đặt vấn đề là cách thức nào được xem là tốt nhất để tìm ra sự thật. Sự khác nhau giữa các mô hình tô tụng tất yếu dẫn đến sự khác nhau, trong đó có sự khác nhau về địa vị pháp lý của các chủ thé va cách thức vận hành các chức năng tố tung, trong đó có sự khác nhau về những quy định liên quan đến hoạt động bào chữa của luật sư. Cuốn sách Khái quát hệ thong pháp luật của Hoa Kỳ (dịch từ nguyên bản tiếng Anh Outline of the U. Legal System, Congressional Quarterly, Inc, 2001) cũng là một tài liệu dang quan tâm nghiên cứu vì cuốn sách này đã “phác họa bức tranh toàn cảnh hoạt động luật pháp Hoa Ky - về các thầm phán, luật sư, bồi thẩm đoàn; về thủ tục TTHS va dân sự; về tòa án tối cao, các tòa sơ thâm và phúc thâm cấp bang và liên bang” [21].
Đặc biệt, cuốn sách đề cập đến hoạt động và vai trò của luật sư trong việc thương lượng lời khai (hay còn gọi là mặc cả thú tội), khi mà đổi lay việc nhận tội, bị cáo được áp dụng pháp luật cả về nội dung và hình thức theo hướng có lợi hơn. Hoạt động này không có ở Việt Nam nhưng cũng có thể nghiên cứu để rõ hơn mức độ chủ động của luật su trong TTHS. Bài viết “Phân tích, so sánh hai hệ thống pháp luật Mỹ và Pháp” của tac giả James Claude và Joseph Daly đã chỉ ra cách thức thực hiện QBC của luật sư Pháp và Mỹ trong một vụ án hình sự cũng như đề cập một số kỹ năng bào chữa dưới góc độ luật sư Mỹ trong một vụ án cụ thể. Cuốn sách “Những mô hình to tụng hình sự trên thé giới ” của Jean -Philippe Rivaud nêu rõ sự tham gia của luật sư ngay từ khi một người bị băt và các quyên cơ bản của người bị buộc tội như quyên có người bào chữa, quyền im lặng.
Cuốn sách “Nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của hệ thống tư pháp Trung Quốc, Indonesia, NHật Bản, Hành Quốc và Nga” do Liên hợp quốc thực hiện năm 2010 đã làm rõ cơ cau tổ chức co quan tư pháp hình sự, quy định về quyền bào chữa, tạo điều kiện để luật sư tham gia bào chữa cua 5 quốc gia chọn lọc. Trong đó, các vấn đề luật sư được phép sử dụng nhiều phương pháp đặc biệt để thu thập chứng cứ, cho phép luật sư đề nghị Đoàn luật sư địa phương yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu, việc hỏi cung không được ghi hình, ghi tiếng khi chưa có sự hiện diện của luật sư. được tập trung nghiên cứu. Những nghiên cứu về mô hình tố tụng nói trên có những nội dung liên quan đến hoạt động bào chữa của người bào chữa, trong đó có luật sư.
Vì vậy, việc tham khảo các tài liệu trên giúp cho việc nghiên cứu của tác giả có những hiểu biết cần thiết về các mô hình tổ tụng, trên cơ sở đó đưa ra những kiến nghị hoàn thiện pháp luật hop lý, phù hợp với mô hình tố tụng pha trộn mà cải cách tư pháp ở Việt Nam đang hướng tới. Liên quan đến vấn đề hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử sơ thấm vu án hình sự, cu6n sách “Bào chữa trong các vụ an hình sự ở Liên bang Nga” đăng trên trang web: http://bit.ly/ntMTwq cua William Burnham năm 2012, Giáo sư Luật, có nội dung phân tích quyền của luật sư bào chữa, cụ thể tập trung vào các van đề: Liệt kê các văn bản pháp luật của các nước mà bạn là chuyên gia quy định về quyền của luật sư bào chữa; đưa ra tỷ lệ phần trăm các vụ án hình sự có sự tham gia của luật sư bào chữa từ giai đoạn xét xử; chu thể nào được đại diện cho bị can, bị cáo trong các vụ án hình sự. Bài viết phân tích rõ về giai đoạn điều tra: quy định của Hiến pháp Liên bang Nga (điều 51) quy định về việc bảo vệ chống lại sự buộc tội băng việc bảo đảm rằng “không ai có nghĩa vụ khai, lam chứng chống lại chính anh ta hoặc cô ta, hoặc chống lại vợ hoặc chồng hoặc những người có quan hệ thân tích với anh ta/cô ta”. Ngoài ra, chuyên gia đi sâu phân tích quy định của Bộ luật TTHS Liên bang Nga năm 2001 quy định các biện pháp bảo vệ quan trọng dé dam bảo rằng các quyền này được bảo vệ.
Cụ thé là các văn bản pháp luật này quy định quyền bào chữa của luật sư từ giai đoạn dau tiên của quá trình tố tụng - ngay từ khi tự do của người bị tình nghi hoặc của bị can bị ngăn chặn bởi các cơ quan có thâm quyén.; luật sư không cần thiết phải có sự chấp thuận hoặc cho phép cụ thé nào ngoài sự thừa nhận của Đoàn luật sư nơi mà luật sư tham gia và có một lệnh từ tổ chức luật sư uy quyén cho luật sư đại diện cho khách hàng. Bên cạnh đó, trong giai đoạn điều tra, người bào chữa có quyền và phải có mặt khi người bị tình nghi hoặc bị can đưa ra lời khai trước điều tra viên, và thậm chí trước cả giai đoạn đó. Theo đó, quyền bào chữa được bắt đầu khi một người thực sự bị bắt giữ hoặc 10 “khi có bất kỳ biện pháp tố tụng có tính cưỡng bức nào khác hoặc có hành vi tố tụng khác xảy ra xâm phạm các quyền tự do của một người bị tình nghi là phạm một tội”. Bộ luật TTHS Liên bang Nga 2001 chỉ rõ “thời điểm thực sự bị bắt” là khi người do “thực tế bị tước quyền tự do di chuyên”.
