Luận Án Tiến Sĩ Luật Học: Nghiên Cứu Án Lệ Hình Sự Ở Việt Nam Hiện Nay

Luận án tiến sĩ luật học phân tích vai trò và thực trạng án lệ hình sự tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành.

• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Án Lệ Hình Sự Tại Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nhận xét về tình hình nghiên cứu
• 1.3. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ, XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò của án lệ hình sự
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm và những nguyên tắc xây dựng án lệ hình sự
• 2.3. Khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc áp dụng án lệ hình sự
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 3.2. Đánh giá thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 4. CHƯƠNG 4: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Yêu cầu xây dựng, phát triển án lệ hình sự
• 4.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng, áp dụng án lệ hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và vấn đề đặt ra về án lệ hình sự

Phần này phân tích tình hình nghiên cứu về án lệ hình sự tại Việt Nam, nhấn mạnh sự thiếu vắng các công trình khoa học chuyên sâu. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào án lệ nói chung mà chưa đi sâu vào lĩnh vực hình sự. Điều này đặt ra nhu cầu cấp thiết về việc nghiên cứu chuyên sâu để làm rõ khái niệm, bản chất, và vai trò của án lệ hình sự trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

1.1. Tình hình nghiên cứu

Các nghiên cứu về án lệ hình sự tại Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào án lệ trong các lĩnh vực dân sự và hành chính. Sự thiếu vắng các công trình chuyên sâu về án lệ hình sự khiến việc áp dụng và xây dựng án lệ trong lĩnh vực này gặp nhiều khó khăn.

1.2. Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu

Nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng án lệ hình sự có thể khắc phục những lỗ hổng của luật thành văn. Các câu hỏi nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ khái niệm, đặc điểm, và quy trình xây dựng, áp dụng án lệ hình sự tại Việt Nam.

II. Lý luận về án lệ hình sự xây dựng và áp dụng án lệ hình sự

Phần này làm rõ khái niệm, bản chất, và đặc điểm của án lệ hình sự. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của án lệ hình sự trong việc bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh luật thành văn còn nhiều lỗ hổng.

2.1. Khái niệm và đặc điểm án lệ hình sự

Án lệ hình sự được định nghĩa là các quyết định, bản án của Tòa án có giá trị áp dụng trong các vụ án tương tự. Đặc điểm nổi bật của án lệ hình sự là tính thực tiễn cao, khả năng khắc phục nhanh chóng các lỗ hổng pháp luật.

2.2. Nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự

Nghiên cứu đề xuất các nguyên tắc cơ bản trong xây dựng và áp dụng án lệ hình sự, bao gồm tính thống nhất, minh bạch, và khả năng dự đoán. Các nguyên tắc này đảm bảo án lệ hình sự được áp dụng một cách công bằng và hiệu quả.

III. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự tại Việt Nam

Phần này đánh giá thực trạng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự tại Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù đã có một số án lệ hình sự được công bố, nhưng số lượng còn ít và quy trình tuyển chọn chưa hợp lý.

3.1. Thực trạng xây dựng án lệ hình sự

Tính đến nay, Tòa án Nhân dân Tối cao đã công bố 04 án lệ hình sự, trong đó chỉ có 01 án lệ có hiệu lực pháp luật. Quy trình tuyển chọn và công bố án lệ hình sự còn nhiều bất cập, chưa có tiêu chí rõ ràng.

3.2. Đánh giá thực tiễn áp dụng án lệ hình sự

Việc áp dụng án lệ hình sự trong thực tiễn xét xử còn hạn chế, chưa có Tòa án nào áp dụng án lệ hình sự số 01. Nguyên nhân chính là do thiếu hướng dẫn cụ thể và nhận thức chưa đầy đủ về giá trị của án lệ hình sự.

IV. Yêu cầu và giải pháp nâng cao chất lượng án lệ hình sự

Phần này đề xuất các yêu cầu và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự tại Việt Nam. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc hoàn thiện quy trình tuyển chọn và tăng cường nhận thức về giá trị của án lệ hình sự.

4.1. Yêu cầu xây dựng án lệ hình sự

Cần xây dựng các tiêu chí rõ ràng và minh bạch trong việc tuyển chọn án lệ hình sự. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của các chuyên gia pháp lý trong quá trình xây dựng và công bố án lệ hình sự.

