Địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự Việt Nam: Nghiên cứu từ thực tiễn tại tỉnh Bắc Ninh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự việt nam từ thực tiễn tại tỉnh bắc ninh, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong

• Tác giả: Nguyễn Quốc Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Minh Tuyến
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự tại Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Khát quát chung về Luật sư
• 1.2. Khái quát về địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự
• 1.3. Những yếu tố ảnh hưởng tới địa vị pháp lý của Luật sư trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ TRONG BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 TỪ THỰC TIỄN TỈNH BẮC NINH
• 2.1. Địa vị pháp lý của luật sư trong Bộ luật tố tụng hình sự
• 2.2. Thực tiễn áp dụng các quy định về địa vị pháp lý của Luật sư trong tố tụng hình sự từ thực tiễn tại tỉnh Bắc Ninh
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự về địa vị pháp lý của luật sư
• 3.2. Cần nhận thức đúng đắn vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự. Trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng. Tăng cường về số lượng và nâng cao về chất lượng đội ngũ luật sư. Tăng cường tuyên truyền giáo dục pháp luật
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Những vấn đề chung về địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự

Địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự là một vấn đề quan trọng, ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan trong quá trình xét xử. Luật sư không chỉ là người bào chữa mà còn là người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị cáo, người bị hại và các bên liên quan khác. Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, luật sư có quyền tham gia vào tất cả các giai đoạn của quá trình tố tụng, từ khởi tố, điều tra đến xét xử. Điều này khẳng định vai trò của luật sư trong việc đảm bảo tính công bằng và minh bạch của hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của luật sư, đặc biệt là trong bối cảnh Bắc Ninh. Những yếu tố như sự thiếu hụt về nhận thức của các cơ quan tố tụng và sự chưa đồng bộ trong các quy định pháp luật đã ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của luật sư.

1.1. Khái quát về luật sư

Nghề luật sư đã có lịch sử lâu dài và phát triển mạnh mẽ ở nhiều quốc gia. Tại Việt Nam, luật sư được công nhận chính thức từ năm 2001 với Pháp lệnh luật sư. Theo đó, luật sư là người có đủ điều kiện hành nghề và tham gia vào các hoạt động pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân và tổ chức. Đặc biệt, luật sư có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân, góp phần vào việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh. Tuy nhiên, sự phát triển của nghề luật sư tại Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc nâng cao nhận thức của xã hội về vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự.

1.2. Nghĩa vụ của luật sư trong tố tụng hình sự

Nghĩa vụ của luật sư trong tố tụng hình sự không chỉ dừng lại ở việc bào chữa cho bị cáo mà còn bao gồm việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan khác. Luật sư có trách nhiệm thu thập chứng cứ, đưa ra các lập luận hợp lý và tham gia vào quá trình tranh tụng tại tòa án. Điều này không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi cho thân chủ mà còn góp phần vào việc thực hiện công lý. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều luật sư vẫn gặp khó khăn trong việc thực hiện nghĩa vụ này do thiếu thông tin, tài liệu hoặc sự hỗ trợ từ các cơ quan tố tụng. Điều này đặt ra yêu cầu cần thiết về việc cải thiện hệ thống pháp luật và nâng cao vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự.

II. Địa vị pháp lý của luật sư trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 từ thực tiễn tỉnh Bắc Ninh

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã có những quy định rõ ràng về địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự. Theo đó, luật sư được quyền tham gia vào tất cả các giai đoạn của quá trình tố tụng, từ khởi tố đến xét xử. Điều này thể hiện sự công nhận vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Tuy nhiên, thực tiễn tại Bắc Ninh cho thấy, việc áp dụng các quy định này vẫn còn nhiều bất cập. Nhiều luật sư gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và tài liệu cần thiết để thực hiện quyền bào chữa. Hơn nữa, sự phối hợp giữa các cơ quan tố tụng và luật sư chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến việc luật sư không thể thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ của mình.

