Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các nghiên cứu chung về lý luận liên quan đến giám đốc thẩm. Các nghiên cứu về giám đốc thẩm trƣớc hết phải kể đến các công trình có tính chất định hƣớng lý luận, các nguyên tắc chung về xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, bảo vệ quyền con ngƣời nhƣ: Nhà nước và pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp đổi mới, Nxb.
Chính trị quốc gia năm 1997 [169] và Hệ thống tư pháp và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, Nxb. Khoa học xã hội năm 2003 [170] của GS.TSKH Đào Trí Úc; Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa [44] của tác giả Nguyễn Minh Đoan, Nxb. Chính trị quốc gia năm 2011; đề tài KX.06 Cải cách cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Toà án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân của Bộ Tƣ pháp năm 2006 [76] do Uông Chu Lƣu làm chủ nhiệm. Các nghiên cứu này tập trung vào các vấn đề về lý luận Nhà nƣớc và pháp luật; quan điểm, định hƣớng của Đảng trong hoạt động xây dựng Nhà nƣớc và pháp luật; vai trò, vị trí của hệ thống tƣ pháp trong bộ máy Nhà nƣớc; các nguyên tắc, yêu cầu trong việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật và tổ chức bộ máy Nhà nƣớc, tạo nền tảng để hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung, pháp luật về giám đốc thẩm trong TTHS nói riêng.
Giám đốc thẩm là thủ tục đặc biệt đƣợc quy định không chỉ trong TTHS mà còn trong tố tụng hành chính, tố tụng dân sự. Các nghiên cứu về giám đốc thẩm trong tố tụng hành chính, tố tụng dân sự có thể tìm thấy ở nhiều công trình với các cấp độ khác nhau nhƣ sách chuyên khảo, luận án tiến sỹ, luận văn thạc sỹ, giáo trình, các bài viết trên các tạp chí chuyên ngành. Trong số này, một số công trình nghiên cứu khá đầy đủ và toàn diện nhƣ các luận văn thạc sỹ Hoàn thiện thủ tục giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự của Hà Hoàng Hiệp [53]; Căn cứ tiến hành thủ tục giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam và vai trò, trách nhiệm của Viện kiểm sát trong thủ tục giám đốc thẩm vụ việc dân sự của Phạm Hoàng Diệu Linh [71]; Giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự của Hà Thị Thúy Hà [47]; Thủ tục giám đốc thẩm vụ án dân sự theo pháp luật hiện hành của Chu Thị Hồng Nhung [96]; Giám đốc thẩm, tái thẩm trong giải quyết tranh chấp đất đai tại tòa án của Ninh Thị Khánh Tân [113]. Các công trình này đều xây dựng đƣợc khái niệm, phân tích những đặc điểm của thủ tục giám đốc thẩm; làm rõ đƣợc cơ sở khoa học, ý nghĩa và sự cần thiết của thủ tục giám đốc thẩm; nghiên cứu thực tiễn thi hành pháp luật và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lƣợng giám đốc thẩm trong tố tụng hành chính và tố tụng dân sự.
9 Ở phạm vi hẹp hơn, các bài viết Thủ tục giám đốc thẩm trong tố tụng dân sự của Khuất Văn Nga, Tạp chí Kiểm sát số 12/2003 [92]; Chế định giám đốc thẩm dân sự của tác giả Nguyễn Bình, Tạp chí Luật học số 4/2004 [35]; Chế định giám đốc thẩm, tái thẩm và những vấn đề đặt ra trong việc thi hành của Trần Anh Tuấn, Tạp chí Luật học (đặc san) năm 2004 [117] chủ yếu nghiên cứu thủ tục giám đốc thẩm dƣới góc độ phân tích một số trong Bộ luật tố tụng dân sự, từ đó đánh giá những điểm phù hợp, vƣớng mắc và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật. Một số cuốn sách và bài viết nhƣ Vị trí, vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự theo yêu cầu cải cách tư pháp của Khuất Văn Nga, Nxb.Tƣ pháp năm 2008 [93]; Về nhiệm vụ của Kiểm sát viên khi tham gia xét xử giám đốc thẩm các vụ án hành chính - kinh tế - lao động của Nguyễn Huy Miện, Tạp chí Kiểm sát số 2/2001 [87]; Nâng cao chất lượng kháng nghị giám đốc thẩm đối với các bản án, quyết định dân sự ở VKSNDTC của Phƣơng Hữu Oanh, Tạp chí Kiểm sát số 9/2002 [98] chỉ nghiên cứu về một chủ thể có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm là Viện kiểm sát để khẳng định vị trí, vai trò của Viện kiểm sát đối với thủ tục giám đốc thẩm và đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lƣợng, hiệu quả trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chủ thể này. Giám đốc thẩm cũng đƣợc đề cập đến trong một số nghiên cứu về thủ tục tái thẩm nhƣ luận văn thạc sỹ Tái thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam của Mai Hồng Anh, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2017 [29] và luận án tiến sỹ Tái thẩm trong TTHS Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn [95] của Nguyễn Hải Ninh, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2016. Trong các luận án, luận văn này, giám đốc thẩm không phải là đối tƣợng nghiên cứu chính nhƣng trên cơ sở phân tích khái niệm, các đặc điểm, ý nghĩa của thủ tục tái thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm đã đƣợc so sánh những điểm giống và khác nhau, từ đó khẳng định sự cần thiết phải quy định hai thủ tục độc lập trong TTHS.