4.2. Giải pháp nâng cao chất lượng án lệ hình sự

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như hoàn thiện quy trình tuyển chọn, tăng cường đào tạo cho Thẩm phán về án lệ hình sự, và xây dựng cơ sở dữ liệu án lệ hình sự để dễ dàng tra cứu và áp dụng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về án lệ hình sự (ALHS) trong giai đoạn hiện nay là một bước tiến khoa học có tính tiên phong, xuất phát từ bối cảnh cải cách tư pháp sâu rộng tại Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và yêu cầu cụ thể hóa Hiến pháp năm 2013. Mặc dù Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 (điểm c khoản 2 Điều 22) và Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) đã chính thức thiết lập nền tảng pháp lý cho án lệ, nhưng lý luận và thực tiễn về án lệ chuyên biệt trong lĩnh vực hình sự vẫn tồn tại khoảng trống nghiên cứu sâu sắc (research gap). Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận án lệ ở góc độ lý luận chung hoặc án lệ dân sự, chưa phân định ranh giới bản chất giữa tính mềm dẻo của giải thích tư pháp và nguyên tắc pháp chế hình sự nghiêm ngặt (nullum crimen sine lege).

Luận án xác lập hệ thống giả thuyết nghiên cứu và tập trung giải quyết 06 câu hỏi cốt lõi:

1. Cơ sở lý luận về xây dựng và áp dụng ALHS ở Việt Nam hiện nay là gì?
2. Bản chất, nội hàm khái niệm và ranh giới cấu thành của ALHS được xác định như thế nào?
3. Quy trình tuyển chọn và công bố ALHS tại Việt Nam đang vận hành ra sao và có những rào cản kỹ thuật pháp lý nào?
4. Thực tiễn áp dụng ALHS trong định tội danh, lượng hình và giải quyết trách nhiệm dân sự gặp phải những vướng mắc gì?
5. Những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân gốc rễ trong thực tiễn xây dựng, áp dụng ALHS từ năm 2015 đến nay?
6. Hệ thống giải pháp đồng bộ nào có thể nâng cao chất lượng và phát triển ALHS nhằm khắc phục khoảng trống của luật thành văn?

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng Chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism), Trường phái lịch sử pháp luật (Historical Jurisprudence), và Xã hội học pháp luật (Sociology of Law). Về quy mô, công trình khảo sát toàn diện thực tiễn tư pháp từ năm 2005 đến năm 2018, phân tích dữ liệu 16 án lệ đầu tiên được công bố theo Quyết định số 220/QĐ-CA và Quyết định số 698/QĐ-CA năm 2016, đồng thời đi sâu đánh giá 04 ALHS chuyên biệt đầu tiên của Việt Nam (trong đó 01 án lệ có hiệu lực pháp luật và 03 án lệ có hiệu lực từ ngày 03/12/2018).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu quốc tế ghi nhận nhiều công trình kinh điển về học thuyết tiền lệ pháp (doctrine of precedent). Gerald J. Postema trong công trình Precedent in Law đã khẳng định án lệ chính là dòng máu nuôi dưỡng hệ thống pháp luật ("life blood of a legal system"), phân tích tư tưởng của Thomas Hobbes về việc thẩm phán tái tạo quyền lực nhà nước khi sáng tạo quy tắc xử lý khoảng trống pháp luật. Sir Edward Coke trong Institutes khẳng định thông luật là sản phẩm tích lũy từ trí tuệ tư pháp, nhấn mạnh "sự hợp lý là sự sống của pháp luật" ("reason is the life of the law"). William Blackstone (Commentaries on the Law of England) củng cố quan điểm thẩm phán khám phá và định hình luật quán triệt. D. Neil MacCormick và Robert S. Summers trong Interpreting Precedents: A Comparative Study đúc kết định nghĩa nền tảng: "Án lệ là các quyết định trước được sử dụng làm khuôn mẫu cho các vụ việc tương tự về sau".

Tại các quốc gia theo truyền thống Dân luật (Civil Law), Friedrich Carl von Savigny (Đức) cùng trường phái lịch sử đã thừa nhận "luật thực hành" của thẩm phán đại diện cho ý chí cộng đồng (Robert Alexy & Ralf Dreier). Eva Steiner (French Legal Method) phân tích sự tương tác biện chứng giữa văn bản quy phạm pháp luật và án lệ của Tòa phá án Pháp. Yoonmin Rah khi phân tích mô hình Hàn Quốc chỉ ra cuộc tranh luận giữa hai trường phái: Thuyết khẳng định (án lệ có tư cách tương đương nguồn luật do tính bắt buộc thực tế và nguy cơ bị hủy án theo Điều 8 Luật Tổ chức Tòa án Hàn Quốc) và Thuyết phủ định (án lệ chỉ là kết quả áp dụng luật cá biệt).