2.1. Thực tiễn áp dụng quy định về địa vị pháp lý của luật sư

Thực tiễn áp dụng quy định về địa vị pháp lý của luật sư tại Bắc Ninh cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù luật sư có quyền tham gia vào quá trình tố tụng, nhưng thực tế cho thấy, nhiều luật sư không được cung cấp đầy đủ thông tin và tài liệu cần thiết để thực hiện quyền bào chữa. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của thân chủ mà còn làm giảm tính công bằng trong quá trình xét xử. Hơn nữa, sự thiếu hụt về nhận thức của các cơ quan tố tụng về vai trò của luật sư cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.

2.2. Các giai đoạn tố tụng và vai trò của luật sư

Trong các giai đoạn tố tụng, vai trò của luật sư là rất quan trọng. Từ giai đoạn điều tra, truy tố đến xét xử, luật sư có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho bị cáo và các bên liên quan. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều luật sư gặp khó khăn trong việc thực hiện quyền này do thiếu thông tin và sự hỗ trợ từ các cơ quan tố tụng. Điều này đặt ra yêu cầu cần thiết về việc cải thiện quy trình tố tụng và nâng cao vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

III. Một số đề xuất kiến nghị nhằm nâng cao địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự

Để nâng cao địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về địa vị pháp lý của luật sư, đảm bảo rằng các quy định pháp luật được áp dụng một cách thống nhất và hiệu quả. Thứ hai, cần nâng cao nhận thức của các cơ quan tố tụng về vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Cuối cùng, cần tăng cường đào tạo và phát triển đội ngũ luật sư, đảm bảo rằng họ có đủ kiến thức và kỹ năng để thực hiện tốt vai trò của mình trong tố tụng hình sự.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về địa vị pháp lý của luật sư là rất cần thiết. Cần có những quy định rõ ràng và cụ thể về quyền và nghĩa vụ của luật sư trong tố tụng hình sự, đảm bảo rằng họ có đủ điều kiện để thực hiện quyền bào chữa cho thân chủ. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan mà còn góp phần vào việc xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng và minh bạch.

