Luận án tiến sĩ luật học chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự việt nam những vấn đề lý luận và thực tiễn

Luận án tiến sĩ luật học phân tích chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam, đánh giá vấn đề lý luận và thực tiễn hiện nay.

• Tác giả: Hà Lệ Thủy
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Mạnh Hùng
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về luận án tiến sĩ luật học

Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Hà Lệ Thủy tập trung nghiên cứu chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam, phân tích sâu về lý luận và thực tiễn. Luận án được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Mạnh Hùng và TS. Hoàng Văn Hùng, với mục tiêu làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến biện pháp tư pháp. Nghiên cứu này nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự, đặc biệt là các quy định về biện pháp tư pháp, để nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn.

1.1. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án là làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về biện pháp tư pháp, bao gồm khái niệm, đặc điểm, và cơ sở pháp lý. Luận án cũng phân tích thực tiễn áp dụng các biện pháp tư pháp tại Việt Nam từ năm 2008 đến 2017, chỉ ra những hạn chế và đề xuất giải pháp hoàn thiện. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc xây dựng khái niệm khoa học về biện pháp tư pháp, so sánh với pháp luật hình sự các nước, và đánh giá thực trạng áp dụng tại Việt Nam.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam, bao gồm cả lý luận và thực tiễn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của Bộ luật hình sự 2015 và thực tiễn áp dụng tại các tỉnh, thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, và Đà Nẵng. Luận án không nghiên cứu các biện pháp tư pháp áp dụng cho pháp nhân thương mại do thiếu số liệu thực tế.

II. Lý luận về biện pháp tư pháp trong luật hình sự

Luận án đi sâu vào phân tích lý luận về biện pháp tư pháp, bao gồm khái niệm, đặc điểm, và vai trò của các biện pháp tư pháp trong luật hình sự. Tác giả nhấn mạnh rằng biện pháp tư pháp là một phần không thể thiếu trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự, giúp khắc phục hậu quả do tội phạm gây ra và phòng ngừa tội phạm. Luận án cũng so sánh biện pháp tư pháp với hình phạt, chỉ ra sự khác biệt về mục đích và cách thức áp dụng.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của biện pháp tư pháp

Biện pháp tư pháp được định nghĩa là các biện pháp cưỡng chế hình sự không mang tính trừng phạt, nhằm khắc phục hậu quả do tội phạm gây ra và giáo dục người phạm tội. Đặc điểm chính của biện pháp tư pháp là tính linh hoạt và hướng thiện, phù hợp với nguyên tắc nhân đạo trong luật hình sự. Luận án cũng phân loại các biện pháp tư pháp thành các nhóm như tịch thu tài sản, bắt buộc chữa bệnh, và giáo dục tại trường giáo dưỡng.

2.2. Vai trò của biện pháp tư pháp trong luật hình sự

Biện pháp tư pháp đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của nạn nhân và cộng đồng, đồng thời hỗ trợ quá trình cải tạo, giáo dục người phạm tội. Luận án chỉ ra rằng, việc áp dụng biện pháp tư pháp giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của hình phạt, đặc biệt là đối với người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều hạn chế, đòi hỏi sự hoàn thiện về mặt pháp lý và cơ chế thực thi.

III. Thực tiễn áp dụng biện pháp tư pháp tại Việt Nam

Luận án phân tích thực tiễn áp dụng biện pháp tư pháp tại Việt Nam từ năm 2008 đến 2017, dựa trên số liệu từ các tòa án và cơ quan thi hành án. Kết quả cho thấy, mặc dù biện pháp tư pháp đã được áp dụng rộng rãi, nhưng vẫn tồn tại nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền. Luận án cũng chỉ ra những hạn chế trong việc áp dụng biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi, đòi hỏi sự cải thiện về mặt pháp lý và thực tiễn.

3.1. Tình hình áp dụng biện pháp tư pháp

Thực tiễn áp dụng biện pháp tư pháp tại Việt Nam cho thấy, các biện pháp như tịch thu tài sản và bắt buộc chữa bệnh được áp dụng phổ biến. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng còn hạn chế, đặc biệt là ở các địa phương nhỏ. Luận án cũng chỉ ra rằng, nhiều cơ quan tư pháp chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của biện pháp tư pháp, dẫn đến việc áp dụng không đúng quy định.

