân vật), được nhiều nhà lý luận về kể chuyện điện ảnh dựa vào để phân tích nhân vật và cấu trúc câu truyện. Phần nhiều các bộ phim của hãng Disney đều được chuyển thể từ các câu chuyện dân gian, cổ tích, thần thoại, truyền thuyết… nên những khái niệm đưa ra trong công trình rất hữu ích cho nghiên cứu đề tài này. Một yếu tố nữa cũng không thể bỏ qua để tạo nên những nhân vật nổi bật, đó chính là diễn xuất nhân vật. Bàn đến nhân vật và diễn xuất của họ, có thể nhắc đến hai tác giả với những công trình nghiên cứu, mà cho đến ngày nay vẫn là “kim chỉ nam” trong nghệ thuật diễn xuất của cả sân khấu lẫn điện ảnh.
Đó là Konstantin Stanislavski và Ed Hooks. Konstantin Stanislavski (1863-1938), một đạo diễn sân khấu người Nga, với quan niệm rằng, “Các diễn viên của mình phải tìm ra sự thật ở trong chính họ và ‘phải trở thành’ nhân vật mà họ thể hiện”, ông chủ trương tìm kiếm “Chủ nghĩa hiện thực bên trong” người diễn viên. Nghiên cứu của ông được trình bày cô đọng trong ba cuốn sách nổi tiếng về diễn xuất là, Tạo vai [65], mô tả sự chuẩn bị trước khi diễn viên diễn xuất.