3.2. Nâng cao nhận thức của các cơ quan tố tụng

Nâng cao nhận thức của các cơ quan tố tụng về vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự là rất quan trọng. Cần tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo để giúp các cán bộ tố tụng hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của luật sư, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho họ trong việc thực hiện quyền bào chữa. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2015-2019, tình hình tội phạm tại tỉnh Bắc Ninh có xu hướng gia tăng, với tổng số vụ án hình sự tăng từ 298 vụ năm 2015 lên 484 vụ năm 2019. Tỷ lệ điều tra làm rõ các vụ án cũng đạt mức cao, khoảng 80% trở lên, thể hiện sự nỗ lực của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xử lý các vụ án hình sự. Trước thực trạng này, vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự ngày càng được khẳng định và coi trọng. Luận văn tập trung nghiên cứu địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự Việt Nam, dựa trên thực tiễn tại tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn 2015-2019. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các quyền và nghĩa vụ của luật sư theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, đồng thời phân tích thực trạng áp dụng các quy định này tại địa phương, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các quy định pháp luật tố tụng hình sự hiện hành và thực tiễn tại tỉnh Bắc Ninh, với ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng và củng cố niềm tin của nhân dân vào hệ thống pháp luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết pháp luật cơ bản về địa vị pháp lý của chủ thể trong tố tụng hình sự, trong đó địa vị pháp lý được hiểu là tổng thể các quyền và nghĩa vụ của luật sư trong mối quan hệ với các chủ thể khác theo quy định pháp luật. Mô hình tố tụng pha trộn của Việt Nam được phân tích dựa trên hai mô hình tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn, làm rõ sự khác biệt về vai trò và địa vị pháp lý của luật sư trong từng mô hình. Các khái niệm chính bao gồm: luật sư, người bào chữa, quyền và nghĩa vụ của luật sư trong tố tụng hình sự, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến địa vị pháp lý của luật sư như pháp luật, con người và nhận thức xã hội. Luận văn cũng tham khảo các văn bản pháp luật quan trọng như Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Luật Luật sư năm 2006 và sửa đổi 2012, cùng các nghị quyết của Đảng và Nhà nước về vai trò của luật sư.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp, kết hợp giữa phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích các vấn đề lý luận và thực tiễn. Phương pháp phân tích - tổng hợp được áp dụng để làm rõ các quy định pháp luật và thực trạng áp dụng tại tỉnh Bắc Ninh. Phương pháp so sánh luật học giúp đối chiếu địa vị pháp lý của luật sư trong các mô hình tố tụng khác nhau trên thế giới. Phương pháp thống kê được sử dụng để xử lý số liệu về số vụ án, số luật sư tham gia tố tụng tại Bắc Ninh trong giai đoạn 2015-2019. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các vụ án hình sự có luật sư tham gia tại Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh trong 5 năm, với dữ liệu thu thập từ báo cáo của Tòa án và Liên đoàn Luật sư tỉnh. Phân tích dữ liệu được thực hiện nhằm đánh giá mức độ thực hiện quyền và nghĩa vụ của luật sư, cũng như những hạn chế trong thực tiễn. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2019 đến 2020, đảm bảo tính cập nhật và chính xác của số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng số vụ án có luật sư tham gia: Từ năm 2015 đến 2019, số vụ án hình sự có luật sư tham gia bào chữa tại Bắc Ninh tăng từ 151 vụ lên 230 vụ, chiếm hơn 50% tổng số vụ án hình sự hàng năm. Điều này phản ánh sự gia tăng vai trò và sự tin tưởng của người dân đối với luật sư trong tố tụng hình sự.

2. Số vụ án luật sư được mời tham gia tăng nhanh: Số vụ án luật sư được mời tham gia bào chữa tăng từ 69 vụ năm 2015 lên 152 vụ năm 2019, trong khi số vụ án luật sư tham gia theo chỉ định giảm nhẹ, cho thấy sự chủ động và lựa chọn của bị cáo trong việc sử dụng dịch vụ pháp lý.

3. Quyền và nghĩa vụ của luật sư được quy định rõ ràng: Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã mở rộng và cụ thể hóa quyền của luật sư như quyền gặp, hỏi người bị buộc tội không giới hạn số lần, quyền tham gia các hoạt động điều tra, quyền thu thập và đề nghị thu thập chứng cứ, quyền khiếu nại và kháng cáo. Nghĩa vụ của luật sư cũng được quy định chặt chẽ nhằm bảo vệ sự thật và pháp luật.

4. Thực tiễn áp dụng còn tồn tại hạn chế: Mặc dù luật sư có quyền tham gia nhiều hoạt động tố tụng, nhưng trong thực tế, một số hoạt động như khám nghiệm hiện trường, triệu tập điều tra viên để làm rõ vi phạm thủ tục tố tụng vẫn thiếu sự hiện diện của luật sư. Ngoài ra, nhận thức của một số cán bộ tiến hành tố tụng và người dân về vai trò của luật sư còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền của luật sư.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng số vụ án có luật sư tham gia tại Bắc Ninh phản ánh sự phát triển của đội ngũ luật sư và sự nâng cao nhận thức của xã hội về vai trò của luật sư trong bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Quy định pháp luật ngày càng hoàn thiện, đặc biệt là Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, đã tạo điều kiện thuận lợi cho luật sư thực hiện chức năng bào chữa. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này cho thấy sự tiến bộ rõ rệt trong việc bảo đảm quyền bào chữa và nâng cao địa vị pháp lý của luật sư tại Việt Nam.