Tại Việt Nam, các công trình của Trương Hòa Bình (2012), Đặng Quang Phương, Nguyễn Văn Cường (2009), Dương Bích Ngọc & Nguyễn Thị Thủy (2009), Nguyễn Văn Nam (2011), Đỗ Văn Đại (2011), Trần Văn Tuân (2015), Võ Khánh Vinh (2018), Hồ Sỹ Sơn (2018) và Đỗ Thị Mai Hạnh (2011) đã phác thảo các khía cạnh chung về án lệ. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu dừng lại ở mức độ so sánh vĩ mô hoặc phân tích án lệ dân sự. Luận án tạo ra bước đột phá khi định vị trực tiếp vào ALHS – lĩnh vực chịu sự chi phối ngặt nghèo của nguyên tắc pháp chế, từ đó xây dựng hệ thống tiêu chí tuyển chọn và nguyên tắc áp dụng riêng biệt cho tố tụng hình sự Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm học thuyết pháp luật thực chứng hiện đại của H.L.A. Hart và tư tưởng xã hội học pháp luật của Võ Khánh Vinh trong bối cảnh nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Luận án xác lập luận điểm: việc thừa nhận ALHS không mâu thuẫn mà là sự cụ thể hóa, hoàn thiện hóa nguyên tắc pháp chế hình sự quy định tại Điều 2 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Nghiên cứu đưa ra định nghĩa mang tính học thuật hoàn chỉnh:

"Án lệ hình sự ở Việt Nam là một loại án lệ, được hình thành bởi Tòa án, chứa đựng những lập luận trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhằm làm rõ, giải thích những quy định của pháp luật hình sự còn có cách hiểu khác nhau, được lựa chọn, công bố theo một trình tự, thủ tục nhất định, có giá trị để áp dụng thống nhất pháp luật hình sự đối với những vụ án tương tự về sau."

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 04 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề 1: Bản chất của ALHS mang tính giai cấp và tính xã hội, phản ánh nhu cầu quản lý xã hội và bảo đảm công lý khách quan.
• Mệnh đề 2: ALHS chỉ đóng vai trò giải thích, làm sáng tỏ các yếu tố cấu thành tội phạm, tình tiết định tội, định khung khi luật thành văn chưa rõ ràng; tuyệt đối không tạo ra tội phạm mới hay hình phạt mới.
• Mệnh đề 3: Tính ràng buộc của ALHS tại Việt Nam mang tính chất thể chế hóa thông qua quy trình tuyển chọn của Hội đồng Thẩm phán TANDTC chứ không bắt nguồn trực tiếp từ nguyên tắc stare decisis nguyên thủy của án lệ án lệ gốc.
• Mệnh đề 4: Hiệu lực của ALHS có tính linh hoạt, tự động chấm dứt khi có văn bản quy phạm pháp luật mới thay thế hoặc tình hình kinh tế - xã hội thay đổi căn bản.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tích hợp ba trường phái học thuật: Triết học Mác - Lênin về Nhà nước và Pháp luật, Luật học so sánh (Comparative Jurisprudence), và Xã hội học tư pháp. Cách tiếp cận đa chiều này cho phép mổ xẻ cấu trúc bản án hình sự theo hai thành tố: phần căn cứ pháp lý cốt lõi (ratio decidendi) và phần nhận định bổ trợ (obiter dictum). Điều kiện biên của khung phân tích được giới hạn trong thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân Việt Nam, tuân thủ nguyên tắc độc lập xét xử và áp dụng thống nhất pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp nghiên cứu pháp lý chuẩn tắc (doctrinal legal research) với phương pháp phân tích thực nghiệm định lượng và định tính. Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao quát từ phân tích lịch sử lập pháp, giải thích quy phạm đến đánh giá tác động xã hội của án lệ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 04 bước chuẩn hóa:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Hệ thống hóa toàn bộ văn bản chỉ đạo của Đảng (Nghị quyết 48, 49), văn bản quy phạm pháp luật (Luật Tổ chức TAND 2014, BLHS 2015, BLTTHS 2015, BLDS 2015, BLTTDS 2015) và các quyết định giám đốc thẩm của HĐTP TANDTC từ năm 2004 đến 2018.
• So sánh pháp lý quốc tế: Khảo cứu mô hình án lệ của 06 quốc gia đại diện cho hai hệ thống: Anh, Mỹ, Úc (Common Law) và Pháp, Đức, Hàn Quốc, Nhật Bản (Civil Law).
• Khảo sát thực tiễn: Thu thập số liệu xét xử tại TAND các cấp, đối chiếu việc áp dụng các án lệ đã công bố trên cổng thông tin điện tử TANDTC.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa quan điểm của thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư với các công trình nghiên cứu hàn lâm nhằm bảo đảm độ tin cậy và giá trị nội tại (internal validity).