3.2. Nguyên nhân và giải pháp khắc phục

Nguyên nhân chính của những hạn chế trong việc áp dụng biện pháp tư pháp là thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền và thiếu hướng dẫn cụ thể từ pháp luật. Luận án đề xuất các giải pháp như hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường đào tạo cho cán bộ tư pháp, và xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan liên quan.

IV. Kết luận và kiến nghị

Luận án kết luận rằng, biện pháp tư pháp là một công cụ quan trọng trong luật hình sự Việt Nam, giúp khắc phục hậu quả do tội phạm gây ra và giáo dục người phạm tội. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả áp dụng, cần hoàn thiện các quy định pháp luật và cải thiện cơ chế thực thi. Luận án cũng đề xuất các kiến nghị cụ thể, bao gồm việc sửa đổi Bộ luật hình sự 2015 và tăng cường đào tạo cho cán bộ tư pháp.

4.1. Giá trị khoa học và thực tiễn của luận án

Luận án có giá trị khoa học cao khi làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về biện pháp tư pháp và cung cấp cái nhìn toàn diện về thực tiễn áp dụng tại Việt Nam. Nghiên cứu này cũng có giá trị thực tiễn khi đề xuất các giải pháp cụ thể để hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp tư pháp.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Luận án gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo về việc áp dụng biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại, một lĩnh vực còn nhiều khoảng trống trong luật hình sự Việt Nam. Ngoài ra, cần tiếp tục nghiên cứu để đánh giá hiệu quả của các giải pháp được đề xuất trong luận án.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn đề chung và pháp luật hình sự một số nước về các biện pháp tư pháp Chương 2. Các biện pháp tư pháp theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành và thực tiễn áp dụng Chương 3. Hoàn thiện pháp luật vàcác giải pháp khác nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp tư pháp 8 B.

T NG UAN VỀ VẤN ĐỀ NGHI N CỨU 1. Tình hình nghiên cứu tro ƣớc Để nghiên cứu về chế định PTP qui định trong LHS Việt Nam dưới cả góc độ lý luận và thực tiễn, tác giả đã tìm hiểu, phân tích, đánh giá các tài liệu, công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài này theo thứ tự về m t thời gian, đồng thời phân chia thành hai nhóm: nhóm các công trình nghiên cứu các PTP nói chung và nhóm các công trình nghiên cứu về từng PTP cụ thể. 11 C ô tr i ứu về các biệ p p tƣ p p ói u - cấp độ sách chuyên khảo, đầu tiên phải kể đến cuốn sách “ rách nhiệm h nh sự và h nh phạt” của tập thể tác giả Nguyễn Ngọc H a, Lê Thị Sơn và Phạm Thị Liên Châu. Đây là một trong số ít những cuốn sách đầu tiên (xét về m t thời gian) có nghiên cứu những nội dung tuy không đi sâu trực tiếp vào các PTP nhưng liên quan đến việc phân biệt giữa hình phạt với các PTP, điều này có nghĩa trong việc tiếp cận so sánh chúng ở trong luận án và trở thành nguồn tài liệu tham khảo có giá trị.

Ngoài ra, với việc làm sáng tỏ mục đích của hình phạt, điều này giúp cho người viết luận án có thể tiếp cận so sánh, đối chiếu và làm rõ mục đích của các PTP [60;31]. - Sách chuyên khảo “ rách nhiệm h nh sự và mi n trách nhiệm h nh sự” của tập thể tác giả Lê Cảm, Phạm Mạnh Hùng, Trịnh Tiến Việt. Công trình đề cập đến mối liên hệ giữa TNHS và miễn TNHS, trong đó xác định các PTP là một dạng của TNHS. Các tác giả của công trình cho rằng: TNHS được thực hiện bằng việc áp dụng đối với người phạm tội một ho c nhiều biện pháp cưỡng chế của nhà nước do BLHS quy định-có thể là hình phạt ho c (và) BPTP [36;34,36.