Tuy nhiên, việc thiếu sự tham gia đầy đủ của luật sư trong một số hoạt động tố tụng quan trọng cho thấy còn tồn tại những rào cản thực tiễn, bao gồm cả nhận thức chưa đầy đủ của các cơ quan tiến hành tố tụng và hạn chế về nguồn lực của đội ngũ luật sư. Việc này có thể được minh họa qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ luật sư tham gia các hoạt động tố tụng khác nhau, cho thấy sự phân bố không đồng đều.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu không chỉ nằm ở việc nâng cao hiệu quả tố tụng hình sự mà còn góp phần củng cố niềm tin của người dân vào công lý và pháp luật, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của nghề luật sư trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về quyền và nghĩa vụ của luật sư: Cần sửa đổi, bổ sung các quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự và các văn bản hướng dẫn để làm rõ hơn quyền tham gia của luật sư trong tất cả các hoạt động tố tụng, đặc biệt là các hoạt động điều tra và khám nghiệm hiện trường. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp.

2. Tăng cường đào tạo, nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư: Đẩy mạnh các chương trình đào tạo chuyên sâu về tố tụng hình sự, kỹ năng tranh tụng và đạo đức nghề nghiệp cho luật sư, đồng thời mở rộng quy mô đào tạo để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng. Thời gian thực hiện: liên tục, ưu tiên 3 năm đầu. Chủ thể thực hiện: Học viện Tư pháp, các trường đại học luật.

3. Nâng cao nhận thức của các cơ quan tiến hành tố tụng và người dân: Tổ chức các khóa tập huấn, hội thảo nhằm nâng cao hiểu biết về vai trò và quyền hạn của luật sư trong tố tụng hình sự cho cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán và cộng đồng. Thời gian thực hiện: 1-3 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Công an, Viện Kiểm sát, Tòa án, Liên đoàn Luật sư.

4. Tăng cường công tác tuyên truyền pháp luật: Phối hợp với các phương tiện truyền thông để phổ biến rộng rãi về quyền bào chữa và vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự, nhằm nâng cao ý thức pháp luật của người dân và khuyến khích họ chủ động mời luật sư tham gia bảo vệ quyền lợi. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể thực hiện: Sở Tư pháp, Đài Phát thanh và Truyền hình tỉnh Bắc Ninh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Luật sư và các tổ chức luật sư: Giúp hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ trong tố tụng hình sự, từ đó nâng cao hiệu quả hành nghề và bảo vệ quyền lợi khách hàng.

2. Cán bộ tiến hành tố tụng (điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán): Nắm bắt các quy định pháp luật liên quan đến luật sư để phối hợp hiệu quả trong quá trình giải quyết vụ án, đảm bảo quyền bào chữa được thực hiện đầy đủ.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành luật: Cung cấp kiến thức chuyên sâu về địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự, làm cơ sở cho nghiên cứu và học tập.

4. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Là tài liệu tham khảo để xây dựng, hoàn thiện chính sách pháp luật và các chương trình đào tạo, tuyên truyền về nghề luật sư và tố tụng hình sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Luật sư có quyền gì trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự?
   Luật sư có quyền gặp, hỏi người bị buộc tội không giới hạn số lần, có mặt khi lấy lời khai, tham gia các hoạt động đối chất, nhận dạng, và được cơ quan tiến hành tố tụng báo trước về thời gian, địa điểm lấy lời khai. Ví dụ, luật sư có thể đặt câu hỏi trực tiếp với bị can nếu được điều tra viên đồng ý.

2. Luật sư có thể từ chối bào chữa cho người bị buộc tội không?
   Theo quy định, luật sư không được từ chối bào chữa nếu đã nhận bào chữa, trừ trường hợp bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan. Điều này nhằm đảm bảo quyền lợi cho người bị buộc tội không bị bỏ rơi trong quá trình tố tụng.

3. Vai trò của luật sư trong mô hình tố tụng pha trộn của Việt Nam như thế nào?
   Luật sư được coi trọng và có địa vị pháp lý tương đối cao, được tham gia tích cực trong các giai đoạn tố tụng, vừa kết hợp tính tranh tụng và thẩm vấn, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp và đảm bảo công bằng trong xét xử.