Data và phân tích

Tập dữ liệu thực nghiệm bao gồm 16 án lệ đầu tiên của hệ thống Tòa án Việt Nam, tập trung chuyên sâu vào 04 ALHS được ban hành theo quy trình Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP. Luận án sử dụng kỹ thuật thống kê hình sự, phân tích logic - ngữ nghĩa pháp lý và phân loại án văn để đo lường mức độ đồng thuận tư pháp, tần suất viện dẫn và các xung đột áp dụng trên thực tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nghịch lý về số lượng ALHS: Sau 3 năm triển khai Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP, TANDTC chỉ ban hành được 04 ALHS (chiếm 25% tổng số 16 án lệ), phản ánh sự khan hiếm nghiêm trọng án lệ trong lĩnh vực hình sự bắt nguồn từ tâm lý e ngại vi phạm nguyên tắc pháp chế hình sự.
2. Hiện tượng "Zero-application" của Án lệ hình sự số 01: Mặc dù ALHS số 01 đã có hiệu lực pháp luật đầu tiên, thực tiễn xét xử giai đoạn đầu ghi nhận tỷ lệ viện dẫn trực tiếp tại TAND cấp dưới gần như bằng không. Nguyên nhân do kỹ năng tra cứu, nhận định sự tương đồng vụ án và lập luận viện dẫn án lệ của đội ngũ Thẩm phán còn hạn chế.
3. Mô hình án lệ chiết xuất (Abstractive Precedent): Luận án phát hiện bản chất án lệ Việt Nam không phải là bản án gốc toàn văn như mô hình Thông luật, mà là bản án/quyết định giám đốc thẩm đã được Hội đồng Thẩm phán TANDTC chắt lọc, cô đọng hóa các giải pháp pháp lý.
4. Vướng mắc trong việc giải quyết trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự: Thực tiễn xét xử bộc lộ sự lúng túng khi xác định phần giải quyết bồi thường thiệt hại dân sự trong bản án hình sự có thể phát triển thành án lệ dân sự độc lập hay không.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Giải quyết triệt để mối quan hệ giữa luật thành văn và án lệ trong luật hình sự; khẳng định ALHS là công cụ cụ thể hóa nội dung quy phạm trừu tượng, nâng cao tính tiên liệu và bình đẳng tư pháp.
• Đổi mới phương pháp: Đưa ra bộ tiêu chí khoa học 4 yếu tố để lựa chọn bản án hình sự mẫu mực: (i) Tính hiệu lực và thẩm quyền giám đốc thẩm; (ii) Tính điển hình giải quyết vấn đề quy phạm còn cách hiểu khác nhau; (iii) Tính thuyết phục cao về lập luận; (iv) Kỹ thuật trình bày văn bản chuẩn mực.
• Khuyến nghị chính sách: Đề xuất sửa đổi Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP theo hướng ban hành quy chế chuyên biệt cho ALHS; bổ sung cơ chế đề xuất án lệ định kỳ 6 tháng từ TAND cấp tỉnh và TAND cấp cao; bắt buộc thẩm phán phải giải trình lý do trong bản án nếu không áp dụng án lệ tương tự.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu thời gian: Nghiên cứu dừng ở mốc dữ liệu đến cuối năm 2018 – giai đoạn sơ khởi của quá trình phát triển án lệ tại Việt Nam (chỉ có 04 ALHS được công bố), chưa thể đánh giá toàn diện tác động dài hạn của các ALHS ban hành sau năm 2019.
• Giới hạn phạm vi quy phạm: Chưa đi sâu vào từng nhóm tội phạm chuyên biệt như tội phạm công nghệ cao hay tội phạm kinh tế phi truyền thống.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối định hướng 04 mũi nhọn:

