Chương 1 NHỮNG VAN DE CHUNG VE NGUYEN TÁC QUYEN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TO TUNG DAN SU 1.1 Những van đề lý luận co bản của nguyên tắc quyén tự định đoạt của đương sự trong tô tụng dân sự 1.1 Khái niệm nguyên tắc quyên tự định đoạt của đương sự trong tô tụng dân sự Trong tố tụng dân sự, các đương sự có nhiều phương thức để bảo vệ quyền và lợi ích của mình khi bị xâm phạm, đó là các quyền mà pháp luật tố tụng dân sự đã quy định. Nguyên tắc quyên tự định đoạt của đương sự trong tố tung dân sự là một trong những nguyên tắc tố tụng quan trọng mà đương sự sử dụng dé bảo vệ quyên, lợi ích của mình khi tham gia vào quan hệ pháp luật tố tụng. Từ điển Tiếng Việt có định nghĩa “nguyên tắc” là “diéu cơ bản đã định ra can phải tuân theo trong một loạt việc lam”!. Nguyên tac là kết quả của 99] cả một quá trình phát triển và thích ứng với các điều kiện khách quan và nguyên tắc đó có thê sẽ nhanh chóng bị thay đổi nếu nó không phù hợp với quy luật khách quan.
Vậy nên, nguyên tắc phải là kết quả của quá trình nhận thức nghiên cứu thực tế khách quan. Nguyên tắc của một ngành luật là những tư tưởng pháp lý chỉ đạo, định hướng cho hoạt động xây dựng và thực hiện các quy định của nó. Tuy vậy, trên thực tế các tư tưởng pháp lý chỉ có giá trị bắt buộc nếu được thé hiện dưới hình thức quy phạm pháp luật. Do vậy, các nguyên tắc của một ngành luật thường được quy định trong các văn bản pháp luật về ngành luật đó làm cơ sở cho việc thực hiện và được quy 'Hoàng Phê (chủ biên, 2003) Tir điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, Da Nẵng.
định dưới dạng quy phạm chung. Tất cả các quy phạm pháp luật tố tụng dân sự đều phải thé hiện tinh thần và nội dung các nguyên tắc đã được xác định, tất cả các hành vi, hoạt động của các chủ thé đều phải thực hiện trên cơ sở quán triệt các nguyên tắc đã đề ra, bất kỳ hành vi nào vi phạm một trong số các nguyên tắc đều bị coi là trái pháp luật. Việc quán triệt các nguyên tắc có tac dụng ngăn chặn mọi hành vi vi phạm pháp luật và những biểu hiện tiêu cực trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án dân sự. Trong phương diện pháp luật nói chung và pháp luật tố tụng dân sự nói riêng có quy định: “ Nguyên tắc của luật tô tụng dân sự Việt Nam là những tu tưởng pháp lý chỉ đạo, định hướng cho việc xáy dựng và thực hiện pháp luật tổ tụng dân sự và ghi nhận trong các văn bản pháp luật”.
Va một trong những nguyên tắc quan trọng của pháp luật tổ tụng Việt Nam là nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự. Ở góc độ pháp lý “quyén” là khái niệm dùng dé chỉ những điều ma pháp luật công nhận và bảo đảm cho chủ thê thực hiện, mà theo đó, chủ thê được làm, được hưởng ma không ai được hạn chế, ngăn cản hay tước đoạt. Hoặc cũng có thê hiéu, “quyên” với nghĩa là việc chủ thê được làm một việc gì hay yêu cầu chủ thê khác phải thực hiện hay không thực hiện việc gì vì lợi ích của mình hoặc người khác. Nhu vây, “quyén” được pháp luật ghi nhận và bảo đảm thực hiện, gắn liền với các chủ thê và được biểu hiện ra bên ngoài bằng việc thực hiện hành vi của các chủ thể.
Còn “dinh đoạt” được hiểu là “quyết định dứt khoát, dựa vào quyên hành tuyệt đối của mình”. Va Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội, giải thích “Quyền tổ tụng dân sự của đương sự tự quyết định việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ tại Tòa án.Trong TÔ tụng dân sự, đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyên, lợi ích hợp pháp của 10 mình; rút đơn kiện, thay đổi yêu cẩu khi khởi kiện, hòa giải với đương sự bên kia”. Có nhiều khái niệm khác nhau của nhiều tác giả về quyền tự định đoạt của đương sự. TS Nguyễn Mạnh Bách cho rang: “Quyên tự định đoạt là các bên đương sự có quyên điễu khiển vụ kiện và Thẩm phán phải giữ thể trung lập”3.