4. Tại sao số vụ án luật sư được mời tham gia lại tăng nhanh hơn số vụ án luật sư được chỉ định?
   Điều này phản ánh sự tin tưởng ngày càng cao của bị cáo và người dân vào vai trò của luật sư, đồng thời cho thấy sự phát triển của dịch vụ pháp lý và nhận thức về quyền bào chữa.

5. Những khó khăn nào ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền của luật sư trong tố tụng hình sự?
   Khó khăn bao gồm nhận thức chưa đầy đủ của một số cán bộ tiến hành tố tụng, hạn chế về số lượng và chất lượng luật sư, cũng như các rào cản trong việc tiếp cận chứng cứ và tham gia các hoạt động tố tụng quan trọng như khám nghiệm hiện trường.

Kết luận

• Địa vị pháp lý của luật sư trong tố tụng hình sự tại tỉnh Bắc Ninh được nâng cao rõ rệt trong giai đoạn 2015-2019, với tỷ lệ luật sư tham gia trên 50% tổng số vụ án hình sự.
• Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã quy định chi tiết và mở rộng quyền, nghĩa vụ của luật sư, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động bào chữa.
• Thực tiễn áp dụng còn tồn tại một số hạn chế về nhận thức và sự tham gia đầy đủ của luật sư trong các hoạt động tố tụng.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư, tăng cường tuyên truyền và nâng cao nhận thức xã hội.
• Tiếp tục nghiên cứu và giám sát việc thực hiện các giải pháp nhằm đảm bảo quyền bào chữa được thực thi hiệu quả, góp phần xây dựng hệ thống tố tụng hình sự công bằng, minh bạch.

Luận văn kêu gọi các cơ quan chức năng, tổ chức luật sư và cộng đồng cùng chung tay thực hiện các khuyến nghị để nâng cao địa vị pháp lý của luật sư, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong tố tụng hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khát quát chung về Luật sư 1. Khái niệm luật sư Ở các nước phát triển trên thế giới, nghề Luật sư xuất hiện từ rất sớm và ngày càng được coi trọng. Lịch sử cho thấy, từ thời Hy Lạp, La Mã cổ đại đến thời kỳ Trung cổ, nghề Luật sư đã xuất hiện trong đời sống xã hội tuy nhiên vẫn mang tính tự phát và Luật sư thời kỳ này không thể hiện rõ và đầy đủ các tính chất nghề nghiệp của họ, vai trò của Luật sư bị hạn chế bởi chế độ xã hội chuyên quyền hà khắc.

Đến chế độ tư bản, các cuộc đấu tranh vì dân chủ, bình đẳng diễn ra thường xuyên đã buộc chính quyền các nước tư sản phải mở rộng quyền dân chủ cho người dân, nhu cầu của người dân đối với việc được đảm bảo quyền và lợi ích của mình trên cơ sở các quy định pháp luật luôn thường trực. Nghề Luật sư thể hiện vai trò to lớn của mình, dần hình thành một nghề tự do [18]. Cho đến nay, nghề Luật sư tại các quốc gia phát triển luôn được xã hội tôn vinh là một nghề cao quý. Tại Việt Nam, sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa được ra đời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 46/SL ngày 10/10/1945 về tổ chức các đoàn thể Luật sư.

Sắc lệnh này quy định việc duy trì tổ chức Luật sư đã có, đồng thời vận dụng linh hoạt các quy định pháp luật của chế độ cũ về Luật sư nhưng không trái với nguyên tắc độc lập và chính thể dân chủ cộng hòa. Tại Hiến pháp năm 1946 cũng khẳng định quyền bào chữa là một trong những quyền cơ bản của công dân. Các bản Hiến pháp năm 1959, năm 1980, năm 1992 tiếp tục ghi nhận và đề cao nguyên tắc quan trọng này. 6 luan an Tuy nhiên, phải đến năm 2001, khi Pháp lệnh Luật sư được ban hành và có hiệu lực thì Luật sư mới thực sự được coi là một nghề nghiệp trong xã hội.