1. Đánh giá tác động định lượng của ALHS đối với việc giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi áp dụng sai pháp luật.
2. Xây dựng lý thuyết án lệ hình sự trong các tội phạm kinh tế, chức vụ và sở hữu trí tuệ.
3. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích tương đồng tình tiết vụ án để tự động hóa gợi ý ALHS cho thẩm phán.
4. Nghiên cứu cơ chế bãi bỏ, hủy bỏ hoặc thay thế ALHS khi luật hình sự được sửa đổi.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra dấu ấn học thuật sâu sắc với tư cách là công trình tiến sĩ chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu toàn diện về ALHS tại Việt Nam, đóng vai trò nền tảng trích dẫn (potential citation benchmark) cho các công trình nghiên cứu tư pháp hình sự. Về mặt lập pháp và chính sách, các đề xuất của luận án cung cấp luận cứ thực chứng quan trọng giúp TANDTC ban hành Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP thay thế Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP, mở rộng nguồn đề xuất án lệ và chuẩn hóa quy trình áp dụng.

Về mặt xã hội, việc nâng cao chất lượng áp dụng ALHS góp phần loại bỏ triệt để hiện tượng "cùng một hành vi nhưng xử lý khác nhau", bảo đảm triệt để nguyên tắc hiến định về quyền bình đẳng trước pháp luật, củng cố niềm tin của nhân dân vào nền công lý xã hội chủ nghĩa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh về bản chất, đặc điểm và phương pháp luận ALHS; mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu về án lệ trong từng chế định cụ thể của pháp luật hình sự.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án: Sở hữu cẩm nang phương pháp nhận diện tình tiết tương tự, kỹ năng trích dẫn và áp dụng phần lập luận pháp lý của ALHS trong soạn thảo bản án.
• Kiểm sát viên và Luật sư: Nâng cao năng lực tranh tụng thông qua việc viện dẫn ALHS để phản biện cáo trạng hoặc luận cứ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự.
• Cơ sở đào tạo Luật và Học viện Tư pháp: Cung cấp tài liệu khoa học chuẩn mực phục vụ xây dựng giáo trình đào tạo đại học, sau đại học và bồi dưỡng nghiệp vụ xét xử.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Trường phái lịch sử pháp luật (Savigny) trong việc luận giải sự tương thích giữa nguyên tắc pháp chế hình sự nghiêm ngặt và tính sáng tạo có kiểm soát của thẩm phán. Luận án chứng minh ALHS tại Việt Nam không sáng tạo ra tội phạm mới mà là phương thức chuẩn hóa hoạt động giải thích pháp luật thành văn đối với các quy phạm có nhiều cách hiểu khác nhau.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với nghiên cứu của Nguyễn Văn Nam (2011) chỉ dừng lại ở lý luận so sánh 4 nước (Anh, Mỹ, Pháp, Đức) hay Đỗ Thị Mai Hạnh (2011) chỉ xem xét khả năng tiếp nhận thông luật, luận án này kết hợp phương pháp nghiên cứu chuẩn tắc quy phạm với khảo sát thực nghiệm toàn diện 16 án lệ và 04 ALHS chuyên biệt tại Việt Nam, thiết lập ma trận tiêu chí tuyển chọn đặc thù cho tố tụng hình sự.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu thực tế? Sự xuất hiện của nghịch lý "ban hành nhưng không áp dụng" đối với ALHS số 01 trong giai đoạn đầu có hiệu lực, cùng với tỷ lệ ALHS chỉ chiếm 25% tổng số án lệ được ban hành. Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở bản chất vụ án mà do cơ chế hướng dẫn áp dụng án lệ còn thiếu tính bắt buộc rõ ràng và thẩm phán cấp dưới thiếu kỹ thuật trích dẫn ratio decidendi.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Có. Luận án xây dựng quy trình tuyển chọn án lệ phân cấp 2 tầng rõ ràng (từ TAND cấp tỉnh/cấp cao định kỳ 6 tháng tổng hợp, công bố lấy ý kiến trên Cổng thông tin điện tử trước khi trình Hội đồng Thẩm phán TANDTC thẩm định và Chánh án TANDTC công bố), kèm theo tiêu chuẩn kỹ thuật phân tích cấu trúc bản án hình sự.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được định hình thế nào? Chương trình nghiên cứu tập trung vào 03 giai đoạn: (i) Hoàn thiện thể chế quy trình lựa chọn riêng cho ALHS; (ii) Mở rộng phát triển ALHS trong các lĩnh vực tội phạm phi truyền thống; (iii) Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa kết nối án lệ với án văn điện tử phục vụ xét xử thông minh.