Với việc xác định các BPTP cũng là một dạng của TNHS như trên, công trình đã đưa đến một góc nhìn mới về các BPTP, cho phép người viết luận án có điều kiện tìm hiểu và nghiên cứu về các BPTP trong luật hình sự Việt Nam với tư cách là một dạng của TNHS. Tuy nhiên, tất cả các PTP có phải đều là bộ phận của TNHS hay không, phát sinh do TNHS hay không cũng cần phải được nghiên cứu sâu và toàn diện hơn. ởi l cho đến nay, một số PTP vừa mang dấu hiệu và đ c điểm của TNDS ho c có biện pháp không hoàn toàn phát sinh từ TNHS nhưng chưa được công trình làm rõ. - Cuốn sách chuyên khảo Sau đại học “Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung)” của Lê Cảm.

Tác giả cũng dành một mục nghiên cứu khái niệm, đ c điểm của các PTP, đồng thời phân biệt các PTP với hình phạt 9 [33;679-682]. phần khác của công trình, khi xây dựng mô hình lý luận của chế định BPTP, tác giả đã đề xuất việc đưa khái niệm các BPTP vào BLHS và nhấn mạnh việc liệt kê các BPTP bao gồm cả biện pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội [33;706]. Điều này một lần nữa lại được tác giả thể hiện trong cuốn sách chuyên khảo “Hệ thống tư pháp hình sự trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền”[30]. Như vậy, hai công trình trên của tác giả Lê Cảm đã nghiên cứu chuyên sâu về m t lý luận các qui định của BLHS về các PTP, đưa ra mô hình l luận và kiến giải lập pháp về các PTP.

Tuy nhiên, kiến giải lập pháp mà tác giả đưa ra khi xây dựng định nghĩa về các PTP c n là vấn đề có nhiều quan điểm khác nhau cần phải tiếp tục nghiên cứu. - Cuốn sách “Hình phạt bổ sung trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Trịnh Quốc Toản. Chúng tôi cho rằng, công trình này có giá trị tham khảo bởi cónghiên cứu so sánh giữa PTP với hình phạt bổ sung- là một trong những nội dung s được đề cập trong luận án. Thông qua việc so sánh, đối chiếu hình phạt bổ sung với các biện pháp cưỡng chế hình sự khác, tác giả công trình rút ra những đ c điểm chung cơ bản như: đều là những biện pháp cưỡng chế hình sự được quy định trong luật hình sự, đều là biện pháp cưỡng chế nhà nước, đều do t a án áp dụng đối với cá nhân phạm tội nhằm để loại bỏ những điều kiện phạm tội, ngăn ngừa họ phạm tội trong tương lai [104; 85-95].

Đ c biệt thông qua công trình này, việc tiếp cận nghiên cứu các BPTP trong luật hình sự Việt Nam được nhìn dưới góc độ rộng hơn. Điểm chưa được làm sáng tỏcủa cuốn sách này, đó là có hay không các PTP áp dụng đối với pháp nhân phạm tội, bởi vì luật hình sự các nước mà tác giả nghiên cứu có đ t ra TNHS của pháp nhân. Ngoài ra, khi nghiên cứu pháp luật trong nước, do bối cảnh là khi chưa có LHS năm 2015 ra đời nên những đ c điểm, phân loại các PTP mà tác giả nghiên cứu mới chỉ xoay quanh cá nhân chứ chưa đề cập đến các PTP áp dụng đối với pháp nhân. - Trong cuốn sách “Hoàn thiện các quy định của phần chung Bộ luật hình sự trước yêu cầu mới của đất nước”, tác giả Trịnh Tiến Việt lại nghiên cứu, phân tích và so sánh giữa các PTP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội với biện pháp xử lý hành chính đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật.