Theo pháp lệnh này thì: “Luật sư là người có đủ điều kiện hành nghề theo quy định của pháp lệnh này và tham gia hoạt động tố tụng, thực hiện tư vấn pháp luật, các dịch vụ pháp lý khác theo yêu cầu của các cá nhân, tổ chức nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ theo quy định của pháp luật”[35]. Kể từ khi áp dụng theo Pháp lệnh Luật sư năm 2001, đội ngũ Luật sư nước ta không ngừng được tăng nhanh về số lượng và đảm bảo về chất lượng hoạt động. Các tổ chức luật sư hoạt động ngày càng chuyên nghiệp, khẳng định được vai trò của tổ chức xã hội – nghề nghiệp, đồng thời tạo tiền đề cho tổ chức luật sư tại nước ta ngày càng phát triển, vươn xa hơn và tiến tới hội nhập với bạn bè quốc tế. Có thể nói, Pháp lệnh Luật sư năm 2001 là cơ sở pháp lý quan trọng để luật sư hành nghề, đảm bảo đáp ứng nhu cầu về mặt pháp lý cho cá nhân và tổ chức.

Tuy nhiên, qua quá trình áp dụng thực tiễn, Pháp lệnh Luật sư năm 2001 đã bộc lộ hạn chế, chưa đáp ứng đủ và kịp thời với nhu cầu và xu hướng hiện tại. Trước bối cảnh đó, ngày 29 tháng 6 năm 2006, Quốc hội khóa XI kỳ họp thứ 9 đã thông qua Luật Luật sư. Luật Luật sư năm 2006 có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2007 và thay thế Pháp lệnh Luật sư năm 2001. Tại Điều 2 Luật Luật sư năm 2006 quy định: “Luật sư là người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề theo quy định của Luật này, thực hiện dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức (sau đây gọi chung là khách hàng)”.

Thực chất, đây không được coi là quy định về định nghĩa như thế nào là Luật sư mà đây chỉ là quy định về tiêu chuẩn chung trở thành Luật sư. Đó là người Luật sư phải có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề theo quy định của Luật Luật sư năm 2006, thực hiện dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức (khách hàng của luật sư). Như vậy, có thể thấy, 7 luan an pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ đều chưa có quy định cụ thể định nghĩa về luật sư. Do đó, hiện nay, có rất nhiều quan điểm khác nhau về định nghĩa Luật sư, trong đó có một số quan điểm như sau: Quan điểm thứ nhất cho rằng: Luật sư là người hoạt động bào chữa chuyên nghiệp hoạt động trong đoàn Luật sư.

Quan điểm này còn rất chung chung và chưa thực sự đầy đủ, bởi lẽ ngoài hoạt động bào chữa, Luật sư còn thực hiện rất nhiều các hoạt động khác, các dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của khách hàng như tham gia bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong các vụ án hình sự, dân sự, lao động, kinh doanh thương mại… tham gia tư vấn pháp luật, đại diện ngoài tố tụng cho khách hàng… Quan điểm thứ hai: Luật sư là người hành nghề liên quan đến lĩnh vực pháp luật khi có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề theo quy định của pháp luật của mỗi quốc gia [36]. Quan điểm này cũng khá là chung chung và gần giống với quy định tại Điều 2 Luật Luật sư năm 2006. Quan điểm thứ ba: Theo Đại từ điển tiếng Việt: "Luật sư là người có chức trách, dùng pháp luật bào chữa cho bị can trước tòa án" [21]. Theo học viên, định nghĩa này chưa thực sự chính xác, bởi vì, theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử được gọi là bị cáo chứ không phải bị can.