Kết luận

1. Khẳng định án lệ hình sự là sản phẩm tất yếu của quá trình hội nhập quốc tế và cải cách tư pháp, đóng vai trò công cụ bù đắp những khoảng trống không thể tránh khỏi của luật thành văn.
2. Hoàn thiện hệ thống khái niệm, bản chất, đặc điểm và nguyên tắc áp dụng ALHS trong mối quan hệ hữu cơ với nguyên tắc pháp chế hình sự.
3. Chỉ rõ thực trạng, nguyên nhân hạn chế về số lượng (04 ALHS) và chất lượng viện dẫn án lệ tại Tòa án các cấp giai đoạn 2015 - 2018.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp, tư pháp và đào tạo nhằm nâng cao năng lực áp dụng án lệ cho đội ngũ chức danh tư pháp.
5. Thiết lập chuẩn mực so sánh quốc tế giữa mô hình tiền lệ pháp Common Law, Civil Law và mô hình chiết xuất án lệ đặc thù của Việt Nam.
6. Đặt nền móng khoa học bền vững cho sự phát triển của án lệ chuyên ngành, bảo đảm công lý, minh bạch và thống nhất pháp luật trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề, liệu rằng có giới hạn nào cho việc Thẩm phán làm luật. Lý luận của Eva Steiner về án lệ nhấn mạnh ở một số vấn đề nhƣ; Thứ nhất, vị trí của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp; Thứ hai, yếu tố tạo ra tính thuyết phục của án lệ, mối quan hệ giữa án lệ và luật thành văn; Thứ ba, tính hợp pháp của án lệ. Như vậy, theo học thuyết về phân chia quyền lực ở Pháp, xét về khía cạnh vị trí của án lệ trong pháp luật Pháp, Thẩm phán không có quyền ban hành pháp luật, nếu Thẩm phán thực hiện quyền này thì đã xâm phạm đến quyền lực của cơ quan lập pháp. Eva Steiner cho rằng có một số yếu tố tạo ra mức độ hiệu lực đối với án lệ nhƣ: Tính thứ bậc của Tòa án đã tuyên bản án; sự tách khỏi hƣớng xét xử các vụ việc trƣớc đó; sự tuyên bố của nguyên tắc chung áp dụng liên quan đến hàng loạt các án lệ trƣớc đó đƣợc viện dẫn bởi Tòa án đã đƣa ra quyết định đƣợc coi là án lệ.

Theo Eva Steiner, quan điểm chủ đạo về mối quan hệ giữa án lệ và luật do cơ 15 quan lập pháp ban hành thì luật do cơ quan lập pháp ban hành sẽ có hiệu lực cao hơn. Tuy nhiên, chúng ta nên có cái nhìn biện chứng về mối quan hệ này. Hai dạng nguồn luật này trong hệ thống pháp luật sẽ hỗ trợ nhau trong mỗi lĩnh vực pháp luật [97, p. Ngoài những quan điểm lý luận của Eva Steiner về án lệ, có một số công trình ở Pháp đã phân chia án lệ thành hai loại: Án lệ là giải pháp cho một vấn đề cụ thể và án lệ của việc giải thích pháp luật.

Nhóm công trình nghiên cứu về tiêu chí, đặc điểm, nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ Bài viết “Chế độ liên quan đến án lệ của Hàn Quốc” của Yoonmin Rah đƣợc trình bày tại Hội thảo về án lệ đƣợc tổ chức tại Đà Nẵng năm 2015, khẳng định: Hàn Quốc là một quốc gia thuộc hệ thống luật Châu Âu lục địa. Về nguyên tắc, luật thành văn là nguồn luật nhƣng ngoài luật thành văn, án lệ có đƣợc coi là nguồn luật hay không. Điều này có nghĩa là vấn đề án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với những vụ án tƣơng tự sau này hay không đang đƣợc bàn luận theo hƣớng học thuật tại Hàn Quốc. Về vấn đề án lệ có phải là nguồn luật hay không thì theo bài viết, tại Hàn Quốc cũng có hai trƣờng phái khác nhau.