Công trình chủ yếu phân tích đ c điểm của các biện pháp có tính chất giáo dục, phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện, đó là biện pháp Giáo dục tại xã, phường, thị trấn và Đưa vào trường giáo dưỡng [128;329. Trên cơ sở phân tích các qui định của BLHS hiện hành, tác giả kiến nghị sửa đổi, bổ sung khái niệm, mục đích của các 10 PTP đồng thời đưa ra hướng hoàn thiện LHS qui định về hai BPTP áp dụng riêng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội [128; 338]. - Cuốn sách “ nh luận khoa học những đi m mới của ộ luật h nh sự n m 5 sửa đổi, bổ sung n m 7)” của tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa và Phan Anh Tuấn. Các tác giả đã bình luận và đưa ra những quan điểm cá nhân về những nội dung quy định mới của các PTP, trong đó có đánh giá và bình luận về tính hợp l , tính khả thi của các biện pháp cưỡng chế hình sự áp dụng đối với pháp nhân phạm tội [56;117-120.

Điều này ít nhiều cũng đã tạo ra sự tiên phong trong cách tiếp cận nghiên cứu phân tích và đánh giá những điểm mới trong quy định của LHS năm 2015. Tuy nhiên cuốn sách mới chỉ dừng lại ở việc bình luận các điểm mới về nhiều nội dung (trong đó bao gồm PTP) mà chưa phải là công trình nghiên cứu hoàn toàn về PTP nên cũng chỉ là nguồn tài liệu tham khảo bổ sung cho việc viết luận án. - Cuốn sách “Nhận th c khoa học về phần chung pháp luật h nh sự iệt Nam sau pháp đi n h a lần th ba” của tác giả Lê Văn Cảm biên soạn cùng tập thể nhóm nghiên cứu. Đây là công trình mới nhất tính đến thời điểm hiện tại khi LHS năm 2015 chính thức có hiệu lực pháp luật và là công trình nghiên cứu chuyên khảo đồng bộ, có hệ thống và toàn diện dưới khía cạnh lập pháp của khoa học pháp l nói chung và khoa học luật hình sự nói riêng ở Việt Nam.

trong mục Chế định lớn về các biện pháp cưỡng chế hình sự”, công trình đã nêu những điểm mới của LHS năm 2015 về các PTP, đồng thời phân tích cụ thể và sâu sắc những k thuật lập pháp trong các điều luật này, chỉ ra những điểm tồn tại, hạn chế cần phải được khắc phục. Trên cơ sở đó, công trình đưa ra mô hình lập pháp trong tương lai theo định hướng tiếp tục hoàn thiện PLHS Việt Nam về phần chung của LHS trong đó không thể thiếu mô hình lập pháp của các PTP 32; 226-230]. - cấp độ luận án tiến sĩ, trước tiên phải kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Mạnh Hùng “Chế định trách nhiệm hình sự theo Luật hình sự Việt Nam”. Trong nội dung luận án, khi đề cập đến khái niệm TNHS, tác giả cũng đã phân tích bản chất, vai trò của PTP như là một bộ phận cấu thành của TNHS nhưng bản thân việc áp dụng các BPTP không phải bao giờ cũng thuộc nội dung của việc thực hiện TNHS theo qui định của luật hình sự.

Bên cạnh đó, công trình cũng đã đề cập đến vai trò của các BPTP áp dụng riêng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, phân tích nguyên tắc và nội dung của việc áp dụng hai BPTP thay thế hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội [65;139]. Tác giảcho rằng, thực chất đây là qui định về việc tòa án không áp dụng hình phạt mà áp dụng các BPTP thay thế hình phạt đối với 11 người dưới 18 tuổi phạm tội và coi đây là một trong những biện pháp chịu TNHS. Trong trường hợp này người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn phải chịu TNHS, vẫn phải chịu sự lên án của Nhà nước mà T a án là người đại diện tuyên bản án kết tội tại phiên tòa [65;15]. Tuy nhiên những nội dung mà tác giả đề cập tới trong luận án về các BPTP chỉ là một mảng nhỏ, chưa đề cập đến chế định các PTP nói chung dưới góc độ tổng thể.

- Luận án Các h nh phạt chính kh ng tước tự do trong uật h nh sự iệt Nam” của tác giả Nguyễn Minh Khuê. Trong nội dung của công trình cũng có đề cập đến những điểm tương đồng và khác nhau giữa các hình phạt chính không tước tự do với các PTP. Đ c biệt, công trình đã đưa ra được khái niệm các hình phạt chính không tước tự do, các đ c điểm và nghĩa của các loại hình phạt này.