Hơn nữa, ngoài hoạt động bào chữa tại Tòa án nhân dân cho bị cáo thì Luật sư còn thực hiện nhiều dịch vụ pháp lý khác như đã phân tích tại quan điểm thứ nhất. Hiện nay, để trở thành một Luật sư, người đó phải đáp ứng tiêu chuẩn luật sư theo quy định của pháp luật hiện hành. 8 luan an Theo quy định tại Điều 2 Luật luật sư 2006 và Luật luật sư sửa đổi 2012 thì: Luật sư là người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề theo quy định của Luật này, thực hiện dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức (gọi chung là khách hàng). Tại Điều 10 Luật Luật sư năm 2006, sửa đổi, bổ sung năm 2012 quy định về tiêu chuẩn Luật sư như sau: "Là công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc, tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng cử nhân luật, đã được đào tạo nghề luật sư, đã qua thời gian tập sự hành nghề luật sư, có sức khỏe bảo đảm hành nghề luật sư thì có thể trở thành luật sư".

Người đáp ứng đủ tiêu chuẩn luật sư như trên chỉ thực sự được gọi là luật sư và được phép hành nghề Luật sư khi đáp ứng đủ hai điều kiện sau: được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư và đã gia nhập một Đoàn Luật sư (Điều 11 Luật Luật sư năm 2006, sửa đổi, bổ sung năm 2012). Có thể thấy, trải qua các giai đoạn phát triển của đất nước cùng với chất lượng lập pháp của Quốc hội ngày càng được nâng cao, các quy định về Luật sư cũng được quy định bổ sung, chặt chẽ theo hương nâng cao vai trò của Luật sư trong Bộ luật tố tụng hình sự. Chính vì vậy, đội ngũ các Luật sư cũng ngày càng tăng về số lượng và chất lượng (Nếu năm 2009 số thành viên của liên đoàn Luật sư Việt Nam mới chỉ là 5.300 Luật sư thì tới tháng 9/2019, số lượng Luật sư đã là 13. Nghề luật sư trong xã hội cũng được coi trọng.

Do vậy, đối với các Luật sư ngoài những yêu cầu về kiến thức, những trình độ chuyên môn cao, nhằm góp phần quan trọng vào việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và góp phần bảo vệ pháp chế, thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Để làm tốt công việc của mình, thì ngoài yêu cầu 9 luan an về chuyên môn, các Luật sư còn phải tuân thủ theo những quy chế đạo đức nghề nghiệp riêng của nghề luật sư. Phạm vi hành nghề của luật sư trong vụ án hình sự Trong vụ án hình sự, luật sư bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người tố giác và người bị tố giác; người bị tạm giữ, người bị bắt do phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã; bị can, bị cáo và trong toàn bộ quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự. Luật sư tham gia tố tụng với tư cách người bảo vệ quyền lợi hợp pháp hoặc người đại diện cho người bị hại, nguyên đơn, bị đơn dân sự, người có quyền, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hình sự.

Từ những phân tích trên, có thể hiểu Luật sư là một chức danh tư pháp độc lập, chỉ những người đáp ứng đủ tiêu chuẩn là công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc, tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng cử nhật luật, đã được đào tạo nghề luật sư, đã qua thời gian tập sự hành nghề Luật sư, có sức khỏe bảo đảm hành nghề Luật sư và đáp ứng đủ điều kiện được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư và đã gia nhập một Đoàn luật sư để hành nghề Luật sư thực hiện các hoạt động chuyên môn, cung ứng các dịch vụ pháp lý cho khách hàng. Phân biệt Luật sư với tư cách là người bào chữa trong vụ án hình sự với người bào chữa Trước hết, về người bào chữa: Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã mở rộng phạm vi người tham gia tố tụng với tư cách là người bào chữa. Theo đó, tại Khoản 1 Điều 72 Bộ Luật tố tụng Hình sự năm 2015 quy định: “Người bào chữa là người được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận việc đăng ký bào chữa”. 10 luan an Tại Khoản 2 Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định người bào chữa có thể là những người sau: “2.