Theo TS Nguyễn Công Bình: “Quyển tự định đoạt của đương sự là quyên của đương sự trong việc tự quyết định về quyên, lợi ích của họ và sự lựa chon các biện pháp pháp lý can thiết dé bảo vệ quyên, lợi ích đó”°. TS Nguyễn Ngọc Khánh cho rằng quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự “.thé hiện ở khả năng của những người tham gia tô tung tự do định đoạt các quyên dân sự của mình và các quyên, phương tiện to tụng nhằm bảo vệ quyên, lợi ích bị xâm hại"°.TS Phạm Hữu Nghị cho rang: “Quyền tự định đoạt của đương sự trong tô tụng dân sự là sự phản ánh của quyên tự định đoạt của các chủ thé trong mối quan hệ dân sv’. Còn đỗi với TS. Nguyễn Bích Thảo thì quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự có thé hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Theo nghĩa hẹp: “đó Ja quyên tự quyết định về quyên, lợi ích dan sự của các đương sự với tư cách là chủ thé của quan hệ pháp luật nội dung”. Theo nghĩa rộng: “Quyên tự định đoạt không chi là quyên tự quyết định về quyên, lợi ích dan sự mà còn là quyên định đoạt về các biện pháp, phương tiện tô tụng mà pháp luât quy định cho đương sự dé bảo vệ quyền và lợi ich dân sự của mình”". ? Trường Dai học Luật Hà Nội (1999), Tor điền giải thích thuật ngữ Luật học, tr224. 3 Nguyễn Mạnh Bách (1996), Luật Tổ tung dân sự Việt Nam (lược giải), NXB Đồng Nai, 1996, tr74.
4 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, NXN CAND, Hà Nội, tr47. > Học viện Tư pháp (2007), Giáo trình Luật Tổ tụng dan sự, NXB CAND, Hà Nội, tré6. 5 Phan Hữu Nghị (2000), Nguyên tắc quyên tư định đoạt của đương sự trong to tụng dân sw, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 12/2000. 7 Nguyễn Bich Thảo (2014), Nguyên tắc quyên tự định đoạt của đương sự trong to tung dân sự, đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, Khoa Luật — Đại học Quốc gia Hà Nội.
II Mặc dù còn nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự nhưng có thé thấy điểm chung của quyền tự định đoạt của đương sự trong tô tụng dân sự đó là khả năng của đương sự trong việc tự do quyết định các biện pháp tô tụng nhằm bảo vệ quyền và lợi ich hợp pháp của mình khi tham gia tố tụng tại Tòa án. Tuy nhiên, quan niệm về nội hàm khái niệm quyền tự định đoạt của đương sự trong tô tụng dân sự còn bao gdm ca viéc duong su duoc tu quyét dinh cac biện pháp tô tụng nhằm bảo vệ quyên, loi ích hop pháp của mình tai Tòa án như tự quyết định từ bỏ quyền, lợi ích hợp pháp trong việc thay đổi yêu cau, hòa giải trong vụ việc dân sự. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã ghi nhận quyền tự định đoạt của đương sự trong tô tụng dân sự tại Điều 5 như sau: Điều 5. Quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự “1.
Đương sự có quyên quyết định việc khởi kiện, yêu cau Tòa án có thấm quyên giải quyết vụ việc dân sự. Tòa án chỉ thụ lý giải quyết vụ việc dân sự khi có đơn khởi kiện, don yêu cau của đương sự và chỉ giải quyết trong phạm vi đơn khởi kiện, don yêu cầu đó. Trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự, đương sự có quyên chấm dut, thay đổi yêu cau của mình hoặc thỏa thuận với nhau một cách tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật và không trai đạo đức xã hoi”. Có thé thấy một trong những điểm khác nhau cơ bản của tố tụng dân sự và tô tụng hình sự đó chính là quyền tự định đoạt của đương sự.
Người tham gia tố tụng hình sự không có quyền được lựa chọn có tham gia hay không tham gia vào quan hệ tố tụng. Trong khi đó, đương sự trong tô tụng dân sự được tự do lựa chọn cách thức giải quyết tranh chấp, van đề của mình, có thé tùy ý tham gia vào quan hệ tô tụng băng cách yêu cầu Tòa án giải quyết việc, [2 tranh chấp của mình hoặc cũng có thé không tham gia — khi đương sự lựa chọn cách thức tự giải quyết tranh chấp, việc của mình. Tiếp theo đó khi đã yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc của mình, trong quá trình tố tụng, đương sự cũng được lựa chọn thỏa thuận giải quyết với chủ thể khác, nhưng trong tố tụng hình sự, hoàn toàn không được thực hiện van dé nay. Vi xuat phat ttr bản chất của quan hệ dân sự là sự tự nguyện, thỏa thuận và tôn trọng ý chí của các chủ thể nên họ được quyền tự định đoạt cách thức bảo vệ quyên, lợi ích hợp pháp của mình.
Còn đối với quan hệ hình sự, người có hành vi phạm tội gây nguy hiểm cho xã hội, đã xâm phạm đến khách thé mà luật hình sự bảo vệ, vậy nên pháp luật buộc họ phải chịu hình phạt nghiêm khắc, buộc phải tham gia vào quan hệ tố tụng hình sự. Quyên tự định đoạt của đương sự là quyền cơ bản và rất quan trọng của đương sự trong tố tung dân sự. Từ những phân tích trên có thé tổng kết quyên tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự là một nhóm các quyền tô tụng được pháp luật tố tụng dân sự quy định, mang tính đặc trưng nhất trong Tố tụng dân sự và được thé hiện xuyên suốt trong quá trình Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, theo đó đương sự được tự quyết định về việc bảo vệ quyên, lợi ích của mình thông qua thủ tục tô tung dân sự tại Tòa án và quyền tự quyết định về quyền, lợi ích đó thông qua việc thỏa thuận với đương sự khác. Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tung dân sự có nguồn gốc xuất phát từ các quyền của đương sự trong quan hệ pháp luật nội dung, là sự phản ánh của quyền tự định đoạt của chủ thê trong quan hệ pháp luật dân sự và luôn tồn tại mối quan hệ chặt chẽ giữa luật tô tụng và luật nội dung.