Một số công trình nghiên cứu về thủ tục giám đốc thẩm trên cơ sở nghiên cứu về việc giám đốc việc xét xử của Tòa án nhƣ luận văn thạc sỹ Những vấn đề lý luận và thực tiễn về giám đốc việc xét xử của TAND của Nguyễn Văn Huy, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2008 [62] và Nguyên tắc giám đốc việc xét xử trong luật TTHS Việt Nam của Dƣơng Thị Ánh, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2015 [32]. Giám đốc việc xét xử là hoạt động đặc thù của Tòa án cấp trên đối với cấp dƣới, vừa kiểm tra, giám sát, tổng kết thực tiễn, vừa đảm bảo tính chính xác, đúng pháp luật của hoạt động xét xử. Giám đốc thẩm là hình thức kiểm tra, giám đốc xét xử đặc biệt của Tòa án cấp trên, xem xét lại các bản án, quyết định đã có HLPL của Tòa án cấp dƣới, hủy bỏ bản án, quyết định vi phạm nghiêm trọng pháp luật. Các luận văn đã phân tích lý luận và thực tiễn của nguyên tắc giám đốc việc xét xử, trong đó có thủ tục giám đốc thẩm đối với các bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL.
Các nghiên cứu về giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự. - Các nghiên cứu về BLTTHS: là một thủ tục tố tụng đƣợc quy định trong BLTTHS, giám đốc thẩm đã đƣợc nghiên cứu trong một số cuốn sách có tính chất giới thiệu, bình luận các quy định của BLTTHS nhƣ Bình luận khoa học BLTTHS của GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, Nxb.Công an nhân dân năm 2004 [167]; Bình luận khoa học BLTTHS 2003 về xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm [110] của Đinh Văn Quế; Bình luận khoa học BLTTHS năm 2015 của PGS.TS Nguyễn Ngọc Anh và Phan Trung Hoài đồng chủ biên, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật năm 2018 [31]; Bình luận khoa học BLTTHS năm 2015 do TS. Phạm Mạnh Hùng chủ biên, Nxb.Lao động năm 2018 [60]; Giáo trình Luật TTHS của trƣờng Đại học Luật Hà Nội, Nxb.Công an nhân dân năm 2018 [75], Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của khoa Luật – Trƣờng Đại học Quốc Gia, do PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí và Lê Lan Chi đồng chủ biên, Nxb. Đại học quốc gia năm 2018 [37] và của một số cơ sở đào tạo khác.
Những công trình này chỉ có tính chất đại cƣơng, giới thiệu về các quy định của BLTTHS, trong đó có các quy định về giám đốc thẩm, không nghiên cứu chuyên sâu về lý luận, thực tiễn và giải pháp. Bên cạnh đó là một số công trình nghiên cứu có tính chất tổng kết thực tiễn thi hành BLTTHS năm 2003 và đề xuất, kiến nghị sửa đổi, bổ sung quy định của pháp luật trong đó có thủ tục giám đốc thẩm nhƣ cuốn sách Những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách của việc đổi mới thủ tục TTHS đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp do các tác giả Lê Hữu Thể, Đỗ Văn Đƣơng, Nguyễn Thị Thủy đồng chủ biên, Nxb. Chính trị quốc gia năm 2013 [122]; đề tài cấp bộ Các giai đoạn của tố tụng hình sự Việt Nam, những vấn đề lý luận và thực tiễn của VKSNDTC do Lê Hữu Thể chủ biên của VKSNDTC năm 2010 [123]; đề tài khoa học cấp trƣờng năm 2009 của trƣờng Đại học Luật Hà Nội Hoàn thiện pháp luật TTHS nhằm nâng cao hiệu quả xét xử theo tinh thần cải cách tư pháp do tác giả Hoàng Thị Minh Sơn làm chủ nhiệm đề tài [112]; đề tài khoa học cấp bộ của Viện nghiên cứu Lập pháp thuộc Ủy ban thƣờng vụ Quốc hội Hoàn thiện quy định của pháp luật để bảo đảm cho các cơ quan Nhà nước thực hiện tốt hơn chức năng điều tra, truy tố, xét xử trong TTHS do Trần Thị Quốc Khánh chủ biên năm 2014 [64]; Báo cáo tổng kết thực tiễn 10 năm thi hành BLTTHS năm 2003 của VKSNDTC [148]. Nội dung chính trong các công trình này là tổng kết thực tiễn thi hành BLTTHS năm 2003 trên cơ sở phân tích các chƣơng, điều luật cụ thể, đánh giá những ƣu điểm, hạn chế, bất cập trong quá trình thi hành, chứng minh bằng các số liệu thống kê, từ đó đề xuất các giải pháp sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật.
Phạm vi nghiên cứu của các công trình này rất rộng, bao trùm hầu hết các giai đoạn, thủ tục tố tụng trong đó có giám đốc thẩm; các giải pháp đƣợc đƣa ra cũng mang tính toàn diện, tổng thể mà không chỉ riêng đối với thủ tục giám đốc thẩm. 11 - Nghiên cứu về lịch sử hình thành, phát triển của giám đốc thẩm trong TTHS: Lịch sử hình thành, phát triển của thủ tục giám đốc thẩm trong TTHS Việt Nam là chủ đề trong một số công trình nghiên cứu nhƣ cuốn sách Lịch sử luật TTHS Việt Nam của tác giả Trần Quang Tiệp, Nxb.