Trong giai đoạn này, luật su được quyền tham gia vào hai hoạt động điều tra: (i) khi xét hỏi người bị tình nghi hoặc bị can (ii) trong các hoạt động điều tra khác được thực hiện có sự tham gia của người bi tình nghi, bi can và các hoạt động điều tra được thực hiện theo yêu cầu của người bị tình nghi, bị can. Bài viết cũng đề cập đến vấn đề thu thập chứng cứ như việc điều tra độc lập của người bào chữa là một trong những điểm mới lớn nhất của Bộ luật TTHS Liên bang Nga năm 2001. Theo đó, điều 83 của luật này quy định người bào chữa có quyên thu thập chứng cứ bang: thu thập vật, tài liệu, thông tin khác; hỏi người khác nêu được họ đồng ý; yêu cầu cung cấp các ghi chép, ý kiến tham khảo và các tài liệu khác của các cơ quan chính quyền, các cơ quan tổ chức địa phương, cơ quan tô chức xã hội. Những cơ quan, tổ chức này có trách nhiệm cung cấp tài liệu được yêu cầu hoặc bản sao tài liệu đó.
Giai đoạn truy tố: Ở cấp sơ thâm, BLTTHS Nga quy định có giai đoạn điều tra trước khi xét xử và giai đoạn xét xử. Trong giai đoạn điều tra trước xét xử, một người phạm tội có thể là “người bị tình nghĩ” khi bị bắt và sau đó là “bị can” khi những buộc tội chính thức được đưa ra. Quyền tham gia bào chữa của luật sư xuất hiện từ “thời điểm bị bắt trên thực tế”, quyền này không có sự khác biệt đối với hai nội dung nêu trên. Trong giai đoạn xét xử, các vấn đề về việc tiếp cận của người bào chữa với khách hàng của mình trong giai đoạn trước xét xử và giai đoạn xét xử không có sự khác biệt, nên sẽ không có sự cản trở nào đối với luật sư ở giai đoạn xét xử.
Trong quá trình xét xử, nếu người bào chữa không xuất hiện tại phiên tòa (trong trường hợp được chỉ định) thì vụ án phải được hoãn sang một ngày khác. Bị cáo có 5 ngày dé lựa chon người bào chữa mới và nếu họ người bào chữa mới không thể có mặt thì tòa án chỉ định người bào chữa. Trong tai liệu tại Hội thảo quốc tế về Bộ luật TTHS năm 2003 và quyền của luật sư bào chữa năm 2012, tác giả Tian Wen Chang - chuyên gia Trung Quốc công bố bài viết “Suy nghĩ và đánh giá tong thể về bản dự thảo sửa đổi Luật tô tụng hình sự Trung Quốc”. Bài viết này đã đề cập đến những khó khăn trong công tác xây dựng Luật Tổ tụng hình sự nhằm bao đảm về mặt pháp lý và tạo bình diện mở rộng cho sự tham gia tố tụng hình sự của luật sư.
Bởi lẽ, công tác bào chữa trong vụ án hình sự là lĩnh vực hành nghề quan trọng, có những đóng góp đáng kể trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, bảo vệ sự công băng trong tư pháp và II thúc day xây dựng hệ thống pháp luật hình sự của Trung Quốc. Tác giả đề cập đến nội dung bản kiến nghị hoàn thiện Luật Tố tụng hình sự của Trung Quốc. Trong đó, van đề bao chữa tại phiên tòa sơ thẩm được đề xuất theo hướng thực hiện chế độ đối kháng. Cụ thể: Hoàn thiện chế độ làm chứng tại tòa của người làm chứng; hoàn thiện quy chế thâm vấn chéo; tăng cường quyền bào chữa, tạo sự cân bằng giữa cơ quan tô tụng và bên bào chữa, đảm bảo cho bên bảo chữa tham gia xét xử một cách hiệu quả và thực chất; đề phòng trường hợp cơ quan kiểm sát lạm dụng quyền truy tố, bao đảm quyên và lợi ích hợp pháp của bên bào chữa; giảm bớt màu sắc chức trách trong hoạt động xét xử của toa án, thực hiện tính trung lập của tòa an, tang quyền tham dự và quyền quyết định của các bên tổ tung và bên bào chữa.
TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở VIỆT NAM Thời gian qua, ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu làm rõ những van đề lý luận về quyền con người, quyền bào chữa của bị can, bị cáo, dia vị pháp lý của luật sư, các giai đoạn tô tụng hình sự. Các nội dung này được tiếp cận ở phạm vi rộng, hẹp khác nhau, trong đó có đề cập đến van đề hoạt động bào chữa của luật sư. Những vấn đề lý luận đó giúp cho tác giả luận án có được cách tiếp cận đúng đắn về quyền bào chữa và hoạt động bào chữa của luật sư, xác định hướng kiến nghị hoàn thiện pháp luật trên nguyên tắc vừa bảo đảm quyền bào chữa của đối tượng bị buộc tội, vừa bảo đảm lợi ích nhà nước, lợi ích chung của xã hội, bảo đảm lợi ích của cơ quan, tô chức, quyên va lợi ích hợp pháp của các cá nhân khác cũng như đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động bào chữa của luật sư trong giai đoạn xét xử so thẩm vụ án hình sự.