Thuyết khẳng định cho rằng, án lệ đƣợc đặt tƣơng đƣơng với thông luật nên có thể coi là nguồn luật. Nhƣng vẫn theo Thuyết này, có ý kiến lại cho rằng, án lệ tƣơng đƣơng với nguồn luật là do nó có chức năng hình thành nên luật, bổ sung những điểm còn thiếu sót của luật thành văn, có ý kiến cho rằng phán quyết của Tòa án cấp dƣới trái với án lệ thì khả năng bị hủy án sẽ rất cao do vậy án lệ có thể xem là nguồn luật vì có sức ảnh hƣởng mạnh mẽ đến Tòa án cấp dƣới về mặt thực tế. Thuyết phủ định có quan điểm trái ngƣợc, họ cho rằng án lệ không phải là nguồn luật là bởi vì, án lệ có hiệu lực bắt buộc trên thực tế đối với những vụ án tƣơng tự nhƣng nó cũng chỉ là kết quả của việc áp dụng luật đối với vụ án cụ thể và không thể coi án lệ là luật. Điều 8 Luật tổ chức Tòa án Hàn Quốc quy định “Nhận định trong xét xử của Tòa án cấp trên sẽ ràng buộc cấp dƣới đối với vụ án đó”.

Điều này có nghĩa án lệ 16 không có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với các vụ án tƣơng tự và đây cũng là căn cứ để phủ nhận tính chất nguồn luật của án lệ. Việc có công nhận tính chất nguồn luật của án lệ hay không là một vấn đề quan trọng. Song cả hai ý kiến đều không có sự khác biệt ở điểm cho rằng án lệ dù là hình thức nhƣ thế nào chăng nữa đều có hiệu lực bắt buộc. Ở Hàn Quốc rất khó để coi án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc nhƣ luật thành văn.

Tuy nhiên trong thực tiễn án lệ, đặc biệt là án lệ của Tòa án tối cao có hiệu lực bắt buộc mạnh mẽ đối với Tòa án cấp dƣới. Do vậy ở Hàn Quốc, quan điểm chung của các nhà làm luật là, khi xét xử vụ án tƣơng tự với vụ việc của án lệ, trƣớc khi áp dụng theo kết luận của án lệ, Thẩm phán phải kiểm tra, xem xét một cách đầy đủ xem vụ án có cùng phạm trù với vụ việc của án lệ hay không, án lệ có phù hợp với thực trạng xã hội hiện tại hay không. Bên cạnh đó, công trình còn nhấn mạnh: Ở Hàn Quốc, phán quyết của tất cả các Tòa án cũng đƣợc gọi là án lệ. Bản thân phán quyết của vụ án đặc thù nào đó cũng đƣợc gọi là án lệ, các phán quyết đƣợc tập hợp về các vụ án tƣơng tự cũng đƣợc gọi là án lệ.

Đôi khi chỉ những ý kiến, lập luận mang tính luật pháp của Tòa án đƣợc đúc rút trong phán quyết cũng đƣợc gọi là án lệ. Thông thƣờng ở Hàn Quốc thuật ngữ án lệ mang ý nghĩa là những phán quyết của Tòa án tối cao (cơ quan xét xử cao nhất) của Tòa án Hàn Quốc. Cuốn sách “Interpreting Precedents - A comparative study” (Tạm dịch Giải thích các án lệ - nghiên cứu so sánh) của D.Neil Mac Cormick (1997) [94] đã xây dựng khung lý thuyết cơ bản về án lệ, phân tích thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ ở một số quốc gia lớn trên thế giới nhƣ: Đức, Phần Lan, Pháp, Italy, Na Uy, Hà Lan, Tây Ban Nha…Trong đó, đã chỉ ra những tiêu chí, nguyên tắc cơ bản xây dựng và áp dụng án lệ. Cuốn sách “Judicial Reasoning and The doctrine of Precedent in Autralia” (Lập luận tƣ pháp và nguyên tắc án lệ ở Úc) của tác giả Alastair MacAdam và John Pyke (1998) [86] đã phân tích đặc điểm xây dựng và áp dụng án lệ ở các nƣớc common law.

Trong đó, tập trung vào một số vấn đề nhƣ: Cách thức xác định và phân biệt giữa phần ratio decidendi (lý do ra quyết định) và phần obiter 17 dictum (lý lẽ nói thêm) trong bản án; Nguyên tắc stare decisis theo thứ bậc hệ thống Tòa án; Các trƣờng hợp không áp dụng án lệ. Luận án tiến sĩ Evaluation of the applicability of Common law approaches to precedent in VietNam (Tạm dịch: Đánh giá khả năng áp dụng án lệ ở hệ thống pháp luật Common law vào Việt Nam) của Đỗ Thị Mai Hạnh đƣợc hoàn thành tại Đại học Wollogong Australia (2011) đã phân tích đặc điểm của án lệ ở các nƣớc common law; Làm rõ các đặc trƣng trong hệ thống pháp luật và hệ thống Tòa án của Việt Nam. Từ đó, đƣa ra những đánh giá về khả năng áp dụng án lệ vào Việt Nam. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1.

Nhóm công trình nghiên cứu về khái niệm, vị trí, vai trò, đặc điểm và lịch sử ra đời của án lệ Công trình nghiên cứu khoa học cấp bộ Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam của Trƣơng Hòa Bình - Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao (Chủ nhiệm, 2012) đã tập trung nghiên cứu lý luận về việc xây dựng và áp dụng án lệ, khái quát đặc điểm của án lệ. Công trình khái quát lịch sử ra đời và áp dụng án lệ của một số nƣớc trên thế giới nhƣ Pháp, Cộng hòa liên bang Đức, án lệ ở Úc, Anh, Nhật Bản; chỉ ra vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử của Tòa án Nhân dân và thực trạng sử dụng “án lệ” trong công tác xét xử các vụ án dân sự và hình sự tại Tòa án Việt Nam. Về cách thức xây dựng và công bố án lệ, công trình đã khái quát ý nghĩa của việc xây dựng và công bố án lệ, chỉ ra thực trạng ban hành và công bố các quyết định giám đốc thẩm của Tòa án Nhân dân Tối cao ở Việt Nam trong thời gian qua. Theo đó, các quy định pháp luật tố tụng Việt Nam thì việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh thƣơng mại, lao động và hành chính ở Việt Nam đƣợc tiến hành một cách công khai trừ một số trƣờng hợp ngoại lệ nhất định.

Tuy nhiên, đối với các bản án, quyết định của Tòa án đã đƣợc xét xử thì pháp luật lại không quy định buộc phải công khai cho toàn bộ mọi ngƣời biết. 18 Công trình nhấn mạnh, ở các nƣớc có nền tƣ pháp phát triển nhƣ Canada, Pháp, Nhật Bản, Úc, Anh hay Mỹ, bản án, quyết định của Tòa án dù ở cấp xét xử nào cũng đƣợc đăng tải công khai, mọi ngƣời dân đều có quyền tra cứu, nghiên cứu và xem xét các phán quyết của Tòa án đã xử thì ở Việt Nam việc công bố công khai các bản án, quyết định xét xử của Tòa án còn hạn chế. Chỉ có các chủ thể có liên quan đến việc giải quyết và phán quyết của Tòa án mới đƣợc Tòa án gửi bản án. Công trình cho rằng, ở Việt Nam chƣa có án lệ nhƣng hình thái ban đầu của án lệ đã xuất hiện khá lâu, đó là trong các báo cáo tham luận của các Tòa chuyên trách thuộc Tòa án Nhân dân Tối cao, các báo cáo tổng kết và phƣơng hƣớng hoạt động của hệ thống Tòa án Nhân dân hàng năm.

Trong đó, đều chỉ ra trƣờng hợp sai sót, thiếu sót trong việc áp dụng pháp luật, định hƣớng cho các Thẩm phán và TAND cấp dƣới các ví dụ điển hình để thống nhất áp dụng khi xét xử. Để thống nhất áp dụng pháp luật, đề tài đã chỉ ra cần phải tổ chức các buổi tập huấn. Trong các buổi tập huấn này, nhiều vấn đề vƣớng mắc trong thực tiễn xét xử về cách hiểu và áp dụng pháp luật, về đánh giá chứng cứ, về sự giải thích pháp luật cũng đƣợc đƣa ra thảo luận, trao đổi nhằm tháo gỡ khó khăn và thống nhất áp dụng trong hoạt động xét xử trên phạm vi từng tỉnh và quốc gia. Về thực trạng áp dụng “án lệ” trong xét xử các vụ án hình sự ở Tòa án Việt Nam, công trình cũng khẳng định Việt Nam chƣa thừa nhận án lệ là một nguồn của pháp luật nên trong thực tiễn xét xử tại Tòa án còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thống nhất trong việc vận dụng án lệ vào xét xử.